Дишний

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Къена тайпа
Дишний
Этноиерархи
Раса кавказан
Юкъара хаамаш
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
ГуьржийчоьFlag of Georgia.svg Гуьржийчоь: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ГӀалгӀайчоьFlag of Ingushetia.svg ГӀалгӀайчоь: хууш дац
ДегӀастаFlag of Dagestan.svg ДегӀаста: хууш дац

Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Дишнийн-Мохк
Дишнийн-Мохк
Дишнийн-Мохк

Дишний — нохчийн тайпа. Лору Нохчмахкахойн тукхум юкъара, амма цхьацца Ӏилманчаша цхьанне а тукхум юкъа ца доьду боху Дишнийн тайпа[1][2]. Ахмадов Явуса тардолуьйту и тайпа ЧӀаьнтийн тукхум юкъара хилар, я церан йоккха уьйр хилар[2]. Оцу юккъехула историко Натаев Сайпудис, даладо Сигаури Иллеса бохург. Цуо Дишний тайпа ша а тукхум хила мегар долуш ду боху, дагардо Дишнийн тайпанаш[3].

Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина Дишнийн тайпа чолхе хилар, аьлчи а цхьаьна дех схьадаьлла ца хилар, хӀунда аьлчи уьш J1, J2, L2, L3, R1b, Q1a, Т гаплотобанашкара бу. Цу гойту этноним меттиган цӀарах хилар я говзаллех схьаяьлла хилар[4].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Сулейманов Ахьмада Дишни-Мехкан доза гойту Хилдехьарошца, ЧӀаьнташца, ЧӀохошца, Хьачарошца[5].

Ахмадов Явуса даладо тайпанан мехкан дозанаш: ЧӀаьнта-Орган аьрру бердашца лаьттина Дишнийн тайпанан жима эвла ("Дишний-мохк"), цуьнан дозанаш хилла малхбузехь ТӀерлаца, малхбалехь ЧӀаьнтаца, къилбаседехьа ЧӀоьхошца, къилбехьа – Орган тогӀен чухула - Хьачараца (аьтту берд).

Аренан материалаш тешалла до, Дишнийн тайпанан цхьана заманахь латташ хилла аьрру бердашца хилла а ца Ӏаш, ЧӀаьнта-Орган аьтту бердашца а. Аьтту бердашца долу латта дайна зударшкахьара гергарлонаш долу нах дӀакъастар бахьнехь. Тайпанан мохк лаьтта стратегин чӀогӀа ладамечу меттигехь, Чоьхьара Кавказера малхбузера малхбалехьа догӀу Орга къилбаседа агӀора доьрзуш гола туххучехь, ткъа рельефо таро ца ло гуо тесна Гуьржийчоь ваха[6].

Мехкан эвланаш[нисъе | нисъе чухулара]

Ахмадов Януса ялийна Дишнийн махкара нах беха меттигаш: Авст-кхелли, Амкхелла, Барснаха, Бечига, Гучча-кхелла, Курш-пхати, Кхалтъа, Тержил-гӀала, Тусхара, Утан-кхелла, Цацах, Чоьнк-пхьеда, Юьрдаха[2].

Ткъа Сулейманов Ахьмада ялийна эвланаш: Амкхелли, Барснаха, Бассахой, Бечига, Ботурча, Пиежиеда, Тиш-Цацах, Тусхара, Цацах, Чухушлана, Эзи, Юьрдаха[5], Авст-кхелли, Утан-Кхаьлли[7].

Топонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дишний беха меттигаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дишний беха ярташ а, кӀотарш а: Таьшкичу, Амкхелли, Бассахой, БелгӀата[15], Бена-Юрт, Берд-Юрт, БухӀан-Юрт, БӀачи-Юрт, ВаларгтӀе, Галне[16], ГихтӀа, Гуьмсе[17], ГӀойтӀа[18], ГӀуларе, Девкар-Эвла[19], Доьлаке, Дуби-Эвла, Дуй-Юрт, Дишни-Ведана[8], Жима АтагӀа[20], Итон-Кхаьлла, Котар-Юрт[21], Курчалой, Лакха Невре[22], Лаха Невре[23], Соьлжа-Юрт, Тусхара[5], ТӀехьа-Марта, УстаргӀардой-Эвла[24], Хьалха-Марта, Шела, Эвтара, Элистанжа, Эна-Хишка[25], Янди-КӀотар, Ӏалхан-Юрт[26].

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн историко Ахмадов Явуса, тардолуьйту, топониман этимологи, тайпанан цӀе а схьаялар меттиган амалех, я даьхнийлелорхойн номенклатурера. Дишнийн коьрта болх даьхнийлелор бу[2]. Я.З.Ахмадовс дуьцург чӀагӀдо еллачу ДНК тесташа[4].

Вагаповс А.Д. а, Ахмадов Р.П. а Дишний дешан этимологи схьаяьлла лору «Диша» дашах, дешадекъан тӀаьхьа -н // -на, -ий – суффикс тоьхна. Диша Дишний схьабевлла меттиг ю[27].

Ткъа Чокаев Катис дийцарехь «Диша» бежний хи молучехь дуьйшу муьлххачу меттигах олуш хилла[28].

ГӀараваьлла волу меттан говзанчо Ю.Д. Дешериевс тайпанан цӀе йоьхку Итон-Кхаьллан гена йоццуш лаьттинчу Дешни эвлах[29].

Тергал ца деш дита мегар дац эвлан цӀе Дишнин уьйр хила тардалар туркойн «десен» - «сурт, бустам», жӀайхойн «расен» - «бустам». Иштта делахь эвла гӀараяьлла хила еза шен кӀадешдархошца, кӀадеш тӀехь бустамаш дарца, истангаш дарца.

Гараш, некъи[нисъе | нисъе чухулара]

Дишний бекъало гарашка а, некъешка а: Айси некьи, Амирхан некьи (L2), Арсамирзи некьи (L3), Бечигхой (R1b), Гелмакх некьи (L3), ГӀенаш-гар (J1), Дадайгар (L2), Дуй некьи (J2), Махьмуд некьи (J1), Сослан некьи, Тусхарой некьи (J1), Уци некьи (L3), Хентиг некьи (L3), Чиркх некьи (Q1a), Эзхой (J1), Ялакл некьи[4].

М.А.Мамакаевс чӀагӀдо, гӀалгӀайн тайпанаш АхриевгӀар, ЛьяновгӀар, БоровгӀар Дишнех бевлла хилар[30].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Дишни-мохк хьахош а бац XVIXVIII бӀешерашкара документашкахь, хӀунда аьлча и мохк историн хьосташкахь гойту ЧӀаьнтийн латта аьлла (оьрсийн "Чантинская землица"), цуо тешалла до иза ЧӀаьнтийн тукхуман юкъахь хилла хиларан я цаьрца цхьа уьйр хилар[2].

Нохчийн историко Натаев Сайпудис, даладо И.М. Сигаурин чӀагӀдар, Дишний тайпа ша тукхум хила мегаш ду, хӀунда аьлчи церан некъеш, гаранаш шеш девлла тайпанаш хила гӀертандела, масала: Ам-кхаллой, Басхой, Ботарчхой, Пеждорхой, Тусхарой, Эзхой, Цацхой. Оцу гаройн а ду шайн гараш[3].

Иштта Натаев Сайпудис боху, Дишний ца хилла ша лаьтта тайпа, ткъа хилла локалан этно-мехкан цхьаьнакхетар, цхьаьна муьрехь ЧӀаьнта-Орган кӀоштахь даьхна а, хенан йохаллехь шен Ӏаткъам байна а. Ӏилманчо тардолуьйту иза урхалча волу Уссур эккхаварца доьзна а, тӀаккха цхьа дакъа Дишний Нохч-Махка а, ЖӀайраха а кхалхадарца, Дишний имам Шемалан дуьхьал хиларца а доьзна.

Шен жайнахь М.А. Мамакаевс даладо БӀаьвлойн тайпанан воккха стеган Эгишан дийцар. Цуо дуьйцу, 200 шо хьалха Органан атагӀа чохь уггаре онда а, тоьлла а долахь латташ дерш Дишний хилла, шайн коьртехь тайпанан хьалханча тухсаройн Усур волуш. Дишнийн тхьамданаш шайн даьхний Ӏаьнера даха дӀалора падхарошка. Цу тӀе падхарой декхарелахь бара хӀора бӀаьста, даьхний дӀалуш дина а, делла а даьхнийн дӀадала. Цунна реза боцу коьртехь Итонан кӀант Жели волу падхарой гӀевттира Дишнашна дуьхьала. Шен тайпанчеран а, жӀайхойн элин а гӀоьнца Желис толам баьккхира. Цара дӀалецира даккхий латташ, аратеттира Тусхарой, Харачой, Зумсой, кхин а. Шешша элин хьоле кхечира.

Дишний тайпа лаьтта ворхӀ тайпанах, хӀоранна шайн-шайн лам а болуш. Тайпанан административан центр хилла Тусхара эвла, ткъа синмехаллин центр Эзи эвла[3][5]. Эзи – Шуьйтан кӀоштара эвлан саьлнаш ю; лаьтта Тусхара эвлан къилбаседехьа. Дешан ораме диллина хила тарло туркойн «ези» – «аре», иза меттагера рельефца догӀуш а ду[31].

Дишний бу Эна-Хишка эвла йиллинарш[25].

Кавказан тӀом[нисъе | нисъе чухулара]

1848 шарахь цхьаьна ломан нохчийн Дишнийн эвлахь орца кхайкхира, оцу хенахь иза сих-сиха хуьлура, масех минот ялале маьждиган майданахь герзашца нах гулбелира. Бежний лаьхкина боьлху зударий маьхьарца юхабирзира, эвла Ӏаьржа сюлий (лаьзгий) богӀу аьлла, боккъал а, масех минот яьлчи майдана баьхкира лаьзгий кхайкхамца: «Шун эвлана Шемалан лиира Махьма наиб хӀотто, иза кестта схьакхочур ву. Оха цуьнан цӀарах кхайкхадо шуьга, аша имаман богӀуш болу лерамца кечам бе». Иза аьлла лаьзгий бирзира хьешан цӀашка. Дукха гӀовгӀа йира нохчаша, цхьанне а омар кхочушдан боьлла боцучу, ткъа лаьзгийн – муххале а... ТӀаьххьара дӀакхайкхийра векалшна: «ДӀаала шеш хьовсийначу Махьме, тхан варраш яц цунна дуьхьала даха, зурманчаш бац шун лаьмнашкахь санна цунна лерамца дуьхьал даха. Тхо дуьхьал гӀурду цунна тӀеман говрашкахь, зурмийн меттана Ӏаьржа тоьпаш хьур ю, иштта сий дийр ду оха Ӏовдалчу лезгӀочунна; амма хазлур дац цунна иштта ша тӀеэцар, цундела ма вола ала кхуза... Шун некъ дика хуьлда, шун говраш кийча ю, юьзна а ю, юха гӀуо. Цкъан а диц ма де, нохчий даиман а маьрша хилла, маьрша лийр бу. Кюйран тӀехула наиб къиг муха хӀоттайо, иштта Махьма муха хӀоттор вара тхуна хьаькам».

ШАМИЛЬ И ЧЕЧЕНЦЫ (Неизвестный еще эпизод из завоевания Кавказа).

ГӀарабевлла Дишний[нисъе | нисъе чухулара]

Силсил[нисъе | нисъе чухулара]

Солцаев Хьамида (Дишни-Эзхо) тӀаьхьенашна дӀаелла Бечига йиллинчу Дишнийн силсил (тептарш Ӏалашдина Дюбуа Александра, Мазир Девида, Арсанукаев Иналкъа): Висхари – Баси – Эм Ӏези – Эртани – Тасхари – Бахи – Виси – Виси Висарги – Арзи – Арзи Боавари – Баги – Ӏалмани – Пдалими Эла – Эллади – Сианиди – СтелӀади – Дени – Сапар – Пдалиим – Ники – Ник Ники – Ники Никали – Никали Никал – Никал – Бакар – Амир – Амирха – Элда – Дакарг – Халбез.

Гуьржийчохь болу Дишний[нисъе | нисъе чухулара]

Гуьржийчоьн ПӀаьнгиз махкахь беха Дишний:

  • ДуишвилигӀар — 148 стаг
  • ХангошвилигӀар — 220 стаг
  • АлдамовгӀар

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Ильясов, Леча МахмудовичТейпы, не входившие в тукхумы
  2. 1 2 3 4 5 Ахмадов, 2009, с. 127.
  3. 1 2 3 Натаев Сайпуди Альвиевич кандидат исторических наук, доцент кафедры истории народов Чечни Чеченского государственного университета К ВОПРОСУ ОБ «ОТДЕЛЬНЫХ» И «ПРИШЛЫХ» ТАЙПАХ В СОЦИАЛЬНОЙ СТРУКТУРЕ ТРАДИЦИОННОГО ОБЩЕСТВА ЧЕЧНИ. с. 122
  4. 1 2 3 https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  5. 1 2 3 4 Сулейманов, 1997, с. 116.
  6. Ахмадов, 2009, с. 126.
  7. Сулейманов, 1997, с. 117.
  8. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 266-269.
  9. Сулейманов, 1997, с. 447.
  10. Сулейманов, 1997, с. 454,456.
  11. Сулейманов, 1997, с. 464.
  12. Сулейманов, 1997, с. 400.
  13. Сулейманов, 1997, с. 286,296.
  14. Сулейманов, 1997, с. 298.
  15. Сулейманов, 1997, с. 281.
  16. Сулейманов, 1997, с. 566.
  17. Сулейманов, 1997, с. 538.
  18. Сулейманов, 1997, с. 454.
  19. Сулейманов, 1997, с. 568.
  20. Сулейманов, 1997, с. 445.
  21. Сулейманов, 1997, с. 392.
  22. Сулейманов, 1997, с. 558.
  23. Сулейманов, 1997, с. 559.
  24. Сулейманов, 1997, с. 493.
  25. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 529.
  26. Сулейманов, 1997, с. 457.
  27. Вагапов А.Д., Ахмадов Р.П. Названия тэйпов восточной Чечни Лингвофилософия, 2010.
  28. Чокаев К.3. Географические названия Чечено-Ингушетии. Архив ЧИИИСФ, ф. 1, оп. 1, д. 16.
  29. Дешериев Ю.Д. Сравнительно-историческая грамматика нахских языков и проблемы происхождения и исторического развития горских кавказских народов. – Грозный, 1963.
  30. Мамакаев М.А. «Чеченский тайп (род) в период его разложения» Грозный, ГУП «Книжное издательство», 1973.
  31. Сулейманов, 1997, с. 119.
  32. Сулейманов, 1997, с. 118.
  33. Сулейманов, 1997, с. 117-118,660.
  34. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 660.
  35. Тотоев, 1972, с. 247.
  36. Le Huérou, Merlin, Regamey, Sieca-Kozlowski, 2014, p. 40, 52.
  37. Туркаев, 2008, с. 405.
  38. Боромангнаев, 2010, с. 290, 313, 338, 351 — 353.
  39. Чекалин, 1999, с. 502.
  40. Смирнов, 1967, с. 247.
  41. Белевитнев, 1975.
  42. Туркаев, 1983, с. 90.

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]