Гуной

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Къена тайпа
Гуной
Эвтархойн Ахьмад Эвтархойн Ахьмад
Кхин цӀерш Гуьной
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам Нохчимахкахой
Юкъара хаамаш
Мотт Нохчимахкахойн лер
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ДегӀастаFlag of Dagestan.svg ДегӀаста: хууш дац
ГӀалгӀайчоьFlag of Ingushetia.svg ГӀалгӀайчоь: хууш дац
Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Нохч-Мохк

Гуной я ГуьнойНохчмахкахойн тукхумера нохчийн даккхийчех цхьа тайпа. Тайпанан векалш масех гаплотобанера бу J1, J2, I2, амма алсама берш J1 тобанера бу[1]. Н.Г.Волковас лору хонаш-гуннаш дегӀастахойн а, Хой, Гуной тайпанин а дай[2].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Тайпанан мохк Нохчмахкахь бу. Гуьнан доза ду: къилбехахь Курчалца а, ЭгӀашбетаца а, малхбузехь Элистанжаца, малхбалехь РегӀатӀаца, лаьтта гумс а, Хул-Хуло а хишна юкъахь, ткъа къилбаседехь ломан кӀажошкара Нохчийн акъари тӀе долу доза.

Гуьнан чуйогӀу нах беха меттигаш: Абубакаран кӀотар, Анзоран кӀотар, Байсаркъайн кӀотар, Бенойн-КӀотар, Вир-ХотӀе, Гуьна, Идин кӀотар, Марзойн-Мохк, Месадойн кӀотар, Ровзатан кӀотар, Хьажин кӀотар, Хьажин эвла, ЦӀен Ведана, Эвтара[3].

Гунойн тайпанан лам Эртен-Корт корта бу.

Топонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

Гуной баьржина ярташ[нисъе | нисъе чухулара]

Гуной беха меттигаш: Бена-Юрт[8], БердкӀел[9], Гелдаган[4], Гермачиг, ГӀулоз, Дубовски, Джалкха, Майртуп[10], Макане[11], Мескар-Эвла[4], НикӀи-ХитӀа[12], Оьрза-ГӀала, Соьлжа-Юрт[13], Хаьмбин-Ирзе, Цоци-Эвла, Чечана[14].

Генеалоги[нисъе | нисъе чухулара]

Гунойша дийцарехь уьш эмиран Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенах бу, ткъа схьабовлар кхаа вешех Гундалах, Гундаргенах, Нижлах ду. Гендарганойша дийцарехь, Гандар а, Гуно а вежарий хилла, ткъа церан йиша Курчала хилла[15].

Амма тайпанан векалш елла ДНК тесташ гойту иза бакъ ца хилар. Гиехе некъе J2 гаплотобанера бу, Саккхой Ӏ2 тобанера бу, ткъа кхин долу 8 некъех болу Гуной J1 тобанера бу. Гендаргной а, Нижлой а J2 гаплотобанера бу. Цундера Гуношна а, Гендарганошна а юкъахь зӀе яц, амма Нижлой а, Гендаргной а гергара хила таро ю.

Тайпан генеалоги: Сайд-Ӏали Шами – Ӏабдул-Хан – Сайд-Ӏали – АргӀун – Шайхуль – Ислам – Джамалуддин – Нурдахьад. Оццехь зӀе хеда хаамаш ца тоарна. Гундал (ЦӀен Ведана йиллинарг) – Гунам – ЧӀодул – Эски (Эвтара йиллинарг) – Гуммалт (Хьеший ховшучу меттигехь юьрт йиллина) – Дата (Юьртан коьрте олучу меттигехь охьахиина) – Эвриг (Дехьа Гуьна йиллина) – Алхаз – Уллуби – Эйбал.

Историн Ӏилманийн доктор, профессор, НР ӀА корреспондент волчу М.М.Ибрагимовс ялийна шен генеалоги: Гундал – Гунам – Уммалт – ЧӀодул – Эски – Паьрси – Гуммалт – Дата – Устар – Ажмот – Эвриг – Алхаз – Ӏали – Уллубай – Айбили – Ӏели – Хамбахьад – ГӀирма-Хьаьжа – Ӏабдулла – Кери – ТӀушал – ИбрахӀим – Муьсли – Мовсур.

Тайпа декъадалар[нисъе | нисъе чухулара]

Гуьной тайпа декъадалар (къовларшна чохь гаплотобанаш): Алдаргар (J1), Асхоран некъе, Гезайн некъе, Гиехе некъе (J2), Де некъе, Дудар некъе (J1), ЖӀаьнта некъе (J1), Куди некъе (J1), Мисарханан некъе (J1), МӀоми некъе (J1), Саккхой (I2), Солтайн некъе, УгӀайн некъе (J1), Ӏабдуллайн некъе (Месил J1), Ӏажматан некъе, Ӏумаран некъе[16].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Шемара эмир Саид-Ӏали велчи, цуьнан меттиг дӀалецира кхечу тайпанчу стага. Цуьнан кӀенташна Сайд-Ӏалин, Абул-Ханан, Решед-Ханан, Хьамзат-Ханан ден меттиг дӀалаьцчи, ца лиира даймахкахь баха, уьш кхелхира къилбаседехьа. Кавказан лаьмнашкахь кхечира Курку-лам я Кхеташ-кортан кӀоште, хӀинца ЦӀонтара а, Тезa-Кхаьлла а лаьттача. Церан цхьаннах кхоъ кӀант вара – Гундал, Нижал, Гундарген. ТӀаьххьарниг – Гундарген охьахиира хӀинца Гендаргана лаьттача, ткъа ши ваша – Гундал а, Нижал а – циггахь висира. Доьзалаш а, даьхний а дебча, меттиг кӀезиг хилира ши ваша ца тарвелира цхьаьна меттигехь. Ший а кхелхира цигара. Нижал Яьссал дехьавелира, ткъа Гундала караберзийра Гумсан а, Хул-Хулон а юкъара мохк. Гундала йиллира ЦӀен Ведана эвла, валлалц вехира шен кӀантаца Джоулца цигахь. Джоулан кӀанта Эскис йиллира Эвтара эвла, ткъа Эскин кӀанта Камболата юьрт йиллира Хьеший ховшучу меттигехь, Гуьнан къилбаседехьа. Цуьнан кӀант Дата охьахиина Юьртан Коьрте олучу меттиге, ткъа Датин кӀант Эврига йиллина Дехьа Гуьна. Иза хьалха Гуьна лаьттина меттиг ю.

Эвриган кӀант хилла Алхаз. Гуьнан тӀелетта хилла талорхой, цара йийсар вина Алхаз, иза кхечу махка лолла вохка я дегара цунах мах баккха дагахь. Алхаз дӀа ца воьдуш доьхьало йина вийна талорхоша Мохе олучу меттигехь, цигахь хӀинца а лаьтта цунна доьгӀна чурт.

Алхазан кӀант хилла Улби, ткъа Улбин кӀант Эбал. Уьш берриш баьхна Дехьа Гуьнахь. Цигара дӀа тӀаьхьенаш екъаелли некъешна, баьржина ерриг аренан ярташкахула а, Теркал дехьа а.

Берса-Шайхан нана Гуьной тайпана хилла. 1591-1592 шерашкахь Берс-Шайх шариӀат даржо волавелла, Гунойн доккхаха долчу декъо ислам тӀеэцна, ткъа цхьа дакъа Теркал дехьа а бевлла гӀалагӀазкхашна юкъахевшина. Цара йиллина Оьрза-ГӀала дуьххьала охьахиинчу Оьрзан цӀарах[17]. Нохчийн историко Лаудаев Умалта яздо, цхьацца бахьнашца нохчий уьдура шайн махкахойх гӀалагӀазкхашна юкъа а, гӀалгӀазкхий нохчашна юкъа а лечкъара. Оьрза-ГӀала бевдда баьхкира Гуьнара бахархой а. Дуккха шерашкахь цигахь бехаш гӀалгӀазкхашца гергарлонаш тасаделира, цаьрца иэбелира уьш. Амма Гуношна шайн мохк биц цалора, сих-сиха хьошалгӀа эхара, вовшен гӀо а дора[18]. Оьрза-ГӀалахь беха Гунойх бевлла гӀалагӀазкхий: БугаевгӀар, БусунгуровгӀар, ГришингӀар, ГулаевгӀар, ГуноевгӀар, ЕгоркингӀар, ЗакаевгӀар, ПолушкингӀар, РосламбековгӀар, ТиткингӀар[19][20]. ГӀалагӀазкхашна юкъакхетча кхечу къоман нахана барам а боцуш, оьрсашна санна латтан дакъош лора, эскаран капиталах ссуда а лора, герз лело бакъо а лора. Амма оцу дикане кхача керсталла тӀелаца дезара.

ХӀХ бӀешеран хьалхарчу декъехь Гумс хин аьрру бердаца, Хул-Хулон аьтту бердаца Гуна эвла лаьттина.

Марзойн-Мохк – Гуьнан къилбаседехьара эвла. ЦӀе кхоллаяларан шиъ верси ю. Хьалхара – мерза хи долу хьост ду. ШолгӀаниг – Марзой-махка дуьххьала хевшинарш Гуьной бу, Ӏабдуллайн некъех болу, цуьнан кӀентан ТӀушалайн воӀрий – Ханбахьад, ИбраьхӀим, Сайд-Ӏела (фамилеш ХанбахадовгӀар, ДилиевгӀар, ИбрагимовгӀар, кхин а). Цхьаболу кӀентий бехара Гуьнахь, ткъа церан зударша сих-сиха шайна юкъахь олура: «Марзой болчу гӀо вай». Доцца аьлчи, «марзой» цӀе кхоллаяла тарло «мерза» дешах а, «марзой» дешах а[21].

Н.Семеновс яздо шен жайнахь[22]: «Ӏаьндари эвлахь беха гуенаш, цара шеш нохчех Гуьна эвлара девлла боху, шеш Теркан а, ГӀой-хин а юкъара аборигенаш ду а боху».

Чечана йиллинарш Гуной а, ЦӀонтарой а лору. Халкъан этимологица, Чечана цӀе яьлла Таркхойн Шовхалан йоьӀан цӀарах Чечах, иза тӀелеттачу хенахь йийсар йина ялийна хилла Гуьночо Чайнакха, тӀаьхьа цуьнан зуда хилла цунах. Масех кӀант вина цуо Чайнакхан. Уьш баьхна Гуьнахь. Майра велчи, шен кӀенташца Чеча кхелхина акъари тӀе, цара йиллина Соьлжан а, Органан а юкъахь кӀотар, цӀе Чечана тиллина[23].

ГӀарабевлла тайпанан нах[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  2. Волкова Н.Г. Этнонимы и племенные названия Северного Кавказа. М.1973, с.130
  3. Сулейманов, 1997, с. 269.
  4. 1 2 3 Сулейманов, 1997, с. 494.
  5. Сулейманов, 1997, с. 462.
  6. Сулейманов, 1997, с. 273.
  7. Сулейманов, 1997, с. 274.
  8. Сулейманов, 1997, с. 553.
  9. Сулейманов, 1997, с. 482.
  10. Сулейманов, 1997, с. 499.
  11. Сулейманов, 1997, с. 562.
  12. Сулейманов, 1997, с. 304.
  13. Сулейманов, 1997, с. 466.
  14. Сулейманов, 1997, с. 478.
  15. Сулейманов, 1997, с. 321.
  16. Сулейманов, 1997, с. 270.
  17. Сулейманов, 1997, с. 269-270,614.
  18. священник Григорий Куценко Православная Чечня: «Мама, почему я ношу крестик? Почему я один?» (оьр.). Православный Мир (27 декабря 2012). Теллина 2014 шеран 14 апрелехь.
  19. Сулейманов, 1997, с. 613.
  20. М. М. Ибрагимов — «Что объединяет терских казаков и тейп гуно?», «Грозненский рабочий» № 34(20816)
  21. Сулейманов, 1997, с. 271.
  22. Туземцы Северовосточного Кавказа : (Рассказы, очерки, исслед., заметки о чеченцах, кумыках и нагайцах и образцы поэзии этих народцев) / Н. Семенов. — Санкт-Петербург : тип. А. Хомского и К°, 1895. — XVIII — с.237 — 239
  23. Сулейманов, 1997, с. 479.

Хьажа иштта[нисъе | нисъе чухулара]

Литература[нисъе | нисъе чухулара]