Советийн Социалистийн Республикийн Союз

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
(ССРС дӀасахьажийна кхузе)
Перейти к навигации Перейти к поиску
Советийн Социалистийн Республикийн Союз
Советийн Союз / ССРС / ССР Союз
Союзан пачхьалк
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg
 
Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg
 
Flag of Byelorussian SSR (1919-1927).svg
 
Flag of Transcaucasian SFSR.svg
1922 шеран 30 декабрь — 1991 шеран 26 декабрь


Flag of the Soviet Union.svg State Emblem of the Soviet Union.svg
Байракх[d] ХӀост[d]
Девиз
Ерриг пачхьалкхийн пролетареш, цхьаьнакхета!
Шатлакхан илли[d] , Шатлакхан илли[d]
Union of Soviet Socialist Republics (orthographic projection).svg
ССРС Карта (1945–1991)
Коьрта гӀала МоскохCoat of Arms of Moscow (Soviet).svg Москох
Яккхий гӀаланаш Москох, Ленинград, Киев, Ташкент, Бакох, Харьков, Минск, Горьки, Новосибирск, Свердловск[1]
Мотт(меттанаш) оьрсийн[2]
Дин дац (атеизм, хьажа ССРСн дин)
Ахча рубль СССР[d]
Майда 22 402 200 км²[3]
Бахархой 293 047 571 чел.[4]
Урхаллин тайпа цхьана партийн (1990 шо кхаччалц[5]) парламентан (советийн) республика (1922—1991)
ССР Союзан халкъан комиссарийн Советан председатель
 - 1922—1924 (факт хилла - 1923 шеран 7 март кхаччалц) Ленин Владимир
ВКП(б) ЦК Инарлин секретарь/ССКП
 - 1924—1953 (факт хилла - 1923 шеран мартера) Сталин Иосиф
ССР Союзан министрийн Советан председатель, ССКП ЦК секретарь
 - 1953—1955 Маленков Георгий
ССКП ЦК Хьалхара секретарь
 - 1955—1964 Хрущёв Никита
ССКП ЦК Хьалхара/Инарлан секретарь
 - 1964—1982 Брежнев Леонид
ССКП ЦК Инарлан секретарь
 - 1982—1984 Андропов Юрий
ССКП ЦК Инарлан секретарь
 - 1984—1985 Черненко Константин
ССКП ЦК Инарлан секретарь/ССРС Президент
 - 1985—1991 Горбачёв Михаил
Кхоьллина пачхьалкхаш пачхьалкхаш
ССРС йоьхначул тӀаьхьа

(ВКЪКХ декъашхой)[6]
Flag of the Russian Soviet Federative Socialist Republic (1918–1937).svg РСФСР
Flag of the Ukrainian Soviet Socialist Republic (1919–1929).svg УССР
Flag of Byelorussian SSR (1919-1927).svg БССР
Flag of Transcaucasian SFSR.svg ТСФСР
Азербайджан Flag of Azerbaijan 1918.svg
Эрмалойчоь Flag of Armenia.svg
Белорусси Flag of Belarus (1918, 1991–1995).svg
Гуьржийчоь Flag of Georgia (1990–2004).svg
Кхазакхстан Flag of the Kazakh Soviet Socialist Republic.svg
ГӀиргӀазойчоь Flag of Kyrgyz SSR.svg
Латви Flag of Latvia.svg
Литва Flag of Lithuania (1988-2004).svg
Молдави Flag of Moldova.svg
Росси Flag of Russia (1991–1993).svg
Таджикистан Flag of Tajik SSR.svg
Туркмени Flag of the Turkmen SSR.svg
Узбекистан Flag of Uzbekistan.svg
Украина Flag of Ukraine (1991-1992).svg
Эстони Flag of Estonia.svg

Сове́тийн Социалисти́йн Респу́бликийн Сою́з[~ 1], иштта ССРС, Советийн Союз, ССР Союз[7]1922 шерера 1991 шере кхаччалц йолчу хенахь Малхбален Европан, Къилбаседан Азин, Юккъера Азин а, Малхбален Ази дакъойн мехкаш тӀехь хилла пачхьалкх. ССРС дӀалоцура ялхолгӀа дакъа гергга Дуьненан нах бехачу латтах[8]; юхучу хенахь яра майданца уггар йоккха дуьненахь пачхьалкх. Кхоьллина, 1917 шарахь Финляндин а, Польшан паччахьаллин дакъа а, кхин цхьацца мехкаш а боцуш Российн империн лаьтташ тӀехь.

ССРС истори[нисъе | нисъе чухулара]

Брежнев Леонидан урхаллин мур: Кхиина яьлла социализм (1964—1985 шш.)/«Кхиамаш сацар»[нисъе | нисъе чухулара]

Брежневс а, Джимми Картера а куьг яздеш бу Стратегин герз лагӀдаран барт, 1979

1964 шарахь Хрущёв даржера дӀаваьккхира. Керла ССКП ЦК хьалхара секретарь, факт хилла пачхьалкхан корта, хилира Брежнев Леонид Ильич.

1970-гӀа—1980-гӀа шерашкара муьрах оцу хенан хьосташкахь олура кхиина яьлла социализман мур.

Брежневн урхаллин заманахь мехкдаьттан мехаш кхузза совдевлира[9], Малхбузан Сибрехахь керла мехкдаьттан меттигаш каръярна, ССРС хиира, олуш ма-дарра, «Мехкдаьттан механ тӀе»[9], цуо лагӀйира реформаш, йохо йолийра экономика[9].

Кхиамаш сацаран муьрехь йира пачхьалкхан Цхьаьнатоьхна электроэнергин система, цуо вовшахтесира ССРС мехкал сов, Болгарин, Мажарчоьнан, Чехословакин, Польшин, ГДР, Финляндин мехкашна электроэнерги латтош йолу 78 энергосистема[10].

Кхиамаш сацаран муьран амалехь дара иштта рекордан боларца гӀишлошъяр: шарахь 60 миллион м² гергга, иза 1964 - 1985 шерашкахь хилира миллиард шибӀе миллион квадратан метров дахаран майда, яр дика дацахь а, амма советийн барамашца аьтто болуш. Иза ю абсолютан рекорд советийн муьран, хӀинцалерачу дахаран фондан бух бу, постсоветийн Россехь оццу муьрехь дахаран гӀишлошъярехь боларш вуно лахара ду[11]

Экономикан хьал сурсатийн къоьлла йолуш, массо а сурсаташна рогӀехь лаьтташ дара[9]. Амма хьалхалерачу муьрашца дуьстича «кхиамаш сацар» уггаре дикачехь бара. Иштта, БорхӀалгӀа пхишо (1966—1970 шш.) уггаре аьтто болуш хилира советийн исторехь, цунна «дешийн пхишо» аьлла цӀе тиллира[9]. Кхиамаш сецначу шерашкахь боккъал а айбаелира советийн промышленность, оцу муьрехь дийнна схьаэцча кхиаран болар чехка дара АЦШ-чулла а: нагахь 1960 шарахь динчу промышленностан сурсатийн чухоаман барам АЦШ-чух 55 % гергга белахь, ткъа 1980 шарахь — 80 % сов бара[12]. 1980 шарахь Москохахь хилира XXII аьхкенан Олимпиада[13].

Цуьнца цхьаьна йисина йовхо дӀаяккхаран агӀора хьовзар хилира. Брежнев Ӏедале ма-веъа чӀагӀбелира «раз ойланашца» болу пачхьалкхан кхерамазаллин меженийн болх — дуьххьарлераниг хилира Синявскийн — Даниэлан процесс (1965)[14]. 1968 шарахь ССРС эскар чудахара Чехословаке политикан хийцамийн тенденци охьатаӀор Ӏалашо йолуш (хьажа Праган бӀаьсте). «Йовхо» дӀаяккхаран тӀаьххьара билгало хилира А. Т. Твардовский «Новый мир» журналан редакторан даржера дӀаваккхар 1970 шарахь.

1975 шарахь хуьлу «Сторожевой» цӀе йолчу кеман тӀиера гӀаттам — «Сторожевой» цӀе йолчу ССРС ТӀХӀФ доккхачу хин бухара кеманашна дуьхьал долчу кеман тӀеман советийн хӀордахойн тобано аьлларг дийриг ца хилар герзаца гайтар. ГӀаттаман тхьамда хилира кеман замполит, 3-гӀа тӀегӀанан капитан Саблин Валерий. Саблина дийцарехь, гӀаттам хьажийна бара социализман балха тӀехь ленинан принципаш денъяре.

1970-гӀа шераш дуьладелчхьана ССРС дӀаоьхуш бара жугтий. ДӀакхелхира дукхах болу гӀарабевлла яздархой, актёраш, музыканташ, спортхой, Ӏилманчаш. Нисса оцу хенахь Израиль пачхьалкхо цӀа кхойкхуш бара дерриг дуьнен тӀиера жугтий.

Арахьара политикин областехь Брежневс кӀезиг болх ца бира 1970-гӀа шерашкахь политикан хьал даста гӀерташ. Американ-советийн барташ бира тӀелатаран герзан доза тохарехь (бакъду, 1967 шерашкахь континенташна юкъара ракеташ йолайо дӀахӀитто лаьтта бухара шахташчу).

Гучубелира диссидентийн болам, гӀараевлира иштта цӀераш: Сахаров Андрей, Солженицын Александр. 1965 шарахь дуьйна ССРС тӀеман гӀо деш яра Къилбаседа Вьетнаман АЦШ а, Къилба Вьетнаман а дуьхьала болчу тӀамехь[15], иза лаьттира 1973 шо кхаччалц, чекхбелира Къилба Вьетнам а, цуьнан агӀо лаьцна американ тӀеман тоба а оьшуш, американ эскарш арадохуш, Вьетнам цхьаьнатухуш Социалистийн Республика еш.

Вьетнам (хьажа Вьетнамера тӀом). 1979 шарахь ССРС чуяхийтира дозатоьхна тӀемалойн контингент ДРО овхӀанийн правительствон дехарца (хьажа ОвхӀанан тӀом (1979—1989))[16], цуо дуьнанара политикан хьал дастадалар сацийра, болабелира шийла тӀом.

1977 шеран Конституцица, ССРС кхайкхийна яра цхьаллин союзан дуккхакъаьмнийн[17] социалистийн[18] пачхьалкх.

ШолгӀа дуьненан тӀом чекхбаьлчи ССРС дара латтан тӀехула доза ОвхӀанца, Мажарчоьнца, Иранца, Цийца, КХДР (иза кхоьллина 1948 шеран 9 сентябрехь дуьйна), Монголица, Норвегица, Польшица, Румыница, Туркойчоьца, Финляндица, Чехословакица, хӀордаца — АЦШ, Швецица, Японица.

ССРС кхоьллина 1922 шеран 30 декабрехь РСФСР, Украинан ССР, Белоруссин ССР, ТӀехьакавказан СФСР цхьаьна пачхьалкхе вовшахтоьхна, цхьа правительство йолуш[19], столицей в Москве[20], кхочушдаран[21] а, суьдан[22] а Ӏедалшца, законкхолларан[23] а, бакъонийн[24] а системашца. Союзан республикаш (тайп-тайпанчу шерашкахь 4-16 хилла), Конституцица, лорура суверенан пачхьалкхаш[25]; формалан хӀоран а союзан республикан йитинера Союз юкъара паргӀата араялар[26], 1990 шарахь дуьйна цуьнан низаман урхалла дора леррина законо[27]. Союзан республикан бакъо яра юкъаметтигаш лело кхечу пачхьалкхашца, цаьрца барт бан, дипломатийн а, консулийн а векалш хийца, дакъа лаца дуьненаюкъара кхолламийн белхашкахь[28]. 50 пачхьалк-кхоллархойн ВКЪКХ ССРС цхьаьна яра цуьнан шиъ союзан республика: БССР а, УССР а.


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Советский Союз
  2. Де-юре в СССР до 1990 года не было официального языка. Русский язык фактически являлся основным языком делопроизводства. Закон СССР от 24 апреля 1990 года «О языках народов СССР» установил русский язык официальным языком СССР.
  3. На момент распада в 1991 году.
  4. По данным последней переписи населения СССР (1989)
  5. «В целях обеспечения дальнейшего развития осуществляемых в стране глубоких политических и экономических преобразований, укрепления конституционного строя, прав, свобод и безопасности граждан, улучшения взаимодействия высших органов государственной власти и управления СССР Съезд народных депутатов СССР постановляет:
    <…>
    II. Внести в Конституцию (Основной Закон) СССР следующие изменения и дополнения:
    1. Из преамбулы исключить слова "Возросла руководящая роль Коммунистической партии - авангарда всего народа".
    2. Статьи 6, 7, 10, 11, 12, 13 и 51 изложить в следующей редакции:
    "Статья 6. Коммунистическая партия Советского Союза, другие политические партии, а также профсоюзные, молодёжные, иные общественные организации и массовые движения через своих представителей, избранных в Советы народных депутатов, и в других формах участвуют в выработке политики Советского государства, в управлении государственными и общественными делами.
    Статья 7. Все политические партии, общественные организации и массовые движения, выполняя функции, предусмотренные их программами и уставами, действуют в рамках Конституции и советских законов.
    Не допускаются создание и деятельность партий, организаций и движений, имеющих целью насильственное изменение советского конституционного строя и целостности социалистического государства, подрыв его безопасности, разжигание социальной, национальной и религиозной розни";
    <…>
    "Статья 51. Граждане СССР имеют право объединяться в политические партии, общественные организации, участвовать в массовых движениях, которые способствуют развитию политической активности и самодеятельности, удовлетворению их многообразных интересов.
    Общественным организациям гарантируются условия для успешного выполнения ими своих уставных задач"…»
    Закон СССР от 14 марта 1990 г. N 1360-I "Об учреждении поста Президента СССР и внесении изменений и дополнений в Конституцию (Основной Закон) СССР" (извлечение)
  6. Перечислены только государства — бывшие союзные республики, ныне — члены ООН. Российская Федерация продолжает членство СССР в международных организациях (в частности, ООН) и является «государством продолжателем» СССР
  7. Конституция (Основной Закон) Союза Советских Социалистический Республик. Принята 7 октября 1977 года
  8. 22,4 млн км² из 134,9 млн.
  9. 1 2 3 4 5 Минусы и плюсы эпохи Брежнева, 20 декабря 2006 года, Комсомольская Правда
  10. Сосновский И. Ю, Чайковский А. М. Энциклопедический словарь юного техника. Единая электроэнергетическая система страны, М., 1979
  11. Петрова Ю. Россия сравнялась в РСФСР по объёмам жилищного строительства, «Ведомости», 30.08.2013
  12. 293796130.html Акимов В. Советская экономика в эпоху Леонида Брежнева, РИА Новости, 08.11.2010
  13. Москва, 80. [Игры XXII Олимпиады. Альбом] / Сост. В. А. Жильцов. — М.: Физкультура и спорт, 1980. — 312 с.
  14. Цена метафоры, или Преступление и наказание Синявского и Даниэля. М.: Книга, 1989. ISBN 5-212-00310-5
  15. Воронов Борис Александрович. Записки начальника штаба Группы СВС во Вьетнаме
  16. Советско-афганская война 1979—1989
  17. Ст. 70-я Конституции СССР 1977 года
  18. Ст. 1-я Конституции СССР 1977 года
  19. Договор об образовании СССР, пункт 1
  20. Договор об образовании СССР, пункт 23
  21. Договор об образовании СССР, пункт 11
  22. Договор об образовании СССР, пункт 12
  23. Договор об образовании СССР, пункты 2-9
  24. Договор об образовании СССР, пункты 12-17
  25. Ст. 76-я Конституции СССР 1977 года
  26. Ст. 72-я Конституции СССР 1977 года
  27. Закон СССР от 3 апреля 1990 года «О порядке решения вопросов, связанных с выходом союзной республики из состава СССР»
  28. Ст. 80-я Конституции СССР 1977 года

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

Публицистика


ГӀалат дешнаш далорна Тобан «~» йолуш йолу тегашца <ref> йогӀуш йолу тег <references group="~"/> ца карийна