Беной

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Къена тайпа
Беной
Беной тайпана стаг Беной тайпана стаг
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам нохчмахкахой
Юкъара хаамаш
Мотт нохчийн меттан нохчмахкахойн лер
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац

Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Нохч-Мохк

Бе́ной — нохчийн тайпанех Нохчмахкахойн тукхумера даккхийчех цхьа тайпа[1]. Нохчийн Республикан Нажи-Юьртан кӀоштан Беной тайпанан мохк бу. Тайпа J1, J2 гаплотобанера ду (коьртаниг J1)[2].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчоьнан къилба-малхбалехь, лакхарчу Нохч-Махкахь (таханлера Нажи-Юьртан кӀошт), гуонаха хьаннийн лаьмнаш долчу аган чохь, лаьтта кӀотарш. Оцу меттигах Бена олу. Бенан доза ду: къилбехахь — ДегӀастан Республикан ГӀагӀатӀла, малхбузехь — ДаьргӀа, къилбаседехь — Энгана а, Гендаргана а, малхбалехь — Даьттаха[3].

Бенойн лам Бенан къилбехьа бу[4]. Ломан корта Нохчийчоьнан а, ДегӀастанан а дозанехь бу, цунна аьтту агӀора Беной-Яьсси охьадогӀу. Ломан локхалла — 1942 м.

Бена чуйогӀу ярташ: Бена, Беной-Ведана, БулгӀат-Ирзе, Гуьржи-Мохк, Денги-Юрт, Коьран-Бена (Гуьмс хин аьрру бердаца), Лоьма-КӀорца, Оьла махка (О-махка), Оьси-Юрт, Пхьача, Стерч-Керчашка, Чилла кӀажа, Ӏожи-Юрт[5].

ДегӀастахоша оцу меттигах Баян олу, жӀайхойн цхьаьна декъо — Баини олу, оьрсаша — Беной олу.

Топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Беной беха меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бенара яртош йоцург Беной беха аренан ярташкахь: БелгӀата[16], Бена-Юрт[17], БердкӀел[18], БуланхитӀа[19], БӀачи-Юрт[20], Гелдаган[21], Гребенски[22], Гуьмсе, ГӀойтӀа[23], Жима АтагӀа[12], ЖугӀурта[24], Илсхан-Юрт[25], Нойбоьра[26], Ойсхар[27], СаӀдин-КӀотар[11], Соьлжа-Юрт[28], Старогладовски[29], Таьнги-Чу[30], Устрада-ГӀала[31], Хоси-Юрт, Хьалха-Марта[32], Цоци-Эвла[33], Шела[34], Ӏалхан-ГӀала[35], Ӏалхан-Юрт[36].

Этимологи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Литературехь чӀагъелла ойла, топоним Бена схьаяьлла нохчийн дашах «бен, бун». Ширачу заманахь нохчийн дай баьхначу мехкашкахь хаало «Ван» топонимаш: Нахичеван, Ереван (Эребун), АргӀван, Ван Ӏам кхин дӀа а. «Ван» дешан шерашкахь трансформаци хилла «бен — бун».

Кхечу талламхошна хетарехь, топониман этимологи хьалайоьду тюркийн «боян» — бехаш, хьалдолуш даше. Кхин ойланаш а ю, оцу цӀеран орам баьлла нохчийн а, гӀалгӀайн а гуьржаша йоккхучу цӀарах — «бейни» дашах.

К. З. Чокаевн хетарехь, Беной цӀе схьаяьлла Бена эвлан цӀарах.

К. М. Тумановс йоьхку «Беной» цӀе Урарту мехкан ширачу цӀарца — Биайна. К. М. Туманов лингвистийн цхьаьнадагӀаран бух тӀехь а, топонимикин хаамашца а жамӀ дина, нохчий хилла Урартун уггаре ширачех цхьа тайпа.

Ӏ.Д.Вагаповс а, Р. П. Ахмадовс а боху, этноним «бено» йоьзна хила мега хӀиндоевропан орамца *bha — , *bhan — «лепа, кӀега, серло етта, кӀайн» (= вайнехан bӀa «серло, лепар; бӀаьрг»), гӀажарийн *banu — «серло», шира хӀирийн «бан» — «кӀайн серло, де», ирландин — ban «кӀай», грекийн pheno — «лепа», латинан bene — «дика ду», bonus — «дика, сийлахь, дикачу хӀух, нийсаниг». Цуо кховдайо бенон чоьхьара кеп «кӀай, кӀаймеда, тӀехдика, хаза, дикачу хӀух» маьӀна долуш. Кхузахь дало мегар ду Ӏаьрбийн «баяна(т)» — «гушдерг, хаза къамел, хаза дийцар, маттана шера», баййин — «хаза къамел дийриг», жӀайхойн «баяна» — хаза къамел дийриг, Баян — Бенан цӀе, кхин тӀе фонетикца нохчийн маттахь Баянах Бена хуьлу, иштта тюркийн Саясанах — нохчийн Сесана санна.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бенойша шеш Шеман эмир хиллачу Сайд-Ӏалин кӀента кӀента кӀентан Пахруддинан тӀаьхьенах лору. Нашхахь Пахруддинах схьадаьлла 13 тайпа. Уьш Нашхара дӀасакхалха доладелира массо а агӀора. Бенойн дайх волу Биан охьавеара Органан Ӏин чухула, цигахь цуо йиллира бӀаьвнех лаьтта ОргӀун эвла, Тевзана йолчухула хӀинца йолучохь Бена эвла йиллира.

Юха ца яларна паччахьан Ӏедало барт бира Бена хӀаллакйина дӀаяккха. 1861 шеран 29 январехь еккъа цхьаьна Бена эвлара араваьккхира 1218 стаг, уьш 5 — 10 цӀа цхьаьна долуш бекъна Нохчийчоьнан аренашкара ярташка охьаховшийра. Оцу хенахь йиллина Шуьйтахь (ГӀатенкхаьллан гергахь) Бена эвла. Амма паччахьан Ӏедале хӀаллак ца банбелира къар ца ло Беной. Нах юхабоьрзура бенойн хьаннашка, тодира шайн цӀенош, ткъа дӀасабаржийна беноша гӀо масала гойтуш Ӏаткъам бора кхечу нохчашна а.

Беношкара масала ца эцийта паччахьан Ӏедало уьш Ӏовдал гайтархьама, царех туьйранаш а, забарен хабарш а даржадора. Цигара схьадогӀу нахера Ӏовдал мел даьлларг а беношна тӀеяздар.

1877 шарахь Бена ерриг йохийна, ягийна дӀаяьккхира, ткъа беной юха а эвлара арабехира, амма бахархойн цхьа дакъа юхадоьрзура оцу чим юкъа.

Гуьржмахкахой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Гуьржийчоьнан тӀелеттачу хенахь жима кӀант валийра Бена. Кхуьуш волуш жима йийсархо гӀаравелира шен хенарчу берел а, цхьаболчу баккхийчарел а хьекъалца, кадаларца, хазаллийца. Цунах кхин берш санна Бенойн юкъараллин декъашхо хилира, хаза йоӀ маре а елира, латт делира, цӀа деш белхи а бира, етт а, белхан стерчий а делира, говр елира. Гуьржийчу кӀентан тӀаьхьенех Гуьржмахкахой олу.

Силсил[нисъе бӀаьра | нисъе]

Жоби некъех волчу цхьаьна беночун силсил: Сайд-Ӏали аш-Шами — Ӏабдулхан — Сайд Ӏалий — АргӀун — Ӏамирхан — Уза — Ула — Ӏела — Биан (Бена йиллинарг) — ТӀур — Хурсул — Йовта — Бахьанда — Жоба (Жоби-некъе цунах схьабевлла) — Элдар — Ӏубайд — Юьрташ — Мохьмад — Оьлкъа — Тур.

ГӀарабевлла Беной[нисъе бӀаьра | нисъе]

Махкана а бевза Бенойн векалш:

Тайпанан некъеш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тайпа декъало некъешна[41]:

  1. Ати-некъе
  2. Гуьржмахкахой (J1)
  3. Дез-некъе
  4. Доьвши-некъе
  5. Жоби-некъе (Джонха-некъе, ЖаӀпар-некъе, Кхай-некъе (J1), ЛитӀи-некъе, Щаци-некъе, Ӏиски-некъе)
  6. Ими-некъе (J1)
  7. Очи-некъе
  8. Уонжби-некъе
  9. Чопал-некъе (J1)
  10. Эди-некъе (J1)
  11. Юспан-некъе (J2)
  12. Ӏасти-некъе
  13. Ӏела-некъе

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Далхан Хожаев: Роль беноевского тайпа в истории чеченского народа, 1993 год
  2. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  3. Сулейманов, 1997, с. 316.
  4. Сулейманов, 1997, с. 318.
  5. Сулейманов, 1997, с. 317.
  6. Сулейманов, 1997, с. 72.
  7. Сулейманов, 1997, с. 197.
  8. Сулейманов, 1997, с. 66.
  9. Сулейманов, 1997, с. 553-555.
  10. Сулейманов, 1997, с. 278.
  11. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 406.
  12. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 445.
  13. Сулейманов, 1997, с. 503.
  14. Сулейманов, 1997, с. 490.
  15. Сулейманов, 1997, с. 283, 317.
  16. Сулейманов, 1997, с. 281.
  17. Сулейманов, 1997, с. 553.
  18. Сулейманов, 1997, с. 482.
  19. Сулейманов, 1997, с. 327.
  20. Сулейманов, 1997, с. 501.
  21. Сулейманов, 1997, с. 494.
  22. Сулейманов, 1997, с. 629.
  23. Сулейманов, 1997, с. 454.
  24. Сулейманов, 1997, с. 307.
  25. Сулейманов, 1997, с. 504.
  26. Сулейманов, 1997, с. 510.
  27. Сулейманов, 1997, с. 511.
  28. Сулейманов, 1997, с. 466.
  29. Сулейманов, 1997, с. 632.
  30. Сулейманов, 1997, с. 398.
  31. Сулейманов, 1997, с. 493.
  32. Сулейманов, 1997, с. 402.
  33. Сулейманов, 1997, с. 498.
  34. Сулейманов, 1997, с. 487.
  35. Сулейманов, 1997, с. 535.
  36. Сулейманов, 1997, с. 457.
  37. Марьям Айдамирова
  38. https://www.youtube.com/watch?v=ZFBnNIj32hA
  39. http://kkre-34.narod.ru/mincaev.htm
  40. gstou.ru/index…/951-magomed-mintsaev-zashchitil-doktorskuyu-dissertatsiyu.html
  41. Д. Е. Фурман — «Чечня и Россия: общества и государства», 1999г. — с.99

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]