Аьккхий

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Къена тайпа
Аьккхий
Аьккхий тайп охьахиина историн мохк таханлера Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а карти тӀаехь Аьккхий тайп охьахиина историн мохк таханлера Нохчийчоьнан а, ГӀалгӀайчоьнан а карти тӀаехь
Кхин цӀерш Ломан аьккхий
Этноиерархи
Раса кавказан
Юкъара хаамаш
Мотт галанчӀожан диалект
Дин • дин
ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац

Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Аьккха

А́ьккий[1][2][3] (оьрс. Аккинцы[2]) — дуккха а долчу нохчийн тайпанех цхьаъ. Тукхумашна юкъа ца догӀу. Синмехаллин юкъ, тайпанан эвла ю Аьккха[4]. Аьккийн доза ду гӀалгӀашца, цорошца, пхийшца, Кей-Махкаца, Мержаца, Ялхарца, Галайн-ЧӀожца. Пхейн-Махках уьш къастабо Булой-Лам дукъо. Бларамберган хаамашца аьккхий 6000 стаг вара. Церан 23 эвла хилла[5]. Коьртаниг тайп охьахиина Нохчийчоьнан къилбаседа-малхбуза декъехь, Теркйистехь.

Аьккхий олу Ӏовхойх а, амма дуьххьал дӀа гергарлонийн зӀенаш царна юкъахь яц. И юкъараллаш кхоллаелла вовшех йозуш йоцуш, тайп-тайпанчу хьолашкахь. Буьйцу Аьккхий охьахевшина хилла Гихан аьрру ген Осу-хин хьостехь[4].

Аьккхий тайпана наха еллачу ДНК тесташа гайтина уьш J1 а, L3 а гаплотобанера хилар[6].

Охьаховшар[нисъе | нисъе чухулара]

Юкъараллин эвланаш лаьттара коьртаниг Гихан (Осу-хи а, Аькх-хи а) геннаш тӀехь: уьш ю Аьккха (Вовга) – юкъараллин юкъ, Хьаьхилга, Къож-Вийнача, Кей-Мохк, Зингал, Бийца, Тишле, Иттар-Кхаьлла, Дийхьа-Юрт, Хьаьга, Орзуме-Кхаьлла, КхеретӀе, Музур-кхелла, Виелах, ГӀозана, Йорди-Чу, кхин а[7].

ХӀинца аьккхий коьртаниг беха эвланаш: ВаларгтӀе[8], Галне[9], Гихчу[10], Горагорск, ГӀойтӀа[1], Дубовски[11], Ишоре[12], Котар-Юрт[13], Курчалой-Эвла[14], Лакха Невре, Лаха Невре, Майртуп[15], Макан-КӀотар, МахкатӀе, ТӀехьа-Марта[16], Чечана, ЧӀулга-Юрт, Шела, ткъа иштта кӀез-кӀезиг.

Шира эвланаш[нисъе | нисъе чухулара]

Эвланаш шорта хиллехь а, тахане кхаьчна мелла а йисина чӀогӀа кӀезиг архитектуран иэсаш. Галан-ЧӀож Ӏоман къилбехьа лаьттачу Зенгали эвлахь, Гихан аьрру бердаца йисина ткъеха хӀусаман бӀов, уьш йина дика тобинчу тӀулгех. Цхьацца хӀусаман а, тӀеман а бӀаьвнаш йисина Бийца, КхеретӀе, Мизир-Кхаьлла. ТӀаьхьара шина тӀамехь Российн кеманаш бумбанаш йиттина йохийна.

Вайн хене евлла архитектуран гӀишлош тешалла до гӀишлошъярхойн лакхара говзалла. Аьккхий, ТӀерлой а, МӀайстой а санна гӀарабевлла пхьераш хилла. Царех цхьаннах дийцар дисина — гӀараваьллачу бӀевнашъярхойн Дисхех. ВӀовге воьдучу новкъахь ю ша лаьтта бӀов. Меттигерчу бахархоша Дисхи-бӀов олу цунах. Иза Дисхи пхьеро йина боху.

Нохчийн хӀусаман архитектуран хазачу иэсех ю Мизир-Кхаьлла бӀов. Иза чӀогӀа хаза пропорцеш, безаме декор, гӀишлошъяран лакхара техника.

Аьккхи-хин аьрру бердаца лекхачу ломан тарх тӀехь лаьтта, тархах лахьта даьккхина чу хӀоттийна Итар-Кхаьллан бӀов. Цунах жима гӀап ала мегар ду. Цунна тӀе ваха а ца ло, хӀунда аьлчи тархӀ тӀиера тархӀ тӀе дечиган тӀай дара кхоьссина, иза доьхна дукха хан ю. Пенаш дерриш аьлчи санна доьхна, цхьацца саьлнаш йисина.

1860-гӀа шерашкара Аьккхан дозанаш[нисъе | нисъе чухулара]

РКЪСХӀ-Аланин Центран пачхьалкхан архивехь Ӏалашден ГӀалгӀайн гуон Карабулакан декъан Урхалла дӀаяккхаран докладан кехат тӀехь, Аьккхийн юкъаралла Органан гуонах дӀатохаран, Аьккхийн наибалла кхолларан рапорташкахь, даладо юкъараллин 1860-гӀа шерийн дозанаш. Цунна тӀехь къилбаседа доза Гиха хин тӀиера, цуьнан лакхенаш цхьанакхетарел 5 ½ чаккхарма лахахь чекхйолу Балойн лам кӀажошкахула, ткъа КӀегана-Юх эвлан саьлнаш йолчохь чекхдолу Шалажа а, Нетхой а эркийн лакхенашкахула Керелам агӀора, кхочу хьаннийн боьра, цу чуьра схьадолу ЧӀож эрк. ЧӀожан лакхенашкахь долало Аьккхий Мержойх къасто малхбуза доза: дӀадоьда нисса Ӏашхойн Марта лакхенашца, Ялхаройн ломан кӀажошкахула чекхдолу, чекхдолу Ялхарара Шира Олкумие боьдучу боккхачу некъах, чекхдолу акъарешна БорзантӀе а, Левси-корт а, кхочу ЦӀетти-корта ломе. Кхузара дӀадоьду къилба доза ЭргӀатӀа дукъ тӀехулахь, цуо къастабо Аьккхий а, Цорой а, кхин дӀа Кейшца доза долу хьаннийн лаьмнаш тӀехула ГӀопан-Корта акъари тӀекхаччалц, цигахь долало Гиха хин лакхара геннаш. Кхузахь юьхьиг ю Нохчийчоьнах хьакхало малхбуза дозанан, цуьнца бу Койба лам, доза кхочу Гиха хин тӀе цуьнан аьтту бердаца охьа 5 ½ чаккхарма юкъаметтиг йолуш кхочу Балойн ломе, вай лакхахь дийцинчу къилбаседа дозане.

Аьккхийн юкъаралла XIX бӀешеран 60-гӀачу шерашкахь.

1860-гӀа шерашкара Аьккхан эвланаш[нисъе | нисъе чухулара]

Тиблисера (Гуьржийчоь) Центран архивехь Ӏалашде картин тӀехь, XӀX бӀешеран 60-гӀа шерашкахь Аьккхан юкъараллехь яра эвланаш: Боьн-Чу, Тарха, Ялхара, Лахара Ялхара, ТӀолие, Виелах, Ӏамкъа, Музорга, КӀербича, Иттар-Кхаьлла, Акха-Басс, КӀербитӀе, Орзуме-Кхаьлла, Кхоруотта, ВӀовга, Эйсалашка, КхеретӀе.

Некъий[нисъе | нисъе чухулара]

Тайп декъало некъешка: Бецахой, БIоби-некъе, Дуьрди-некъе, Иди-некъе (L3), Итар-Кхелой (L3), Ичи-некъе (L3), Итар-Кхелой, КӀиртӀарой (L3), ТугӀаз-некъе, ТӀала-Некъе (J1), Хьажи-некъе, ЧӀож-некъе[17][18]

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэта А. С. Сулеймановн, тера хетара, Аккхий тайпан а, Аьккха мехкан а бух кӀела дижина «Аькхе» (+ вахар) — таллар, талла, талларца беха нах[4]. Ткъа нохчийн историкан Ахмадов Явусан хетарехь, Аьккхий дешан этимологи тахана а евзаш яц. Амма цуо тардолуьйту, цуьнан бух церан юкъараллин махкахула охьадоьду жима эрк, Гихан га Аькх-хи хилар[7].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн шира дийцарша хьахаво кхо ваша: ГӀа, Ахо (я Ако), Шото, уьш хиллачух тера ду нохчийн тайпан хӀу долийнарш. Кхаа вешех кхо тайпа даьлла: ГӀалгай, Ако, Шото; хьалхарниш баьхна Ӏассан лакхенашкахь, шолгӀанаш – Гихан лакхенашкахь, кхоалгӀанаш – Соьлжан геннаш долчу ЧӀаьнта-Орган а, Шаро-Орган а лакхенашкахь. И кхо тайп дебаш, юкъатухуш керла баьхкинарш кхоьллира кхин тайпанаш, уьш ховшура малхбале а, малхбузе, къилбаседе.[19]

Аьккхий 1944 шо кхаччалц бехара Осу-хин майданахь (Гиха) лакхенашкахь, масала, ГаланчӀожан кӀоштара Акха-Басс, Аьккха, Ялхара, кхин а[20]. Нохчий махках баьхначул тӀаьхьа юхабирзича, хьалха баьхна кӀошт охьаховшар Ӏедало дихкира, аьккхий охьахевшира Нохчийчоьнан малхбузан аренашка.

XX бӀешо долалуш Аьккха веана хилла волчу оьрсийн талламхочо дуьйцу[21][22]:

« Айаеллачу майданашкахь маьӀ-маьӀӀехь тӀулгийн цӀенош ду масех къеначу эвланийн. Уьш ду дукха хьолахь ширачу бӀаьвнашна гуонаха, уьш шорта ю оцу меттигехь, ширачу заманахь чӀагӀонаш хилла уьш вовшенца долчу девнашкахь, ткъа гергарчу муьрехь — Шемалан тӀамехь оьрсийн эскаршца. Оцу хиламех бахархошна юкъахь хӀинца а дагалецамаш бу: дуьйцу, оьрсаша чӀогӀа бӀаьвнаш дӀа муха лецара, муха йиекара яккхийтоьпаш, муха йохайора артиллерийн хоьънаш ломанхойн чӀагӀонаш.
»

Аьккий, гӀалгӀайх къаьсташ, чӀогӀа жигара дакъа лецира Кавказан тӀамехь, юкъахь бара Къилбаседа-Кавказан имаматан[22].

Аьккхийн дукха бӀевнаш хӀаллакйира яккхийн тоьпашца оьрсийн эскарша, ткъа дийна йисинарш лелхийтира. Российн Ӏилманча-кавказӀаморхочо, этнографа, этнолога, бакъоӀаморхочо, юриста Б. Далгата яздо цунах лаьцна[22]:

« Аьккхийн ерриг бӀаевнаш йохийра оьрсаша тӀом чекхбаьлчи, кхераме а, дукха бала бина а хилла гӀопаш йолун дела »

.

Кавказан тӀом чекхбаьлчи аьккхий а, мержой а Нохчийчоьнан дозан арахьа хилира. Амма, "1866 шарахь, хьукматан омарца, аьккхий а, мержой а ГӀалгӀайг гуонах дӀа а къастийна Органан гуон юкъатуьйхира, «Органан гуон бахархошца цхьаьна тайпана хиларна, ткъа кхин а, шайн бахаран меттигца урхаллин центран герга хиларна а[22].

Аьккхаша сагатдора гӀалгӀайн, даиман а девнехь бара цаьрца[23][24].

Инарла-лейтенант, ТӀеман-топографин гӀуллакхан директор, КУ Коьрта штабан ТӀеман-топографин декъан урхалча – тӀеман топографийн Корпусан хьаькам волчу Бларамберг Ивана, аьккхех лаьцна яздеш олура царех "Ахи", цуьнан хаамашца аьккхаша ломан атагӀашкахь беха, царна хи дуьллу Лакхарчу Гихан геннийн хи дуьллу. Уьш маьрша бу, царна тӀехь урхалла до хоржуш болчу къаноша. Бларамберг Иванан тидамашца аьккхий майра бу, лулахошна къола деш а бу[5].

Аьккхийн лаьмнаш тӀехь маьӀ-маьӀӀехь коллаш ю. Аьккхийн эвланаш атагӀи чухула а, охьа басеш йолчу акъареш тӀехула а яьржина ю, иза бахьнехь уьш ларйина ю цӀеххьана тӀелатарх. ТӀаккха а церан мохк иштта лаьмнаш долуш бац, гуонахьара тайпанийн санна; церан шортта дежийлаш ду. Аьхка Аьккхахь дикка йовха хуьлу, цара дӀалаьцнарш Кавказан лекха лаьмнийн атагӀаш йоллушехь, лулахоша дӀало аьккхашка дажо шайн даьхний оцу шеран заманахь[5].

Церан коьрта бахам — уьстагӀий, церан даккхий жаш ду, ткъа иштта аьккхийн дукха маӀаш йолу даьхний а, говраш а ю. Латто кӀезиг кӀа а, сос, борц ло, бахархой кхаббал тоьу. Аьккхаша мах лелабо галайшца — шайн малхбален лулахошца, цаьрца шайн ялта а лой туьха хуьйцура аьккхаша[5].

Аьккхийн Наибалла[нисъе | нисъе чухулара]

1865-1869 шерашкахь кхоьллина хилла Аьккхийн Наибалла[25]

Микротопоними[нисъе | нисъе чухулара]

Турпалчу аьккхийн кешнаш – дӀатесна кешнаш долу меттиг Гихчун йисттехь[26].

ГӀарабевлла тайпанан нах[нисъе | нисъе чухулара]

  • Аьккхийн Джанхот — кхелхина паччахьан эскаршца тӀамехь Жимачу Нохчийчохь, дӀавоьллина Таьнги-чу эвлахь[27].
  • Аьккхийн Алдам — наиб.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 Сулейманов, 2006, с. 474.
  2. 1 2 К вопросу о количестве чеченских тайпов. Натаев Сайпуди Альвиевич
  3. Герейханов Г. П. Угрозы национальной безопасности России на Северном Кавказе : (Этноконфессиональный аспект) : монография. — Москва: Граница, 2004. — 179 с. — ISBN 5-94691-100-7.
  4. 1 2 3 Сулейманов, 2006, с. 45.
  5. 1 2 3 4 Бларамберг И., 2002, с. 222.
  6. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  7. 1 2 Ахмадов, 2009, с. 150.
  8. Сулейманов, 2006, с. 405.
  9. Сулейманов, 2006, с. 591.
  10. Сулейманов, 2006, с. 411.
  11. Сулейманов, 2006, с. 671.
  12. Сулейманов, 2006, с. 616.
  13. Сулейманов, 2006, с. 409.
  14. Сулейманов, 2006, с. 517.
  15. Сулейманов, 2006, с. 520.
  16. Сулейманов, 2006, с. 407.
  17. Натаев С.А. К истории горного общества Аьккха и тайпового союза Аьккхий (аккинцы).
  18. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  19. У. Б. ДАЛГАТ, ГЕРОИЧЕСКИЙ ЭПОС ЧЕЧЕНЦЕВ И ИНГУШЕЙ, ИЗДАТЕЛЬСТВО «НАУКА», МОСКВА, 1972, стр.41.
  20. Исторические области Чечни. Глава из книги Лечи Ильясова «Тени вечности» (оьр.). Журнал «Чеченское общество сегодня». Теллина 2010 шеран 11 январехь.
  21. Известия Кавказского отдела Русского географического общества. 1902 г. Т. 15. Вып. 1-5 с. 286
  22. 1 2 3 4 Нухажиев Н.В., Умхаев Х.С., 2012, с. 140-141.
  23. // Б. К. Далгат «Родовой быт и обычное право чеченцев и ингушей. Исследование и материалы 1892—1894 гг.». Москва: «ИМЛИ РАН», 2008. С. 75
  24. Нухажиев Н.В., Умхаев Х.С., 2012, с. 142.
  25. ЦЕНТРАЛЬНЫЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ АРХИВ СО АССР КАНЦЕЛЯРИЯ НАЧАЛЬНИКА ТЕРСКОЙ ОБЛАСТИ 1 ОТДЕЛЕНИЕ
  26. Сулейманов, 2006, с. 414-415.
  27. Чеченцы в Русско-Кавказской войне Хожаев Далхан

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]