Пешхой

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Къена тайпа
Пешхой
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам Тукхумашна юкъа ца догӀу
Юкъара хаамаш
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь: хууш дац
ГӀалгӀайчоьFlag of Ingushetia.svg ГӀалгӀайчоь: хууш дац

Хьалхалера дӀасакхалхар
Къилбаседа Кавказ:

Пешхой — тукхумашна юкъа ца догӀу нохчийн тайпа. Яьхна ДНК тесташа гайтина тайпанан векалш J2 гаплотобанера хилар[1]. Пешхой бекъало некъешна: Боки (J2), Исубан.

География[нисъе | нисъе чухулара]

Пешхан историн мехкан дозанца лаьтта: малхбузахь – Нашха, малхбалехь – Варанда, Вашандара, Мулкъа, къилбехьа – ТӀерла, къилбаседехьа Гихтан акъари (Гихчу)[2].

Паш-лам лаьтта Пешхан къилбаседехьа. Хетарехь цӀеран маьӀна гӀебартой маттахь – элин лам, тюркийн маттахь – бохь хуьлу[3].

Топонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Пешхой дешан маьӀна Сулейманов Ахьмада дуьйцу хӀокху версешца:

Уьш ерриш а йогӀу Пешхой дашна[2].

Нохчий схьабовларх долчу тептарца, Пешхой Шамханах схьадаьллачу 13 тайпанех ду, Нашхойн гергара а ду. Шамханан дайша цуьнан йижрий гӀебартойн элашка маре белла хиларна а, Шамханан тайпа элех а хиларна, гӀебартойн «пшы» хила а тарло тайпанан бух тӀехь[15].

Ӏ.Д.Вагаповн а, Р.П.Ахмадовн а хета, топоним Пиешха, шен рогӀехь, хила тарло, кхоллаелла «–ха» формантан гӀоьнца (дуста Гуьржиеха) «пиеша» бух тӀиера, уьйр ю жӀайхойн «пеше» а, гӀазгӀумкийн а, лаьзгийн а «пиша» - пхьола, гӀажарийн «пеша» - пхьола (овхӀанхойн а, гӀажарийн а «пешавар» – пхьераш). Кхин вариант хила а тарло, масала, «пеш»+«хой» - пеш, кхерч Ӏалашбийриш[16].

Пешхой беха меттигаш[нисъе | нисъе чухулара]

Пешхой беха меттигаш: Бена-Юрт[17], БердкӀел[18], ВаларгтӀе[19], Галне[20], Гихчу[21], ГӀойтӀа[12], Доьлаке, Ойсхар[22], СаӀдин-КӀотар[23], ТӀехьа-Марта[24]. Хаьмбин-Ирзе, Хьалха-Марта[25], Цоци-Эвла[26], ЧӀулга-Юрт, Ӏалхан-ГӀала[27].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Оьрсийн хьосташкахь, Гуьржийчоь боьлхачу оьрсийн векалийн маршрутан ориентир лаца Пешхойн мохк аьлла, тайпа дуьххьара хьахийна 1601 шарахь.

Тайпанан эвла Пешха лаьттина коьртаниг яккхийчу бахаман бӀавнех (гӀаланех). Пешхойн, даьхний хилла цаӀаш, хилла оханаш а, цанаш а, хин хьеранаш а хилла. Пешхан махкахь хилла цӀуйн заманан элементашца керсталлин сийлаллаш а (жӀараш).

Пешхой хьалха баьхна Элистанжахь, амма Орсойша уьш цигара аратеттина[28].

Дукхаллин барам[нисъе | нисъе чухулара]

1833 шеран июнь баттахь Кавказан бахархойн барамех а, паччахьан правительствон уьш муьтӀахь хиларан тӀегӀанех а долчу ведомосташкахь боху: Нохчий-Пешхой 4000 са ду[29].

Императоран омарца арахоьцучу, 1859 шеран сентябрь беттан № 9 йолчу тӀеман гуламехь, чулацаман иссалгӀачу жайнехь (том ӀХ) яздо: «Нохчийн къоман юкъадогӀу бухара цхьа мотт буьйцу, Кавказан а, Ӏаьндийн а даккъийн къилбаседа агӀон тӀехь тӀеман хийцамашка а, оьрсийн герзан аьттонга а хьаьжжина Российца хӀинца а тайп-тайпана юкъаметтигаш йолу, хӀинца Шемалан Ӏедал дохийначул тӀаьхьа дерриг а Кавказера оьрсийн мехкаш тӀехь Российн куьйгакӀела даьхкина тайпанаш: Пешхой (Шопоти) беха Мартан хьостехь, Аьккхашна малхбалехьа, 4000 са»[30].

ГӀарабевлла тайпанан нах[нисъе | нисъе чухулара]

Усманов, Нурлан Сайд-Алиевич

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  2. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 79.
  3. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 80.
  4. Сулейманов, 1997, с. 259.
  5. Сулейманов, 1997, с. 208.
  6. Сулейманов, 1997, с. 415.
  7. Сулейманов, 1997, с. 403.
  8. Сулейманов, 1997, с. 405.
  9. Сулейманов, 1997, с. 335.
  10. Сулейманов, 1997, с. 78.
  11. Сулейманов, 1997, с. 375.
  12. 1 2 Сулейманов, 1997, с. 454.
  13. 1 2 Твердый А.В., Топонимический словарь Северного Кавказа, Ч. 1, 2. Краснодар, 2006
  14. Тахнаева П.И., Аргвани. Мир ушедших столетий. М., "Восточная литература", 2012
  15. Семенов Н. "Туземцы Северо-Восточного Кавказа", Санкт-Петербург, 1895.
  16. Вагапов А.Д., Ахмадов Р.П. Названия тэйпов восточной Чечни Лингвофилософия, 2010.
  17. Сулейманов, 1997, с. 554.
  18. Сулейманов, 1997, с. 482.
  19. Сулейманов, 1997, с. 388.
  20. Сулейманов, 1997, с. 566.
  21. Сулейманов, 1997, с. 394.
  22. Сулейманов, 1997, с. 510.
  23. Сулейманов, 1997, с. 406.
  24. Сулейманов, 1997, с. 390.
  25. Сулейманов, 1997, с. 402.
  26. Сулейманов, 1997, с. 498.
  27. Сулейманов, 1997, с. 535.
  28. Сулейманов, 1997, с. 252.
  29. Ведомостях о численности народонаселения Кавказа и степени их покорности царскому правительству за июнь 1833 г.
  30. Военный сборник. Содержание девятой книги. Сентябрь № 9. Том IX. Издаваемый по Высочайшему повелению. САНКТ-ПЕТЕРБУГ в типографии Карла Вульфа, 1859.

Литература[нисъе | нисъе чухулара]