Шоной

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Къена тайпа
Шоной
Кхин цӀерш Шоьной
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам нохчмахкахой
Юкъара хаамаш
Мотт нохчмахкахойн лер
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ДегӀастаFlag of Dagestan.svg ДегӀаста: хууш дац
УрданFlag of Jordan.svg Урдан: хууш дац
Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Нохч-Мохк

Шоной[1]нохчмахкахойн тукхумара нохчийн тайп. Тайпанан мохк бу Нажи-Юьртан кӀоштан Шоьна[2].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Шоьна лаьтта Нажи-Юьртан кӀоштахь, Коьжалг-дукъ тӀехь. Доза ду: Ӏаларца а, Сесанца а – малхбалехь, ГӀоьрдалца – къилбехахь, Эна-Кхаьллаца а, Ялхой-Мохкца а малхбузехь.

Шоьнахь Шоной боцурш кхин а беха: БелгӀатой, Зилой, ЖӀай[3].

Шоной беха меттигаш[нисъе | нисъе чухулара]

Бехаш бу Гумс а, Мичик а хишна йисттерачу эвланашкахь.

Шьоной беха меттигаш: Акхболт-Юрт (Хаси-Эвлан кӀошт), Бена-Юрт, Гелдаган[4], Гуьмсе, Дубовски[5], Курдюковски, Къедин-Юрт[6], Лаха Невре[7], Новр-ГӀала, Нойбоьра[8], Хьаьнгиш-Юрт, ЧӀулга-Юрт, Шела[9], Шелковски, Энгель-Юрт, Ӏазамат-Юрт[10], кхин а беха Урданехь[11].

Топонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

Шоьна цӀе йолуш эвланаш ю Балкхаройчохь а, ГӀалгӀайчохь а, Кхарачайхь а, Гуьржийчохь а[3]:

  • Шоана – ГӀалгӀайчуьра Армхин аьтту бердаца йолу эвла. Шоанара акъари тӀе кхелхина ШанхоевгӀеран фамилеш.
  • ТӀерча Шоьна – Шоьнан къилбаседехьара меттиг – «Шоьнан турс» я «Лакхара Шоьна». Оцу меттиган кхин цӀе ю – Наьрташ дяхнача. Цигахь карадо шира мелхан кешнаш, гӀирсан оьздангаллин хӀуманаш, эчиган тарраш, борзанан а, цӀестан а хӀуманаш, тӀулган кохьарш, мокхаз уьрсаш[12].
  • ТӀера Шоьна – Шоьнан малхбален йист[12].
  • Шуона эвла – Ишхой-Юртан къилбаседа йистехь 1845 шо кхачале лаьттина эвла[13].
  • Шоной эвла – 1845 шарахь Яьссин аьрру агӀора керла йиллина эвла.
  • Шона Ӏола – ЧӀуорчу Бассахьан къилба-малхбузера меттиг.

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Вайнехан меттанийн материалашца этноним йогӀу Гуьржийчуьра Шоной (Сваны) къомаца (гӀалгӀай - «шоьй», бацой - «шуоно//суоно, свано»), оцу дашехь «шу//шоь» гу, айаелла меттиг ю (дуста «шуьто» – Нохчийчоьнан ломан кӀоштан вахархо, «шу тӀе» - лам тӀе, гу тӀе).

Кхин а варианташ ялайо талламхоша, масала, «шоьнарг» нохчийн маттахь олу стечу шоьх, этнониман кхин вариант, «шун» – пхьегӀа, текхь; «шуоной» – пхьегӀаш йийриш.

ГӀарабевлла тайпанан нах[нисъе | нисъе чухулара]

Силсил[нисъе | нисъе чухулара]

Беркхана некъийн силсил: Жанхот – Хоша (1830 шарахь гергга чӀиран вийна ДегӀастанахь лечкъина Ӏаш) – кӀентий БецӀи, Олхазур, Шемал – Шемалан кӀентий МоьцӀа (МацаевгӀар, Нойбоьрахь беха), Моцу, Джамал, Якъуб, Хасал – Моцун кӀентий ИбрахӀим, ИсмаӀил, Абубакар.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Литература[нисъе | нисъе чухулара]