Кавказан раса

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Кавказан ра́са (кхин а олу евразийн[1][2] я Европан) — Сийлахь-Йаккхий географин къайленаш елларан мур кхачале Европехь, Хьалхарчу Азехь, Къилбаседа Африкехь, маьӀ-маьӀӀехь Юккъерчу Азехь, Къилбаседа а, Юккъерчу а ХӀиндехь яьржина йолу раса; тӀаьхьа — ерриг нах бехачу континенташкахь. ЧӀогӀа шуьйра кавказан раса охьахиира Къилбаседа Америкехь а, Къилба Америкехь а, Къилба Африкехь а, Австралехь а[3]. Дуьнен тӀехь уггар йоккха раса ю (дуьненан 40% гергга бахархой)[4].

Амале сипташ[нисъе | нисъе чухулара]

Амале сипташ юкъадогӀу, уггар хьалха, ортогнатан юьхь, иза хаъал хьалхайолу анасизан экъанехь. Месаш нийса я хьийзина, дукхах дерг кӀеда (масала къилбаседахойн), бӀаьргаш шуьйра ду, мара юккъера барамера я чӀогӀа боккха лекха дукъ долуш, балдаш дуткъа я барамехь стомма, чӀогӀа я юккъера барамехь юьхь я дегӀан тӀаьхь чо бахбаларан. Шуьйра тӀара а, ког а. ЦӀуокан бос, месаш а, бӀаьргаш а бес-бесара: къилбаседа тобан чӀогӀа сирла, ткъа къилбан а, малхбален а популяцийн чӀогӀа Ӏаьржа[5].

Бухара тобанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Европера сирлачу аматерниш географин бекъабалар.
1 % кӀезиг,
1 — 19 %,
20 — 49 %,
50 — 79 %,
80 — 100 %

Ширачу типологин классификацин юкъайогӀу нордийн, юккъерахӀордан, динаран, фалийн, альпийн, малхбален-балтийн, лаппоноидан, кхин а бухара тобанаш (йоьзна авторан классификацех).


Европера историн хьалхарчу муьрехь, хила тарло, кхин а бухара расаш хилла хилар. Иштта, тӀеххьара ша банле Къилбаседа Африкехь баьхна мехтоидаш, уьш тера бу лакхарчу палеолитан муьрерчу европан кроманоидех.

Малхбузан, Юккъера, Къилбан Европехь а, Къилбаседан Африкехь а:

Малхбален Европехь а, Азехь а:


Схьабовлар[нисъе | нисъе чухулара]

Кавказан раса таханлерачу вариантехь хилла яьлла голоценал тӀаьхьа[6].

Уггар тарлуш долу хетарг ду, йоккхачу кавказан расин коьрта масса схьаяьлла ареал, цхьайолу къилба-малхбузан Азин, ткъа иштта Къилбан Европан а, къилбаседан Африкан кӀошташ, шуьйрачу областан юкъахь хилар. Кавказоидин дайн ареал, хила тарлуш ю, цхьайолу Хьалхарчу Азин ломан кӀажойн амал йолу областаш а, ткъа иштта, маьӀ-маьӀӀехь ЮккъерахӀордан йисттера екъа кӀошташ. Кхузара кавказоидийн дайн аьтту бара баржа массо а агӀонашка, тӀехь-тӀехьа дӀалоцуш ерриг Европа а, къилбаседа Африка а.[7]

Европан бахархойн сийна бӀаьргаш шуьйра баьржина бара мезолитан муьрерчу таллархойн-лахьорхойн а, амма цӀуокан сирлачу пигментацех жоп луш йолу ген, чӀагӀъелира 100%-ан декъехь борзан бӀешарахь[8].

Кавказоидашна юкъахь къаьста ши га — къилбаседан а, къилбан а. Царна юкъара башхаллаш хьакхало коьртаниг цӀоукан пигментацех, бӀаьргех, месех. Оцу шина генна юкъахь деха юккъера меттиг йолу къаьмнаш. Советийн этнограф а, историн Ӏилманийн доктор а волчу Н. Н. Чебоксаровс 30-гӀачу шерашкахь йийцира шен ойла, къилбан кавказоидаш, юкъара варианташ а, къилбаседан кавказоидаш юьхьанца дуьйна таьӀна-пигмент йолу бахархойн тӀаьххьарчу депигментацин жамӀ гойту. Къилбан кавказоидаш лаьтта схьабовларан тайпана уллехь, къилбаседачарал.[9]

Терминийн истори[нисъе | нисъе чухулара]

Кавказан раса[нисъе | нисъе чухулара]

Кавказан раса (лат. Varietas Caucasia) — термин кховдийна немцойн антрополого Блуменбах Фридриха XVIII бӀешарахь. Блуменбах царна юкъатоьхна Европан къаьмнаш (финнаш, мажарой, туркой боцурш), ткъа иштта къилбан а, хьалхарчу а Азин, къилбаседа а, къилбаседа-малхбален а Африкин бахархой[10]. ЦӀе схьаяьлла, Блуменбаха Кавказ адам схьадаьлла меттиг лорундела[11][12][13][14].

Таханлерачу Ӏилманан хета адам Кавказера схьадаьлла бохуш йолу Блуменбахан гипотеза («эстетикан» бух тӀехь йолу) харц, хӀунда аьлча, адам тайпана Homo, ткъа иштта таханлерачу тайпана Homo sapiens схьадалар Африка хета.

Тахана термин Caucasian ингалсан маттахь чӀагӀделла официалан термин хилла кавказоидаш билгалбеш (масала, лелайо раса билгалйоккхуш IAFD хаамийн базехь).

Европеоидаш[нисъе | нисъе чухулара]

Ӏилман термин «европеоид» (инг. Europoid[15], нем. Europide[16]) кхоьллина шина дашах «европа» а, суффикс «-оид» а, цуьнан маьӀна «тера» бохург ду.

ЮккъерахӀордан раса[нисъе | нисъе чухулара]

XIX бӀешарахь иэдарах лардархьама немцойн талламхочо Ф. Мюллера кховдийра кхин термин — юккъерахӀордан раса (нем. Mittelländische Rasse), хӀунда аьлча, цунна юкъара къаьмнаш кхаьчнера шайн кхиарехь лакхарчу тӀегӀане Дуьненаюкъара хӀордан бердашца. И термин оцу хенахь тӀеийцира дукхаха болчу этнологаша (Пешель, Гельвальд, кхечара а), XIX бӀешо чекхдолуш аратеттира Ӏилманан белхашкахь Блуменбаха термин[12], амма хӀинца оцу маьӀнехь лелайо кхин а йоккхачу хӀиндо-юккъерахӀордан расан доккха дакъан маьӀнехь[17].


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Европеоидная раса // Большая советская энциклопедия. — М.: Советская энциклопедия 1969—1978
  2. Раса Европеоидная // Большой медицинский словарь
  3. Кавказан раса — яззам бу Большой советской энциклопедии чура. 
  4. Глушкова В. Г., Симагин Ю. А. Демография.
  5. 5.5.3.Продолжение - Европа и Передняя Азия // Богатенков Д. В., Дробышевский С. В. Антропология
  6. О различиях между расами… и о телевизионных мошенниках
  7. Человеческие расы, Человеческие расы ЕВРОПЕОИДНАЯ РАСА. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 18 октябрехь. Теллина 2012 шеран 30 сентябрехь.
  8. Палеогенетика подтвердила важный вклад причерноморско-каспийских степняков в формирование генофонда европейцев
  9. Происхождение европеоидов., Происхождение европеоидов РАННИЕ МИГРАЦИИ И РАСОВАЯ ЭВОЛЮЦИЯ HOMOSAPIENS. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 18 октябрехь. Теллина 2012 шеран 30 сентябрехь.
  10. Кавказская раса // Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 4 томах. — СПб., 1907—1909.
  11. Biographical details are in Charles Coulston Gillispie, Dictionary of Scientific Biography, 1970:203f s.v. «Johann Friederich Blumenbach».
  12. 1 2 Кавказская раса // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  13. Caucasian variety — «I have taken the name of this variety from Mount Caucasus, both because its neighborhood, and especially its southern slope, produces the most beautiful race of men, I mean the Georgian; because all physiological reasons converge to this, that in that region, if anywhere, it seems we ought with the greatest probability to place the autochthones (birth place) of mankind» — Blumenbach J. F. De generis humani varietate nativa.— 3rd ed., 1795, trans. Bendyshe (1865). Цит. напр. в: |Keith A. Blumenbach’s Centenary // Man, 1940.— Royal Anthropological Institute of Great Britain and Ireland
  14. Oxford English Dictionary: «a name given by Blumenbach (a1800) to the 'white' race of mankind, which he derived from the region of the Caucasus».
  15. Поиск книг по базе Google Книги
  16. Поиск книг по базе Google Книги
  17. БСЭ. Статья «Средиземноморская раса»

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]