ЧӀинхой

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Шира тайпа
ЧӀинхой
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам Тукхамашна юкъа ца догӀу
Юкъара хаамаш
Дин ислам (суннизм)
Дуьххьара хьахадар 1621 шо
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ГӀалгӀайчоьFlag of Ingushetia.svg ГӀалгӀайчоь: хууш дац
ДегӀастаFlag of Dagestan.svg ДегӀаста: хууш дац
Хьалхалера дӀасакхалхар
Къилбаседа Кавказ:

ЧӀинхой я ЧӀиннахой — тукхумашна юкъа ца догӀу, нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. Тайпанан векалийн яьхна ДНК тесташ гайтина ЧӀинхошна юкъахь масех гаплотобанера нах хилар (G2, J1, J2, Q1а, R1b)[1]. Аьлча а тайпа кхолладелла ЧӀинхан махкахь масех тайпа цхьаьнакхетта.

ЧӀиннахой, Башанкхаьллой, Гучанкхаллой, Нихалой (J2) веа вешех бевлла олу.

ЧӀинхой бекъало некъешка а, гаранашка а: БаӀхьарчи некъе (J1), Биболт (ДонцӀи) некъе (J2), Боки-Дукхарой гар (J2), Борз-некъе (G2, JӀ), БӀовхой (J1), Гуьри-некъе (G2), Дуби-некъе (G2), Дуоди-некъе (J1), Муки-некъе (Q1а), НурӀелин-некъе (J2), ШоӀип-некъе (J1), Ӏажги-некъе (J1), Ӏаржин-гар (J2), Ӏелбаг-некъе[2].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

ЧӀиннахан доза ду Зумсаца, Гучанкхаллаца, ЧӀуоца, ЧӀаьнтаца.

Итон-Кхаьллан а, Шуьйтан а кӀоштийн дозанера ЧӀинхой лам ЧӀинхойн тайпанан лам бу.

ЧӀиннахан юкъайоьду эвланаш а, кӀотарш а: БазантӀи, Басхуо (J2), Божу, БугӀара, БӀовтӀарa, БӀавхойн-мерка, Вотта-Кхелли, Дан-Кхаьлла, Дукъарой, Котта, Кхенах, КӀонжаха, Оьзна, Пхьоччу, Сан-Кхелли, Совн-Кхелли (J2), Точа-Кхелли, Туьта-мерка, Уш-Кхелли (J2), Хьойха, ХӀуртан-Кхелли, Циехьа, ЦӀорул-Кхелли, Ӏина-Йисте.

Беха меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Дукхаха болу ЧӀиннахой кхелхина аренашкарчу ярташка: ВаларгтӀе, Галне, Джамлайл-Юрт, ГихтӀа, ГӀойтӀа, Девкар-Эвла, Доьлаке, Иласхан-Юрт, Ишоре, Йоккха АтагӀа, Котар-Юрт, Макане, Олхазар-КӀотар, СаӀдин кӀотар, ТӀехьа-Марта, Хьалха-Марта, Цоци-Эвла, Шела, Ӏалхан-ГӀала, Ӏалхан-Юрт, Ӏашхой-КӀотар.

Тайпанца йоьзна топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Пхоччу – ЧӀинхойн шира эвла, лаьтта Шуьйтан кӀоштахь, Уьш-Кхеллин къилбаседехьа, Орган аьтту бердаца. Эвлахь ю ша-тайпа архитектура йолу бӀаьвнаш. Иза ю Орган чӀожан уггаре готта а, акха а меттиг. Ехачу хенахь оцу бӀаьвнаш чохь гуллора Къанойн кхеташо, массо а тайпанашкара бакъо лоьху ламанхой боьлхура царна тӀе – Орган хьосташкара Пхейн-Махкара, ломан кӀожара аренашка кхаччалц. Кхеташонан декъашхой бара хоржуш болу векалш – хьекъале, цӀена, нийса болу. Топониман маьӀна ду «эвлахь» бохург. Нажи-Юьртан кӀоштара Бенойн эвлан юкъан 2 км генахь лаьтта иштта цӀе йолу эвла. Иза ю Бенан тайпан махкахь, амма луларчу Гендарганоша а, Энганоша а олу Пхьачу шайн «тайпанан мохк» юкъахь ю, лору иза шайн шира кхерч.
  • Точа-кхелли – Итон-Кхаьллан кӀоштахь ю; лаьтта Уьш-Кхеллин малхбалехьа, Орган аьтту бердаца. Точа – чӀиннахойн тайпанан цхьаьна вевзачу стеган долара цӀе ю.
  • Чермойн махкахь а ю топоним ЧӀиннахойн берд. Дийцарехь, аренашкара бахархошна тӀелеташ йолу ЧӀиннахой тоба, буса дохк йолуш оцу Ӏинах бахана, берриш а белла.
  • Роьшни-Чун 2 километр къилбехьа ду ЧӀинхойн шовда.
  • ГӀойтӀа эвлахь ЧӀиннахойн юкъ олуш куп ю.

Этноним[нисъе бӀаьра | нисъе]

А.Сулеймановн хетарехь этнониман буха дижина «чӀанахой». ЧӀанахой олуш хилла, ахча а доккхий, аренашка ялта эца оьхучу нахах, лаьмнашкахь иза ца тоарна, хӀунда аьлча ЧӀиннахан латта хьена дац.

ГӀалгӀайн, цхьадолчу гӀалгӀайн тайпанийн корта болчу МагIох лаьцна, шира дийцарехь дуьйцу. МагIон кӀант вара Бийбот, Бийботан кӀант – Яндар, Яндаран кӀант – Андре, Андрен кӀентий – Гий, Сиккам, ЧӀинхо, Чопик. Гиях схьадаьлла ТӀумхойн тайпа, Сиккамах – Оздой тайпа, Чопиках схьаевлла гуьржийн фамилеш Чопикашвили а, элий КазбегигӀар а. Нохчийн тайпа ЧӀинхой схьадаьлла Гиян вешен ЧӀинхох. ТӀумхойх къаьстина, ЧӀинхой хевшина баха Хьалха-Мартахь.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тайпа дуьххьара хьахийна 1621 шеран тептар тӀехь[3]. Цуо боху, Мержой, Шотой, ЧӀаьнтий, ГӀалгӀай, Мулкъой, кхин дуккха а ломан мехкашкара нах кийча бу цхьаьна а кхетта ногӀашна тӀелата, гӀолацар доьху Теркан тӀиера оьрсийн баьччашка.

Я.З.Ахмадовн балхахь [4] хаам бо, теркан баьччо дӀахаийтина 1651 шарахь: «ЧӀаьнташа, ЧӀинхоша, Зумсоша, Вашандароша… барт бина шотошца цхьаьна» Теркан гӀала залкъалтан стаг велла шеш куьйга кӀелахь хилар чӀагӀдеш.

ГӀарабевлла ЧӀинхой[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Жукъин Дуба – ЧӀиннахо, имам Шемалан Жимачу Нохчийчоьнан наиб. 1843 шарахь коьртехь хилла Шотойн тукхуман эвланийн, Йоккха а, Жима а Нохчийчоьнан ломан а, аренан а эвланийн, цул тӀаьхьа Органан а, Мартанан а эркашна юкъарчу эвланийн, АтагӀа – Хьалха-Марта новкъаца йолчу эвланийн коьртехь. 1845 шарахь, аьхка, Воронцовн эскаран дуьхьала тӀом беш чов йина, хийцина, товеллачул тӀаьхьа юха метта хӀоттийна. 1859 шарахь каравахна паччахьан баьччаллин. Иза бахьнехь цунна Дуби-Эвла лаьтта мохк белла, Орган аьтту бердаца, Дача-Барзан 2 км къилбаседехьа.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  2. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  3. Российский государственный архив древних актов, Ф. Кабардинские дела, 1621, №3. Л. 1-2
  4. Русско-чеченские взаимоотношения в XVӀ-XVӀӀӀвеках

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]