Харачой

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Къена тайпа
Харачой
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам Нохчимахкахой
Юкъара хаамаш
Мотт Нохчимахкахойн лер
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ГӀалгӀайчоьFlag of Ingushetia.svg ГӀалгӀайчоь: хууш дац
ДегӀастаFlag of Dagestan.svg ДегӀаста: хууш дац
Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Нохч-Мохк

Харачой я ХорочойНохчмахкахойн тукхумара, нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина дукхаха болу Харачой L3 гаплотобанера хилар, ткъа царна юкъахь J2 а, R1b а тобанера векалш а бу[1].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тайпанан коьрта юрт Хорача лаьтта Веданан кӀоштахь; Харач хин хикхочехь (Хул-Хулон бассейн). Эвлан къилбаседа-малхбузан йисттехь лаьтта Хорочойн лам.

Хорачан доза ду малхбалехь – ДаьргӀаца, БелгӀатаца, Эрсанаца, Гуьнаца, къилбехь – Ӏаьндаца (ДегӀаста), ЧӀебарлаца, малхбузехь – Саьрбалаца, Лаьшкараца, Садаца, Элистанжаца, ткъа къилбаседехь - Веданаца, Тезa-Кхаьллаца. Харачой охьахевшина акъари тӀе[2].

Тайпанан махка юкъа йогӀу эвланаш а, кӀотарш а: Байтарке, Кха ӀомиетӀа, Тимишан ирзуо, Хьеха Хьалха, Хьочие, ЭгӀазгие, ӀомиетӀа.

Топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Хорочойн дозанера ор – Тезa-Кхаьллан къилбехьара меттиг.
  • Хорочойн дозанера чхор – Теза-Кхаьллан къилбехьара меттиг[3].

Этноним[нисъе бӀаьра | нисъе]

Этнониман хьост мичара ду хӀинци а дика хууш дац. А.Сулеймановс доькъу дош иштта: «хан + ара + чоь» - «ха ден чоь»[2], амма цхьаццамма Харачой Кхарачой къомаца дусту тера догӀуш хиларна. А.Д. Вагаповс а, Р.П. Ахмадовс а топоним яьлла лору нохчийн дешах «хара» + «чу», аьлчи а «лаьмнийн херонера эвла».

Тайпа даржар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Харачоша ЦӀонтарошца цхьаьна кхоьллина БӀачи-Юрт.

Нохчийн талламхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановс билгалъяьхна Харачой беха меттигаш: БердкӀел[4], БӀачи-Юрт[5], Гелдаган[6], Девкар-Эвла, Лакха-Невре[7], Майртуп[8], Сиржа-Эвла[9], Соьлжа-Юрт[10], Ойсхар[11], Хьаьнгаш-Юрт[12], Цоци-Эвла[13], Чечана[14], ЧӀулга-Юрт, Шела[15].

ГӀарабевлла Харачой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тайпа декъадалар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Харачой бекъало некъешка: Айдайн, Байгишан, ГӀезалойн, ГӀубайн, Кудайн, Мершадойн, Меснайн, СугӀуран, Хьаьжханан, Чагайн, Юнусан, Ӏумаран (R1b)[17].

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  2. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 260.
  3. Сулейманов, 1997, с. 296.
  4. Сулейманов, 1997, с. 482.
  5. Сулейманов, 1997, с. 500.
  6. Сулейманов, 1997, с. 492.
  7. Сулейманов, 1997, с. 558.
  8. Сулейманов, 1997, с. 499.
  9. Сулейманов, 1997, с. 486.
  10. Сулейманов, 1997, с. 466.
  11. Сулейманов, 1997, с. 511.
  12. Сулейманов, 1997, с. 549.
  13. Сулейманов, 1997, с. 498.
  14. Сулейманов, 1997, с. 478.
  15. Сулейманов, 1997, с. 487.
  16. Ъ-Газета - Ситуация в Чечне. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 13 мартехь. Теллина 2013 шеран 25 февралехь.
  17. Головлёв А. А. Экономическая география Российской Федерации: Курс лекций. — В 3 ч. — Ч.1 / А. А. Головлёв. — Самара: Изд-во Самарск. гос. экон. ун-та, 2006. — с. 100

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]