Нохчий

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
Нохчий
Chechen Delegates 1923.jpg
Нохчий
Дукхалла а, ареал а

Бериге: 1,5 млн
РоссиFlag of Russia.svg Росси: 1 431 360 (2010)[1]

ТурциFlag of Turkey.svg Турци: 101 000[3]
КазахстанFlag of Kazakhstan.svg Казахстан: 35 000[4]
ФранциFlag of France.svg Франци: 29 000[5]
АвстриFlag of Austria.svg Австри: 24 000[6]
БельгиFlag of Belgium (civil).svg Бельги: 17 000[7]
УрданFlag of Jordan.svg Урдан: 16 500[8]
ГерманиFlag of Germany.svg Германи: 11 600[9]
ГуьржийчоьFlag of Georgia.svg Гуьржийчоь: 10 100[10]
IиракъFlag of Iraq.svg Iиракъ: 10 000[11]
ШемаFlag of Syria.svg Шема: 6 100[12]
АзербайджанFlag of Azerbaijan.svg Азербайджан: 5 000[13]
МисарFlag of Egypt.svg Мисар: 5 000[14]
УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина: 2 700[15]
КиргизиFlag of Kyrgyzstan.svg Киргизи: 2 000[16]
УзбекистанFlag of Uzbekistan.svg Узбекистан: 1 500[17]
ТуркмениFlag of Turkmenistan.svg Туркмени: 800[18]
АЦШFlag of the United States.svg АЦШ: 379 (2003)[19]

Но́хчийКъилбаседа Кавказан къам, нохчий бехаш бу Къилбаседа Кавказехь, дукхаберш Нохчийчохь. Кхин ДагIестанан Хаси-Эвлан, Аухан, Казбекан, Бабаюртан, Кизилюртан, Кизляран кӀоштанашкахь[20], ГӀалгӀайчоьнан Соьлжан а Малхабекан кӀоштанашкахь[21], Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь[22]. Берриге нохчий — 1 550 000 адам[23]. Антропологийца, Кавкасионан тайпан, Европиодхойн раси йукъа богIуш бу нохчий.

Ӏаш боллу мохк[нисъе | нисъе чухулара]

Российн регеонашкара нохчийн дакъа (бахархой ларар 2010)

ХӀинца йолу хана къаьсттина дукхахболу нохчий Ӏаш бу Российн Федерацехь, мадарра аьлча — Нохчийн республикехь. Нохчийн къоман исторехь масийттаза хилла дӀасакхалхар.

Кавказан тӀом чекх баьлла чул тӀаьхьа 1865-чу шарахь 5 000 нохчийн доьзал[24] Ӏосманан импере кхелхира, оцу кхалхарах аьллар мухаджиралла. Тахан лерчу дийнахь Турцехь, Шемехь а, Урданехь а йолу нохчийн диаспор ю оцу хенахь кхелханчу нохчийн тӀехье[25].

1944 шаран февралехь ах миллион сов нохчий даиман Ӏаш хиллачу даймехкара арабехира Юккъерчу Азе. 1957 шаран 9 январехь нохчашна цӀа бахка бакъо елира, амма цхьаберш Казахстанехь а, Киргизехь а бисира.

Дуьххьара а, шолгӀа а тӀом бахьнехь дукху нохчий Малхбузен Европе а, Турце а Ӏаьрбийн пачхьалкхашка а бахара. Иштта Российн Федерацин регионашкахь йолу диаспорш алсам елира.


Хьалха нохчийн хӀусамаш Ӏаьндари уллора лаьмнашкара Хажар-хӀорда тӀе кхаччалц яьржина яра, амма цара гребенски а, донан а гӀазакхийн даьхний, говраш дӀалохкуш (лечкъайеш) дукха зулам дарна, 1718 шарахь царна тӀе масех эзар донан гӀазакхий бӀо бахийтира, цара церан латта дасдира, дукха нах байира. Ткъа биснарш юха а лаьмнашкахь хӀусамаш йина 1722 шарахь российн куьйга кӀела баьхкира. Царна тӀехь куьйгалладо цхьаболу къаноша, Персех боьзна а боцуш, хьалха шамхалах боьзна хиллаболу. Цундера пайда оцу латта тӀиера лахьабора шамхала, амма иза кӀезга бара, кӀеззиг уьстагӀий а, кхин даьхний а, и бахьана долуш пачхьалкхана оцу латах цхьан а пайда ца хуьлу. ХӀинца церан бахам даьхнийлелор бу, мотт гӀезалойниг буьйцу, бусулба динехь бу суннийн охлара[26][27].


1840-чу шарахь Пуллос иштта дийцира нохчий Ӏаш болу мехкан дозанаш:

« Кавказан аьрру фланган куьйгалхон керахь лоруш ду коьрта дукъан лаьмнийн а, Ӏаьндийн ГӀойхин а, ГӀой хина а, Каспий-хӀордан а, Теркан а, Ӏасс хина а, Даут-Мартанан а юккъера латтанаш. Оцу меттиган коьрта бахархой бу нохчий, массо Кавказан къаьмнийн юкъара уггаре нуьцкъала, аьрха майра къам; Уьш лоруш бу 100 эзар са. ...[28]
»

ЦIе[нисъе | нисъе чухулара]

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Кхечу къаьмнаш нохчех шайн маттахь цIе йоккху, масалла оьрсаш «чеченцы» олу, амма иза гIебартлоша олуш долу «шашан» тIера схьа догIуш ду. Цхьа долу хьосташ ма аллара, «чеченцы» алар Чечен тIера схьа даьлла.[29]

Нохчийн Iилманчаш оьрсийн маттар «чеченцы» Чечан юртах схьа даьлла хилар къобал ца до. Iаьрби Вагаповс боху, оьрсий Кавказе бахкалe дуккху хьалха лулар къаьмнаш олуш хилла нохчех «чеченцы».[30]

Шашех йоккху цӀе[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчий — (цхьаллийн терахьехь нохчо) Нохь пайхмаран (а.с.в.) тӀаьхьенах, Нохьас (а.с.в.) бийцина мотт буьйцуш къам ду.[31] Таханлерчу дийнахь дуьйна Ӏилманчаш шеко йоцуш мукӀарло а деш билгалла даьккхина ду Нохчийн къам а, къоман цӀе нохчий шира хилар.[32] Масалла нахчаматьяне кепехь нохчий хьахийна бу VII бхьей шарахь «Эрмалойн географи» йукъахь.[33]

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  2. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года
  3. Turkey - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  4. Kazakhstan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  5. France - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  6. Austria - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  7. Belgium - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  8. Chechen in Jordan // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  9. Chechen in Germany // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  10. Chechen in Georgia // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  11. Iraq - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  12. Chechen in Syria // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  13. Azerbaijan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  14. Egypt - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  15. Ukraine - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  16. Kyrgyzstan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  17. Uzbekistan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  18. Turkmenistan - People Groups. Chechen // Joshua Project. A ministry of the U.S. Center for World Mission.
  19. Доклад Норвежского совета по беженцам
  20. население дагестана
  21. население ингушетии
  22. население грузии
  23. Чечня Сегодня — Информационное Агентство Чеченской республики — Новости, обзоры, аналитика. Все о А. А. Кадырове. — Население и трудовые ресурсы
  24. Главный итог кавказской войны
  25. Мухаджирство или переселение вайнахов на Ближний Восток
  26. Историческое описание российской коммерции при всех портах и границах : От древних времян до ныне настоящаго и всех преимущественных узаконений по оной государя имп. Петра Великаго и ныне благополучно царствующей государыни имп. Екатерины Великия, / Сочиненное Михайлом Чулковым. — Санктпетербург : При Имп. Акад. наук, 1781—1788. — 4°. Т.2, кн.2. — 1785. — 90, 1-446, 449—626 [=624 с. Хранение: MK АН-4°/ 81-Ч; Хранение: W 213/831; ]
  27. ИОГАНН ГУСТАВ ГЕРБЕР ИЗВЕСТИЯ О НАХОДЯЩИХСЯ С ЗАПАДНОЙ СТОРОНЫ КАСПИЙСКОГО МОРЯ МЕЖДУ АСТРАХАНЬЮ И РЕКОЙ КУРОЙ НАРОДАХ И ЗЕМЛЯХ И О ИХ СОСТОЯНИИ В 1728 ГОДУ
  28. К управлению начальника левого фланга Кавказской линии отнесено пространство, ограниченное главным хребтом гор, реками Андийским Койсу, Сулаком, Каспийским морем и рр. Тереком и Ассою и Даут-Мартаном. Главное народонаселение этого пространства составляет чеченское племя, самое сильное, буйное и воинственное из всех кавказских народов; их считается до 100 тыс. душ. ...
  29. Берже А. П. Чечня и чеченцы. — Тифлис, 1859 — С. 107; Лаудаев У. Чеченское племя // Сборник сведений о кавказских горцах. — Тифлис, 1872. — Вып. VI — С. 3; Пожидаев В. П. Горцы Северного Кавказа. — М., Л.: Гос. изд-во, 1926 — С. 15. Ошаев X. Д. В сердце Чечни. — Грозный: «Серло», 1928 — С. 6; Далгат Б. К. Родовой быт чеченцев и ингушей в прошлом // Известия Ингушского научно-исследовательского института краеведения. — Владикавказ, 1934. — Т. 4. № 2. — С. 4.
  30. Вагапов А. Сборник статей Арби Вагапова. Чеченец значит красивый. (сайт «Zhaina. Нахская библиотека»).
  31. ПОТОМКИ НОЯ: из прошлого в будущее. Сулейманов Джамбулат
  32. Ахмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерк и социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века). — Элиста: АПП «Джангар», 2002. — С. 56.
  33. Армянская география VII века по Р. Х. (приписывавшаяся Моисею Хоренскому). Азия. Пер. с др.-арм. и коммент. К. П. Патканова. — СПб., 1877.