Хьалха-Марта

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
ГIала
Хьалха-Марта
Пачхьалкх

Росси

Регион

Нохчийн Республика

КӀошт

Хьалха-Мартанан

Координаташ

43°07′20″ къ. ш. 45°32′12″ м. д.HGЯO

Йиллина

1818

Дуьххьара хьахор

V-VI вв. д.н.э.

ГIала ю

1990 ш.

Майда

30 км²

ХӀордан сизал локхалла

130 м

Бахархой

57 358[1] адам (2016)

Къаьмнийн хӀоттам

нохчий

Динан хӀоттам

бусулманаш

Сахьтан аса

UTC+3

Телефонан код

+7 87145

Поштан индекс

366500

Автомобилан код

95

ОКАТО

96234501

Официалан сайт

[http://meriya-urus-martan.ru]

Картан тӀехь
Хьалха-Марта картан тӀехь
Locator Dot2.gif
Хьалха-Марта картан тӀехь
Locator Dot2.gif
Хьалха-Марта картан тӀехь
Locator Dot2.gif

Хьалха-Марта[2] — Нохчийн Республикан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административан центр. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю. 2016 шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам 57 358[1] адам.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Эвла ю Рошни-хи[2] олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалина къилб-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтIа а ШаIми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилб-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилб-малхбузехьа — Рошни-Чу а Гихчу а эвланаш ю[3].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

1917 шо кхачале[нисъе | нисъе чухулара]

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду гендаргной, беной, белгӀатой, энганой кхий дерш а.

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан центр яра.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан центр яра.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейское аьлла хийцина.

1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.

1810 шеран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Российн паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина[4], маситта баттахь бен иза ца йитира.

XIX бӀешеран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1939[5]1959[5]1970[5]1979[5]1989[5]1992[5]1996[5]
13 40011 70024 30027 90032 90038 00038 600
2002[6]2003[5]2005[5]2006[5]2007[5]2008[5]2009[7]
39 98240 00043 30046 10047 50048 70050 628
2010[8]2011[9]2012[10]2013[11]2014[12]2015[13]2016[1]
49 07049 10051 36352 74454 24855 78357 358

Тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:

  1. гендаргной,
  2. белгӀатой,
  3. чӀинхой,
  4. нашхой,
  5. беной,
  6. нихалой,
  7. тӀерлой,
  8. шарой,
  9. пешхой,
  10. цӀонтарой,
  11. чӀаьнтий,
  12. хӀимой,
  13. зумсой къин[2].

ГӀарабевлла бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалара схьабаьлларш[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалахь бинарш[нисъе | нисъе чухулара]

Кхелхина Ростовехь набахтехь. Тайпан гендаргно.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 3 Чеченская Республика. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2008-2016 годов
  2. 1 2 3 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран ReferenceA йоза яздина дац
  3. Нохчийчоьн карта
  4. Абузар Айдамиров. Хронология истории Чечено-Ингушетии. Грозный: «Книга», 1991
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Народная энциклопедия «Мой город». Урус-Мартан
  6. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 3 февралехь.
  7. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 январехь. Теллина 2014 шеран 2 январехь.
  8. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  9. Число городских населенных пунктов Чеченской Республики на 1 января 2011 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2016 шеран 11 майхь. Теллина 2016 шеран 11 майхь.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  12. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.