Кхазакхстан

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Кхазакхстан
Қазақстан Республикасы
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Шатлакхан Илли: «Менің Қазақстаным»
Kazakhstan (orthographic projection).svg
Кхоьллина 1465 шоКхазакхийн ханалла
Официалан меттанаш кхазакхийн — пачхьалкхан
оьрсийн мотт — официалан.
Коьрта гӀала Астана
Яккхий гӀаланаш Алма-Ата, Астана, Шымкент, Караганда
Урхаллин тайпа Президентан республика[1]
Президент
Премьер-министр
Касым-Жомарт Токаев
Аскар Мамин
Латта 9-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 2 724 902[2] км²
хина тӀехле 1,50 %[3]
Бахархой
 • Мах хадор (2018) 18 356 890[4] стаг
 • Дерриг (2012) 233,764 (51 меттиг)[5] долл.
 • ХӀораннан а сина 13 917 (69 меттиг)[5] долл.
АДКМ|ИЧР (2017) 0,800[6] (лакхара; 58-гӀа меттиг)
Ахча казахстанан тенге
(KZT, код 398)
Интернет-домен .kz, .қаз[d][7]
Код ISO KZ
Код МОК KAZ
Телефонан код +7[8]
Сахьтан асаш UTC+05:00[d], UTC+06:00[d]
Автомобилийн некъаш аьтту[d][9]

Кхаза́кхстан (кхазакх. Қазақстан[10] [qɑzɑqˈstɑn] ), официалан Респу́блика Кхаза́кхстан (кхазакх. Қазақстан Республикасы), (аббревиатура РК) — Евразин центрера пачхьалкх, доккхаха долу дакъа цуьнан Азин юкъахь ду, жимах дерг — Европехь. Бахархой — 18356890 (2018 шеран 1 ноябран)[4].

Мехкан майда — 2 724 902 км², кӀеззига жима ю Аргентинал. Дуьненахь мехкан майдан барамца 9-гӀа меттигехь ю, 2-гӀа меттигехь ю ЛПД юкъахь (Россел тӀехьа), 42-гӀа — ДЧС чухоамца, 64-гӀа — бахархойн барамца.

Коьрта шахьар — Нурсултан. Уггаре йоккха гӀала 1,8 миллион вахархочуьнца — Алма-Ата. Пачхьалкхан мотт — кхазакхийн. Махкахь пачхьалкхачуьнца цхьаьна могӀара лелон официалан мотт — оьрсийн[11].

Лаьтта Каспий-хӀордан, Лахара ИйдалтӀиен, Уралан, Сибрехан, Цийчоьнан, Юккъера Азин юкъахь. Доза ду къилбаседехь а, малхбузехь а Российца (дозан дохалла — 7548,1 км), малхбалехь — Цийчоьнца (1782,8 км), къилбехь — ГӀиргӀазойчоьнца (1241,6 км), Узбекистанца (2351,4 км), Туркменица (426 км). Латтан тӀехула долчу дозан дохаллин барам — 13392,6 км[12]. Мохк малхбалера малхбузехьа бахбелла 2963 км, ткъа къилбаседера къилбехьа — 1652 км. Тюркийн кхеташон уггаре йоккха пачхьалкх ю. Континентан чоьхьара Каспий-хӀорд а, Арал-хӀорд а бу дозанашца. ХӀорд тӀе араволийла яц, иштта башхалла йолчу мехкашлахь дуьненахь уггаре боккха мохк бу.

Юкъара хаамаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Дуьхьанца кхоьллина Оренбург коьрта шахьар йолуш Киргизийн АССР аьлла РСФСР юкъахь 1920 шеран 26 августехь. 1925 шеран февралехь Оренбурган область Киргизийн АССР юкъара ара а яьккхина дӀаелира РСФСРн, ткъа коьрта шахьар дӀаяьхьира Кхызыл-Орда (1925), тӀаьхьа Алма-Ата (1929).

1924—1925 шерашкахь Юккъерчу Азин къоман-пачхьалкхан межа яр бахьнехь дерриг кхазакхийн латташ цхьаьнакхийтира. 1925 шарахь Киргизийн АССР цӀе хийцира Кхазакхийн АССР аьлла. 1930 шеран 20 июлехь цунна юкъара РСФСР куьйгакӀела дӀаелира Кхара-Калпакийн автономин область, 1936 шарахь дӀаелла йолу Узбекийн ССР юкъа.

1936 шеран 5 декабрехь Кхазакхийн АССРн союзан республикан статус елира.

1990 шеран 25 октябрехь Кхазакхийн ССР Лакхарчу Совето тӀеийцира Республикан пачхьалкхан суверенитетех долу деклараци.

8 декабрехь Белоруссин, Российн, Украинан паччахьаша куьг яздира ССРС йохаран беловежскан барт тӀехь.

1991 шеран 10 декабрехь пачхьалкхан цӀе «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» хийцира «Республика Кхазакхстан»[13] аьлла. Амма, 1978 шеран кхазакхийн конституцехь «Кхазакхийн Советийн Социалистийн Республика» цӀе йисира 1993 шеран 28 январехь Республика Кхазакхстанан Конституци тӀеэццалц[14][15].

1991 шеран 16 декабрехь Кхазакхстан тӀаьххьара союзан республикех кхайкхийра шен маршох[16]. И акт 1990 шеран 3 апрелан «ССРС юкъара союзан республика араяларан долу гӀуллакхийн низамех» цӀе йолчу ССРС законаца догӀуш дацара, хӀунда аьлчи Кхазакхийн ССРхь ССР Союз юкъара араяларх йолу референдум ца йира.

21 декабрехь Кхазакхийн ССРн Президента Н. Назарбаевс куьг яздира ССРС йохаяран беловежскан бартан динчу алма-атан протокол тӀехь а, Лааме Пачхьалкхийн ДоттагӀалла (ЛПД) Ӏалашонех а, принципех а долу Алма-Атан деклараци тӀехь а.

23 декабрехь Кхазакхийн ССР Лакхара Совето ратификации йира беловежскан бартан протоколца цхьаьна[17].

ХӀинцалера административан екъаялар[нисъе бӀаьра | нисъе]

ЦхьалгӀа дарж[нисъе бӀаьра | нисъе]

Казахстанан 14 область а, 2 республикан маьӀна долу гӀаланаш а ю[18]. Цул совнах ю, республикан муьтӀахь йолу гӀала Байконур, иза 2050 шо кхаччалц. Российн Федерацин арендехь ю и хан чекх яллац гӀалин ю Российн Федеральни маьӀна долу статус[19].

ХӀост ГӀала/Область Административан центр майда,
км²
бахархой, адам.,
01.04.2012[20]
Луьсталла, адам./км² ДЧС 01.01.2008
млн тенге
Официалан цӀе кхазакхийн Официалан цӀе нохчийн Россихь лелош йолу цӀерш
Республикан маьӀна долу гӀаланаш
1 Emblem of Nur-Sultan.svg ГӀала Астана Астана Астана 710 752 262 1046,36
2 Coat of arms of Almaty.svg ГӀала Алматы Алматы[18] Алма-Ата 332 1 455 271 4368,45
Российн Федерацис 2050 шо кхаччалц аренде эцна а, и хан чекхйаллалц Российн Федерацин федеральни маьӀна долу гӀалин статус а, республикан маьӀна а долу гӀала. Х[19]
3 Baikonur seal.png ГӀала Байқоңыр Байконыр Байконур* 57 37 912 662,00
Областаш
4 Coat of Arms of Aqmola Province.png Акмолан область Көкшетау Кокшетау Кокшетау 146 219 731 526 5,00 8772
5 Актюбен область Ақтөбе Актобе[21] Актобе 300 629 788 594 2,62 66917
6 50 px Алматан область Талдықорған Талдыкорган Талдыкорган 223 911 1 918 109 8,53 18841
7 Coat of arms of Atyrau.svg Атырау область Атырау Атырау Атырау 118 631 546 057 4,58 161271
8 Coats of arms of East Kazakhstan Province.svg Малхбален-Кхазакхстанан область Өскемен Усть-Каменогорск Усть-Каменогорск 283 226 1 395 012 4,93 35920
9 Zhambyl province seal.png Жамбилан область Тараз Тараз Тараз 144 264 1 059 390 7,32 8999
10 Малхбузен-Кхазакхстанан область Орал Уральск Уральск 151 339 613 560 4,05 77162
11 Coat of Arms of Karagandy Province.svg Карагандан область Қарағанды Караганда Караганда 427 982 1 359 077 3,17 62529
12 50 px Костанайн область Қостанай Костанай Костанай 196 001 879 511 4,49 20860
13 Kyzylorda province seal.png Кызылордан область Қызылорда Кызылорда Кызылорда 226 019 716 807 3,15 68683
14 Маңғыстау логотибі.jpg Мангистаун область Ақтау Актау Актау 165 642 551 939 3,29 116674
15 Logo Pavlodar region.png Павлодаран область Павлодар Павлодар Павлодар 124 755 747 584 5,99 48010
16 North Kazakhstan province seal.png Къилбаседа-Кхазакхстанан область Петропавл Петропавловск Петропавловск 97 993 582 560 5,96 4354
17 South Kazakhstan province seal.png Къилба-Кхазакхстанан область Шымкент Шымкент Шымкент 117 249 2 636 950 22,36 12572
Массо 2 724 902 16 675 392 6,12

* - город Байконур, арендуемый Российской Федерацией, имеет особый статус; органы статистики Казахстана учитывают этот город в составе Кызылординской области в качестве города областного подчинения, бахархой города приводится только для граждан Казахстана.

ШолгӀа дарж[нисъе бӀаьра | нисъе]

Административан екъаяларан шолгӀа даржехь ю 160 эвланийн кӀошт, 15 гӀаланийн кӀошт а 38 гӀала а.

КхолгӀа дарж[нисъе бӀаьра | нисъе]

КхолгӀа даржехь ю 46 гӀала, 241 эвла[22] кхин 2453 эвлийн гуош а.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Ст. 2 Конституции РК}}
  2. Агентство Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами (данные на 1 ноября 2011 года)
  3. Стратегический план Агентства Республики Казахстан по управлению земельными ресурсами на 2011 - 2015 годы. (Земли водного фонда на 1 ноября 2011 года)
  4. 1 2 Об изменении численности населения Республики Казахстан с начала 2018 года до 1 ноября 2018 года. Комитет по статистике Министерства национальной экономики Республики Казахстан. Теллина 2018 шеран 7 декабрехь.
  5. 1 2 Оценка Всемирного Банка (версия от июля 2013 г.)
  6. Human Development Indicators (ингалс.). United Nations Development Programme (2018). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 13 августехь.
  7. http://cctld.ru/ru/press_center/news/news_detail.php?ID=3453
  8. http://countrycode.org/kazakhstan
  9. http://chartsbin.com/view/edr
  10. 6 февраля 2014 года президент Кхазакхстана Нурсултан Назарбаев высказал мнение, что по аналогии с Монголией, в названии которой отсутствует окончание «стан», возможно, существует необходимость рассмотреть со временем вопрос перехода на название кхазакх. Қазақ елі — «Земля казахов», чтобы устранить параллели со странами Центральной Азии, и тем самым повысить интерес иностранцев к стране (см. официальный материал «Посещение Интеллектуальной школы города Атырау и встреча с представителями общественности области»).
  11. В государственных организациях и органах местного самоуправления наравне с казахским официально употребляется русский язык. — п.2 ст. 7 Конституции РК
  12. Стратегический план Агентства Республики Кхазакхстан по управлению земельными ресурсами на 2011—2015 годы. Архиван копи 11 октябрехь 2014 дуьйна Wayback Machine тӀехь (Земли водного фонда на 1 ноября 2011 года)
  13. Об изменении наименования казахской советской социалистической
  14. Конституция Республики Казахстан от 28 января 1993 года см. «ПЕРЕХОДНЫЕ ПОЛОЖЕНИЯ»
  15. О Конституции Республики Казахстан — ИПС «Әділет»
  16. Конституционный закон Республики Казахстан от 16 декабря 1991 года № 1007-XII «О государственной независимости Республики Казахстан»
  17. Постановление Верховного Совета Республики Казахстан от 23 декабря 1991 года № 1026-XII О ратификации Соглашения о создании Содружества Независимых Государств
  18. 1 2 Географическое положение, природные условия

    В республике 14 областей, 86 городов, в том числе 2 города республиканского подчинения (г. Астана, г. Алматы), 168 районов (8 районов в городах), 174 поселка

  19. 1 2 Международное Соглашение между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 1995 года, статья 1, пункт 1. Субъектом Российской Федерации не является. Система городского управления определяется статьей 5 Соглашения между Российской Федерацией и Республикой Казахстан о статусе города Байконур, порядке формирования и статусе его органов исполнительной власти от 23 декабря 2005 г. (см. Байконур. Юрисдикция)
  20. Численность населения РК по областям, городам и районам
  21. Указ Президента Республики Казахстан «О переименовании отдельных административано-территориальных единиц Жамбылской и Северо-Казахстанской областей и об изменении транскрипции названия города Актюбинска»
  22. Казахстан
Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.pngАзербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан · Бангладеш · Бахьрайн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржийчоь¹ · Мисар² · Израиль · ХӀинди · ХӀиндонези ³ · Урдан · Ӏиракъ · Иран · Йемен² · Кхазакхстан ¹ · Камбоджа · КъатӀар · Кипр¹ · ГӀиргӀазойчоь · Цийн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувайт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Туркойчоь4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япон

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Ламанийн-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседа Кипран Туркойн Республика · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.