Гребенски

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
ГӀала
Гребенски
оьрс. Гребенская
Гребенская (1).jpg
Регион Нохчийчоь
Муниципалан кӀошт Шелковскан
Юьртан меттиг Гребенски
Координаташ 43°31′36″ къ. ш. 46°22′09″ м. д.HGЯO
Йиллина 1740
Хьалхара цӀерш 1908 кхаччалц — Новогла́дковская
[1]
Бахархой 7650[2] стаг (2020)
Къаьмнийн хӀоттам нохчий, гӀезалой, гӀумкий, оьрсий
Динан хӀоттам бусалбанаш-суннийш, православи
Телефонан код +7 87136
Поштан индекс 366101
Автомобилан код 20, 95
Гребенски картан тӀехь
Гребенски картан тӀехь
Гребенски
Гребенски картан тӀехь
Гребенски
Гребенски картан тӀехь
Гребенски

ГребенскиНохчийчоьнан Шелковскан кӀоштан эвла ю.

Гребенски маьждиг

Иза ю Гребенскан юьртан меттиган административан центр[3].

География[нисъе бӀаьра | нисъе]

Гребенскера тӀай

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, 3 километ къилбаседа-малхбалехьа кӀоштан юкъан Шелковски гӀалин, 4 километр къилбехьа Воскресеновски эвлан[4].

Къилба-малхбалехьа лаьтта Теркан тӀехула диллина Гребенски тӀай, цунна тӀехула болу гӀалара дегӀастанан Хаси-Эвл боьду автонекъ. ТӀай дохийра 1996 шарахь, Дуьххьара нохчи-оьрсийн тIом болуш, тодина 2007 шарахь[5].

Топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Айвалы – гӀалин малхбузехьара меттиг, хӀинца оханаш ду.
  • Кхо бӀогӀам – гӀалин къилбаседа-малхбузехьара меттиг, хӀинца ду дежийлаш, оханаш, кемсаш.
  • КӀир – гӀалин малхбузехьара меттиг, бахархоша хӀусамашна тоха кӀира боккхура цигара, хӀинца байданаш ду.
  • Морозовн бошмаш сады – гӀалин малхбалехьара меттиг, бошмаш йоцу дукха хан ю, амма цӀе йисина, 1917 шо кхачале хилла уьш, хӀинца оханаш а, Ӏедалан бошмаш а ю.
  • Тибилеш – гӀалин малхбузехьара ногӀийн юьрт лаьттина меттиг, ногӀийн меттера гочдича – летарш хуьлу, аьлча а эвлара нах девнехь бара гуонахьарачу бахархошца. ХӀинца цигахь дежийлаш а, уьстaгӀийн жоьлаш а ю.
  • Ягарсу – гӀалин малхбузехьара меттиг, кхузахь лаьттина гӀалагӀазкхийчун Егоран кӀотар, цӀе нохчийн матте яьккхича «Егоран хи» хуьлу, хӀинца цигахь ду дежийлаш, оханаш, кемсаш [6].
  • Федюшкинан пайш – гӀалин малхбалехьара хьалха пайш хилла меттиг, хӀинца оханаш а, Ӏедалан бошмаш а ю. Федюшкин – оьрсийн фамили[7].
  • Берзина барз (Голый яр) – гӀалин къилбаседа-малхбалехьара шуьйра боьра, кхузахь хьалха кӀезиг ораматаш яра, Новран-Шелковски хи диллиран татол даккхар бахьнехь и латташ денделла.
  • Бражниковн бошмаш – гӀалин малхбалехьара меттиг, хӀинца кемсаш лаьтта.
  • ЧагӀалкхийн коьллаш (Чакаличьи кустарники) – гӀалин малхбалехьара меттиг, хӀинца кемсаш лаьтта[8].
  • Акхтерек – гӀалин малхбузехьара меттиг, хьалха цигахь лаьттина акхтаргийн боьлак. «Акхтерек» кхолладелла ногӀийн дашах, «акх» + «терек» = кӀайн дитт.
  • Кхошкхызыл – гӀалин малхбузехьара ГӀамаршкара йоккха меттиг.
  • Уздемировн бошмаш – шира цӀе, гӀалин юкъахь ю. Хьалха гӀалин йист хилла[9].

Баьрзнаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Аспад тюбе – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, ногӀийн цӀе ю, хӀинца дежийлаш ду.
  • Безаме барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, цӀе стенна елла хууш дац, хӀинца дежийлаш а, оханаш а ду.
  • Кхартанай барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг.
  • Кхаьрзина барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, цӀе стенна елла хууш дац, хӀинца дежийлаш а, оханаш а ду.
  • Маяшни барз – гӀалин малхбузехьара кошан барз болу меттиг, цӀе схьаяьлла оьрсийн «маяк» дешах.
  • Ши ваша – гӀалин малхбузехьара шина кошан барз болу меттиг, цӀе елла уьш вовшех тера хиларна[6].
  • ГӀалмакхойн барз – гӀалин малхбузехьара гӀалмакхойн кошан барз болу меттиг[8].

Аренаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Кхо мах (Три осины) – гӀалин къилбаседа-малхбалехьара аренан шира цӀе, Берзина бердан гергахь. Баккхийчарна дагадогӀуш кхузахь лаьттина бӀешо долу кхо мах, хьалха хиллачу хьаннех дисина, хӀинца Ӏедалан кемсаш ю.
  • Минкинан хьалхара аре – гӀалин малхбалехьара аренаш, хӀинца Ӏедалан кемсаш.
  • Минкинан шолгӀа аре – гӀалин малхбалехьара аренаш, хӀинца Ӏедалан кемсаш.
  • Синюховскийн аре – гӀалин къилбаседа-малхбалехьара гӀазакхийчун Синюховскийн аренаш, хӀинца Ӏедалан кемсаш.
  • УьстагӀий (Барашки) – гӀалин къилба-малхбалехьара аренаш. ХӀинца Ӏедалан бошмаш[8].

Хиш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Косински татол – иштта меттиг лаьтта гӀалин малхбалехьа, хӀинца Ӏедалан бошмаш.
  • Хи дуьллу татол – чекхдолу гӀалин малхбалехьа.
  • Ленинан татол я Новран-Шелковски хи дуьллу га – чекхдолу гӀалин къилбаседа-малхбузехьахула. [8]
  • Уздемировн гӀу – хӀинца йолуш ю. Яьккхина XIX бӀешарахь. ЦӀе йисина иза цхьаъ бен гӀалахь ца хилла чура бахархоша хьашташна хи доккхуш[9].

Хьаннаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Черновн хьун – гӀалин къилба-малхбалехьара хуьнан шира цӀе. Чернов хьун долахь йолу, гӀазакхийн атаман, волчух тера ду. [8]
  • Нагорнин боьлакаш – гӀамаршкара шортта акацеш евлла меттиг, уьш яьржина гӀазакхийчо Нагорнис аренашкара шен латтан тӀехь йоьгӀначу цхьаьна акацех[9].

Кешнаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Доккха Акхмола – гӀалин малхбузехьара арара ногӀийн кешнаш, цӀе схьаэцна ногӀийн - «Уйкен Акхмола» дашах[8].
  • НогӀийн кешнаш – гӀалин къилбаседа-малхбузехьара ГӀамаршкара йоккха кӀошт.
  • Жима Акхмола – гӀалин малхбузехьара ногӀийн кешнаш, цӀе схьаэцна ногӀийн - «Киши Акхмола» дашах.
  • Нагорнин жӀар – гӀалин къилбаседа-малхбузехьара Нагорнин ша лаьтта каш долу меттиг[9].

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

1711—1712 шерашкахь кхалхабо гребенски гӀазакхий Теркан аьтту берд тӀиера аьрру берд тӀе[10], кхолла доладо Гребенски гӀазакхийн эскар. Оцу хенахь (1711 шо) хьахайо Гладковски гӀала[11].

Новогладковски гӀала йиллина 1740 шарахь[12] гӀазакхаша ногӀийн Яна-кхала я Янкхала эвла хиллачехь, ногӀийн цӀе нохчийн маттахь «Керла гӀала» хуьлу[13], ткъа Старогладовски гӀала кхоьллина 1725 я 1735 шарахь[14]. Новогладковски юкъайоьдура Кавказан асанан гӀазакхийн эскаран Гребенски гӀазакхийн полкан. 1841 шарахь гӀала Теркан бердаш тӀиера 1—2 чаккхарма дехьаяьккхина. Юкъайоьдура Теркан областан ГӀизларан декъан. 1908 шарахь Новогладковски гӀалин цӀе хийцина Гребенски[15] аьлла.

Бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тахана кхузахь беха нохчий, гӀезалой, гӀумкий, оьрсий, ногӀий. Нохчашна юкъахь бу Ӏалларойн, зандакъойн, бенойн, ширдийн, даттахойн, чӀаьнтийн, энганойн тайпанийн векалш[13].

Бахархойн дукхалла
1878[16]1883[17]1926[18]1970[19]1990[20]2002[21]2010[22]
1575164725403376488050556227
2012[23]2013[24]2014[25]2015[26]2016[27]2017[28]2018[29]
6494653067517000712772577409
2019[30]2020[2]
75307650
Къоман хӀоттам

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 1926 шеран Ерригсоюзан бахархой багарбаран хаамашца [31]:

Къам Бахамийн барам Барам,
чел.
Берриг бахархойх
дакъа, %
оьрсий 520 2224 87,56 %
гӀезалой 52 271 10,67 %
гӀумкий 5 23 0,91 %
жуьгтий 3 12 0,47 %
ногӀий 2 9 0,35 %
гӀажарий 1 1 0,04 %
берриш 583 2540 100,00 %

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2002 шеран[32] а, 2010 шеран а Ерригроссийн бахархой багарбаран[33] хаамашца:

Къам Барам
(2002), ст.
Дакъа,
%
Барам
(2010), ст.
Дакъа,
%
нохчий 4 220 83,48 % 5 316 85,37 %
гӀезалой 480 9,50 % 594 9,54 %
гӀумкий 182 3,60 % 175 2,81 %
оьрсий 130 2,57 % 95 1,53 %
кхин берш 43 0,85 % 47 0,75 %
берриш 5 055 100,00 % 6 227 100,00 %

Гребенскехь дикка дукха гребенски гӀезалой бехаш хиларна, 2001 шарахь гӀалахь кхоьллина ГӀезалойн оьздангаллин юкъ[34].

Галерей[нисъе бӀаьра | нисъе]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Виноградов В. Б., Белецкая Е. М., Великая Н. Н. Календарная обрядность терских казаков // Этнографическое обозрение. 1996, № 2. С. 50-63.(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 23 февралехь. Теллина 2018 шеран 22 февралехь.
  2. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2020 шеран 24 апрелехь. Теллина 2020 шеран 24 апрелехь.
  3. Закон Чеченской республики № 42-РЗ от 14.07.08 (doc). — Об образовании муниципального образования Шелковской район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 15 февралехь. Теллина 2011 шеран 1 июлехь.
  4. Карта Чечни (rar) (не ранее 1995). Теллина 2010 шеран 2 январехь. Объём 8 МБ.
  5. РИА Новости. Восстановлен мост между Дагестаном и Чечнёй
  6. 1 2 Сулейманов, 2006, стр.657.
  7. Сулейманов, 2006, стр.657-658.
  8. 1 2 3 4 5 6 Сулейманов, 2006, стр.658.
  9. 1 2 3 4 Сулейманов, 2006, стр.659.
  10. Караулов М. А. Терское казачество в прошлом и настоящем. Пятигорск, 2002. С. 299.
  11. Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 301.
  12. Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 325.
  13. 1 2 Сулейманов, 2006, стр.656.
  14. Административно-территориальное устройство Ставрополья с конца XVIII века по 1920 год. Справочник. Ч. 3. Основные сведения о населённых пунктах. С. 340.
  15. Полное собрание законов Российской империи. Собрание третье Отделение I. От № 29944-31329
  16. Списки населённых мест Кавказского края. 1-й выпуск. Терская область. Тифлис. 1878
  17. Список населённых мест Терской области. По сведениям к 1-му января 1883 года. Владикавказ. 1885
  18. Районированный Дагестан : (адм.-хоз. деление ДССР по новому районированию 1929 г.). — Махачкала : Орготд. ЦИК ДССР, 1930. — 56, XXIV, 114 с.
  19. Шелковской район (1970).
  20. Архивный вестник, №1. Нальчик:Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013.
  21. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 3 февралехь.
  22. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  23. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  24. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  25. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  26. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.
  27. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  28. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017, 31 июль). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 31 июлехь. Теллина 2017 шеран 31 июлехь.
  29. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 26 июлехь. Теллина 2018 шеран 25 июлехь.
  30. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (оьр.). Теллина 2019 шеран 31 июлехь.
  31. Материалы Всесоюзной переписи населения 1926 года по Дагестанской АССР. Выпуск 1. Список населённых мест Дагестанской АССР. Махач-Кала: Издание Дагстатуправления, 1927. Стр. 87.
  32. Шелковскан кӀошт (2002).
  33. Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным кӀоштам, городским населенным пунктам, сельским населенным пунктам с барамю населения 3000 человек и более"(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 29 сентябрехь. Теллина 2014 шеран 1 январехь.
  34. Гребенской татарский национальный культурный центр. Теллина 2019 шеран 28 июлехь.