Хьалха-Марта

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
ГIала
Хьалха-Марта[1]
Пачхьалкх
Регион
КӀошт
Координаташ
Йиллина
Дуьххьара хьахор
V-VI вв. д.н.э.
ГIала статус ю
1990 ш. дуьйна
Майда
Бахархой
57 358[2] адам (2016)
Къаьмнийн хӀоттам
нохчий
Динан хӀоттам
бусулманаш
Сахьтан аса
Телефонан код
+7 87145
Поштан индекс
366500
Автомобилан код
95
ОКАТО
96234501
Официалан сайт
Хьалха-Марта (Росси)
Locator Dot2.gif
Хьалха-Марта (Нохчийчоь)
Locator Dot2.gif
Хьалха-Марта (Хьалха-Мартанан кӀошт)
Locator Dot2.gif

Хьалха-Марта[1] — Нохчийн Республикан гӀала, Хьалха-Мартанан кӀоштан административн юкъ. Таханлерачу дийнахь гӀала лоруш ю. 2016 шарахь биначу талламо гойтина бахархой барам 57 358[2] адам.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Эвла ю Рошни-хи[1] олучу хийистехь, Соьлжа-ГӀалан къилб-малхбузехьа ю.

Уллера нах беха меттигаш: къилбседехьа Ӏалхан-Юрт эвла ю, къилбседа-малхбузехьа — ГихтIа а ШаIми-Юрт а эвланаш ю, къилбседа-малхбалехьа — ГӀойтӀа эвла ю, къилб-малхбалехьа — ГӀой-Йист эвла ю, къилб-малхбузехьа — Рошни-Чу а Гихчу а эвланаш ю[3].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

1917 шо кхачале[нисъе | нисъе чухулара]

Эвла кхоллаелла гергарчу хьесапехь XVIII бӀешарахь, и йиллина тайпанаш ду гендарганой, беной, белгатой, энганой кхий дерш а.

Шамилан имаматехь Хьалха-Марта Жима Нохчийчоьнан юкъ яра.

СССР йолучу хенахь Хьалха-Марта цӀарахчу кӀоштан юкъ яра.

1944 шеран 23 февралехь коммунистийн Ӏедало нохчий а, гӀалгӀай а махкахбахар а, ишта Нохч-ГӀалгӀайн АССР дӀаяккхар а бахьана долуш, эвлан цӀе Красноармейское аьлла хийцина.

1990 шарахь Хьалха-Мартан гӀала статус елира.

1810 шеран 3 майхь эвлан къилбаседехьа 10 километрехь Соьлжа хина йистехь, цунах Мартан хи кхеттачехь, Российн паччахьан эскаро Усть-Мартановский цӀе йолуш редут йина[4], маситта баттахь бен иза ца йитира.

XIX бӀешеран цхьалхачу юххьенца эвла маситтазза паччахьан эскаро йохийна 1822 шеран 1-5 февралехь Хьалха-Марта а, уллера ГӀойта а Греков, Николай Васильевич полковникас команда яларца йохийра. Эвланийн уллехь аманаташ схьаяьхира.

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1939[5] 1959[5] 1970[5] 1979[5] 1989[5] 1992[5] 1996[5]
13 400 11 700 24 300 27 900 32 900 38 000 38 600
2002[6] 2003[5] 2005[5] 2006[5] 2007[5] 2008[5] 2009[7]
39 982 40 000 43 300 46 100 47 500 48 700 50 628
2010[8] 2011[9] 2012[10] 2013[11] 2014[12] 2015[13] 2016[2]
49 070 49 100 51 363 52 744 54 248 55 783 57 358

Тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьалха-Марта гӀалахь дехаш долу тайпанаш:

  1. гендарганой,
  2. белгlатой,
  3. чӀинхой,
  4. нашхой,
  5. беной,
  6. нихалой,
  7. тӀерлой,
  8. шарой,
  9. пешхой,
  10. чӀаьнтий,
  11. хlимой,
  12. зумсой къин[1].

ГӀарабевлла бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалара схьабаьлларш[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалахь бинарш[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 3 4 Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
  2. 1 2 3 Чеченская Республика. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2008-2016 годов
  3. Нохчийчоьн карта
  4. Абузар Айдамиров. Хронология истории Чечено-Ингушетии. Грозный: «Книга», 1991
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Народная энциклопедия «Мой город». Урус-Мартан
  6. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 3 февралехь.
  7. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, посёлкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 январехь. Теллина 2014 шеран 2 январехь.
  8. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  9. Число городских населенных пунктов Чеченской Республики на 1 января 2011 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2016 шеран 11 майхь. Теллина 2016 шеран 11 майхь.
  10. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  12. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  13. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.