Соьлжа-ГӀала

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
ГӀала
Соьлжа-ГӀала
оьрс. Грозный
Montage-of-Grozny-(2016).png
Байракх[d] ХӀост
Байракх[d] ХӀост
43°19′ къ. ш. 45°42′ м. д.HGЯO
Пачхьалкх Росси
Регион Нохчийчоь
Гуо Соьлжа-ГӀала
Юкъара екъаялар 4 кӀошт
Мэр Ибрагим Салманович Закриев[d]
Истори а, географи а
Йиллина 1818
Хьалхара цӀерш 1818-1869 — Грозная,
1869-1997 — Грозный,
1997-2000 — Джохар
Майда 305 км²
ХӀордан сизал локхалла 130 м
Сахьтан аса UTC+3
Бахархой
Бахархой 292 627 стаг (2010)
Луьсталла 943,7 стаг/км²
Къаьмнийн хӀоттам нохчий
Динан хӀоттам бусулба
Официалан мотт нохчийн
Идентификаторан терахьаш
Телефонан код 7 8712
Поштан индексаш 364000-364099
ОКАТО 96 401
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь

grozmer.ru
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь
Соьлжа-ГӀала
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь
Соьлжа-ГӀала
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь
Соьлжа-ГӀала

Соьлжа-ГӀала (оьрс. Грозный) — Къилбаседа Кавказера гӀала, Нохчийчоьнан коьрта гӀала, Соьлжа-ГӀалин кӀоштан центр. ГӀaла йиллина ю Соьлжа хин шина берд тӀехь. Пайд эцарехь, Соьлжа-ГӀала ю дуненахь а, мехалла мехка-даьтта даккхаран коьрта меттиг дIа лоцуш.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Къилбаседа Кавказера гӀаскхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная»[1] аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш яра Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьна долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода юкъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Юрт, Алхан-Чу, Жима-Чечана, Соьлжа-Юрт лаьттинчохь. Боккха Кавказан тӀом чаьккха баьлча 1870 шарахь цунна йелла гӀалийн статус. Хьалхар тӀом чеккха баьллачулла тӀаьхьа Ичкерин паччахь Яндарбиев Зелимханс, Ичкерин хьалхар паччахьан безаман «Жовхар-гӀала» (оьрс. город Джохар) аьлла, цӀе хийцира. 2005 шарахь Нохчийчохь гӀаскхаш хоттийна[2] долу Ӏедалан парламенто дийцаре диллира гӀалийна цӀе Ахьмад-гӀaла тилла ният хилар, амма Кадыров Ахьмат-Хьаьжин кӀант Рамзанс иза тӀе ца лецира.[3]

ГӀап[нисъе бӀаьра | нисъе]

ГӀап йиллина 1818 шеран июнь бетта 22 чохь, хӀаллак йина Кули-Юрт, Алхан-Чу, Жима-Чечан, Соьлжа-Юрт лаьттинчохь.[4] ГӀопан хаьржина меттиг яра ХьангӀала Ӏинан уллехь. ГӀап йогӀар бахьна дара, нохчий ХьангӀала Ӏинехула аренга долу ков къовлар. 5 эзар. гӀаскхийн сурхочо 4 баттахь йуьгӀира гӀап. И меттиг яра, Къилбаседа Кавказехь уггаре чолхе хьал лаьтташ, цуьндела тиллина ю гӀопан цӀе «Грозный» — буьрса. ГӀопан куц: нийса ялхкӀов, гондхьа 20 гӀулч шуьйра харш. ЯлхкӀовн хӀора маьӀаг чӀагӀо яра, шайна таьхьа лаьтташ яккхий тоьпаш йолуш.

  • 1825 шарахь гӀап чохь сурхойн декхарш кхочуш деш вара Тенгинскийн дошлойн тобан лахар эпсар Михаил Лермонтов.
  • 1850 шеран октябрь баттахь гӀопе веар 32 шо долу Российн Империн гӀента дайн тӀаьхьeнах волу Александр Николаевич. Иза варан сийна гӀопехь дуьгӀийра «ЦӀе кеш».

ГӀала[нисъе бӀаьра | нисъе]

Къаьмнаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

ГӀаскхийн Ӏедало 2002 шарахь нахбагар барехь биначу белхашца биргалла даьккхина:

Къам Терахь, стаг %
нохчий 201 562 95,7
оьрсий 5 295 2,5
гӀалгӀай 2 129 1,0
гӀажарий 270 0,1
эрмалой 189 0,1
гӀумкий 158 0,1
суьйлий 110 0,1
украинаш 92 0,1
ногӀий 4 0,1
Берриге 210 720 100

Бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бахархойн дукхалла
1897[5]1913[6]1923[6]1926[5]1931[7]1939[8]1956[9]
16 00035 80049 20097 000148 915172 448226 000
1959[10]1962[6]1967[6]1970[11]1973[6]1975[12]1976[13]
242 068280 000331 000341 259363 000368 000368 000
1979[14]1982[15]1985[16]1986[13]1987[17]1989[18]1990[19]
375 326384 000390 000392 000404 000399 688399 000
1991[13]1992[13]1993[13]1996[16]2002[20]2003[6]2004[21]
401 000388 000364 000186 000210 720210 700213 700
2005[22]2006[23]2007[24]2008[25]2009[26]2010[27]2011[28]
215 700218 200222 000226 100231 215271 573271 600
2012[29]2013[30]2014[31]2015[32]2016[33]2017[34]2018[35]
275 627277 414280 263283 659287 410291 687297 137
2019[36]2020[37]
301 253305 911

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Климат[нисъе бӀаьра | нисъе]

Соьлжа-ГӀалин климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C 14,1 22,3 29,7 33,7 38,1 39,1 40,7 41,4 36,8 32,5 23,7 18,0 41,4
Юккъера максимум, °C 0,6 2,5 8,7 17,9 23,7 27,9 30,5 29,7 24,7 16,6 9,3 3,2 16,3
Юккъера температура, °C −3,2 −2,1 2,9 10,5 16,7 21,2 23,9 23,0 17,7 10,4 4,3 −0,8 10,4
Юккъера минимум, °C −6,2 −4,9 −0,5 5,4 11,0 15,4 18,2 17,2 12,7 6,1 1,8 −3 6,1
Юьззина минимум, °C −31,5 −30,8 −19,1 −7,6 −3,1 5,6 9,2 5,0 −2,7 −9,6 −23,5 −26,6 −31,5
Йочанан норма, мм 19 21 23 33 57 72 57 44 33 30 26 24 439
Хьост: «Гидрометцентр», «Thermo Karelia.Ru»

Культура[нисъе бӀаьра | нисъе]

Театраш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Библиотекаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Эшаран учрежденеш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Музейш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Транспорт[нисъе бӀаьра | нисъе]

Керла Соьлжа-ГӀалин аэропорт хьайиллира 2006 шарахь. Цуьнан код GRV ю. Хьалхара кема (Москва — Грозный) деара 2007 шаран 5 октябрехь. ХӀинца кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду (Грозный-Авиа компани).

Спорт[нисъе бӀаьра | нисъе]

ГӀарабевлла бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Соьлжа-ГӀалахь бинарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Соьлжа-ГӀалахь белларш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Галерей[нисъе бӀаьра | нисъе]

Соьлжа-ГӀалин сурташ
Aerial Grozny.jpg
GRVAirport1.jpg
Groznyborg.jpg
Evstafiev-chechnya-palace-gunman.jpg
Соьлжа-ГӀала Карта Соьлжа-ГӀалин аэропорт (GRV) Соьлжа-ГӀала ТӀом. 1995 шо

СоьлжагӀалан чуьра кӀоштанаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Город Грозный (городской округ).svg
  1. БухIанюртан кӀошт
  2. Ширсоьлжан кӀошт
  3. Суьйракоьртан кӀошт
  4. Мехкдаьттан кӀошт

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Грозный ГӀопан сурт
  2. Совместное постановление высших органов власти ЧРИ(ТӀе цакхочу хьажорг)
  3. Парламент Чечни просит Путина переименовать Грозный в Ахмадкалу
  4. Я. З. Ахмадов, Э. Х. Хасмагомадов «История Чечни в XIX—XX веках»
  5. 1 2 Кеп:Население/1897C
  6. 1 2 3 4 5 6 Кеп:Население/1897BK
  7. Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  8. Кеп:Население/1939AH
  9. Кеп:Население/1956A
  10. Кеп:Население/1959C
  11. Кеп:Население/1970E
  12. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  13. 1 2 3 4 5 Кеп:Население/1994B
  14. Кеп:Население/1979D
  15. Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  16. 1 2 Кеп:Население/2001G
  17. Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 28 июнехь. Теллина 2017 шеран 25 июлехь.
  18. Кеп:Население/1989C
  19. Кеп:Население/2002AB
  20. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 3 февралехь.
  21. Кеп:Население/2004H
  22. Кеп:Население/2005M
  23. Кеп:Население/2006Q
  24. Кеп:Население/2007AC
  25. Российский статистический ежегодник, 2008 год. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 12 майхь. Теллина 2016 шеран 12 майхь.
  26. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 2 январехь. Теллина 2014 шеран 2 январехь.
  27. Кеп:Население/2010W
  28. Города с численностью населения 100 тысяч человек и более на 1 января 2011 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2016 шеран 8 майхь. Теллина 2016 шеран 8 майхь.
  29. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  30. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  31. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  32. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.
  33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  34. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017, 31 июль). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2017 шеран 31 июлехь. Теллина 2017 шеран 31 июлехь.
  35. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2018 шеран 26 июлехь. Теллина 2018 шеран 25 июлехь.
  36. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года (оьр.). Теллина 2019 шеран 31 июлехь.
  37. Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года (оьр.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2020 шеран 24 апрелехь. Теллина 2020 шеран 24 апрелехь.

Сайташ[нисъе бӀаьра | нисъе]