Шоной

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Къена тайпа
Шоной
Кхин цӀерш Шоьной
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам нохчмахкахой
Юкъара хаамаш
Мотт нохчмахкахойн лер
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ДегӀастаFlag of Dagestan.svg ДегӀаста: хууш дац
УрданFlag of Jordan.svg Урдан: хууш дац
Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Нохч-Мохк

Шоной[1]нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайп. Тайпанан мохк бу Нажи-Юьртан кӀоштан Шоьна[2].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Шоьна лаьтта Нажи-Юьртан кӀоштахь, Коьжалг-дукъ тӀехь. Доза ду: Ӏаларца а, Сесанца а – малхбалехь, ГӀоьрдалца – къилбехахь, Эна-Кхаьллаца а, Ялхой-Мохкца а малхбузехь.

Шоьнахь Шоной боцурш кхин а беха: БелгӀатой, Зилой, ЖӀай[3].

Шоной беха меттигаш[нисъе | нисъе чухулара]

Бехаш бу Гумс а, Мичик а хишна йисттерачу эвланашкахь.

Шьоной беха меттигаш: Акхболт-Юрт (Хаси-Эвлан кӀошт), Бена-Юрт, Гелдаган[4], Гуьмсе, Дубовски[5], Курдюковски, Къедин-Юрт[6], Лаха Невре[7], Новр-ГӀала, Нойбоьра[8], Хьаьнгиш-Юрт, ЧӀулга-Юрт, Шела[9], Шелковски, Энгель-Юрт, Ӏазамат-Юрт[10], кхин а беха Урданехь[11].

Топонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

Шоьна цӀе йолуш эвланаш ю Балкхаройчохь а, ГӀалгӀайчохь а, Кхарачайхь а, Гуьржийчохь а[3]:

  • Шоана – ГӀалгӀайчуьра Армхин аьтту бердаца йолу эвла. Шоанара акъари тӀе кхелхина ШанхоевгӀеран фамилеш.
  • ТӀерча Шоьна – Шоьнан къилбаседехьара меттиг – «Шоьнан турс» я «Лакхара Шоьна». Оцу меттиган кхин цӀе ю – Наьрташ дяхнача. Цигахь карадо шира мелхан кешнаш, гӀирсан оьздангаллин хӀуманаш, эчиган тарраш, борзанан а, цӀестан а хӀуманаш, тӀулган кохьарш, мокхаз уьрсаш[12].
  • ТӀера Шоьна – Шоьнан малхбален йист[12].
  • Шуона эвла – Ишхой-Юртан къилбаседа йистехь 1845 шо кхачале лаьттина эвла[13].
  • Шоной эвла – 1845 шарахь Яьссин аьрру агӀора керла йиллина эвла.
  • Шона Ӏола – ЧӀуорчу Бассахьан къилба-малхбузера меттиг.

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Вайнехан меттанийн материалашца этноним йогӀу Гуьржийчуьра Шоной (Сваны) къомаца (гӀалгӀай - «шоьй», бацой - «шуоно//суоно, свано»), оцу дашехь «шу//шоь» гу, айаелла меттиг ю (дуста «шуьто» – Нохчийчоьнан ломан кӀоштан вахархо, «шу тӀе» - лам тӀе, гу тӀе).

Кхин а варианташ ялайо талламхоша, масала, «шоьнарг» нохчийн маттахь олу стечу шоьх, этнониман кхин вариант, «шун» – пхьегӀа, текхь; «шуоной» – пхьегӀаш йийриш.

ГӀарабевлла тайпанан нах[нисъе | нисъе чухулара]

Силсил[нисъе | нисъе чухулара]

Беркхана некъийн силсил: Жанхот – Хоша (1830 шарахь гергга чӀиран вийна ДегӀастанахь лечкъина Ӏаш) – кӀентий БецӀи, Олхазур, Шемал – Шемалан кӀентий МоьцӀа (МацаевгӀар, Нойбоьрахь беха), Моцу, Джамал, Якъуб, Хасал – Моцун кӀентий ИбрахӀим, ИсмаӀил, Абубакар.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Литература[нисъе | нисъе чухулара]