Курчалой

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Къена тайпа
Курчалой
Курчалойн ТӀелхиг Курчалойн ТӀелхиг
Кхин цӀерш Куршалой
Этноиерархи
Раса европеоиднин
Тукхам нохчмахкахой
Юкъара хаамаш
Дин • дин
ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
Нохчийчоь: хууш дац
ДегӀаста: хууш дац
Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• ист. мохк Нохч-Мохк

Курчалой - Нохчмахкахойн тукхуман нохчийн шира тайпа. Тайпанан мохк - Курчала. Еллачу ДНК тесташа гойту Курчалой J2 а, R1a гаплотобанера хилар, амма дукхах берш J2 тобанера бу[1].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчохь кхоъ эвла ю Курчала цӀе йолуш, Гумс хин аьтту бердаца Ширди-Махкана къилбехьа, ЦӀоьнтаран къилбаседа-малхбузехьа, ЭгӀашбетан малхбалехьа[2].

Курчалан юкъайогӀу: Ботака кӀотар, Лакха Курчала, Лаха Курчала[3], Хизар ваьхна кӀотар, Элжархан кӀотар[4].

Топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Курчалойн кешнаш – Соьлжан аьтту бердашца, Гихтан хикхочен гена доццуш лаьтта дӀатесна кешнаш[5].
  • Курчалойн юкъ – Курчалара куп[6].
  • Курш-пхьатӀи – Барснахан а, Эзин а юкъара саьлнаш. Хьалхарчу декъо Куршалой дош дагадоуьйту. Куруш хьалха хилла долу тӀепаза дайна къам[7].
  • Курчалой-Эвла - Курчалойн кӀоштан юкъ, лаьтта Хумг хин тӀехь, Гуьме-дукъ иа, Эртинан-дукъ а юкъахь[6].

Беха меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Курчалой беха меттигаш: Бена-Юрт[8], БердкӀел[9], Жима АтагӀа[10], Курчалой-Эвла[6], Лаха Невре, Макане[11], Нойбоьра[12], Шела[13], Ӏалхан-Юрт[14].

Тайпа декъадалар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Курчалой бекъало некъешка-гарашка: Алмакхой-гар, КӀайчхой-гар, Байсалан-некъе, Батайн-некъе, Гасканан-некъе, ГIоли-некъе, Дади-некъе, Кажин-некъе, Обурган-некъе, Сувби-некъе, Хьазбиган-некъе, ЦIуькин-некъе, Шахьболтан-некъе, Iелин-некъе[2]

Силсил[нисъе бӀаьра | нисъе]

Курчалойн силсил: Кушул — Курчалхан — Хьанбилхан — ЧӀабалхан — ЧӀайхан — Чергисхан — Бегал — Оку — Товла — Майла (МаьӀиг) — Товболат — Темболат — Тимирболат — Берса (XVI бӀешарахь Нохчийчохь ислам дин дендинарг ) — ТӀурло — Ӏаббас — МохьмадӀела — МуртазӀела — Айдамир — Эдалгир — Баду[2]

Берсин кхин а кӀант хилла Аьрсамик, цуьнан тӀаьхьенаш: Ильяс – Нурбахьад - Ӏали-Хаьжа – Мачу – Бекмарза – Хьамий – Исраил – Солт-Ахьмат – Султан (Ӏабдул-Паттахь) – Нохчо – Берс.

МуртазӀелин кӀант хилла Ӏамар-Ӏела, ткъа цуьнан тӀаьхьенаш: Ӏаьмир-молла – Мустап-Шайх – Ибрахим-хьаьжа (1844 - 1937 шераш) – Хьамид – Нажмудди – Ризван.

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Курчалой лору Сайд-Ӏали Шамин тӀаьхьенах волу, Нашах йиллиначу, Фахрутдинах схьабевлла. Ткъа Кушул Нашхара схьаваьлла.

Легенда ю, Нашхара Кушул кхелхина сецна Куьрчалахь Юьртачоь олучу меттигехь. Цуьнан кхоъ кӀант хилла: ШаӀа, ТӀелип, Курчалхан. ШаӀех Зандакъой бевлла, ТӀелипах – Билтой, ткъа Курчалханах – Курчалой.

Алмакх эвла йиллина курчалойша а, чунгройша а[15].

Этимологи[нисъе бӀаьра | нисъе]

А.В.Твердыйс билгалдоккху, этнониман этимологи кегаелла хилар, цунна хета, цуьнан бух тӀехь жӀайхойн куруш – «ахча», «бахам» хилар, ткъа цунах схьаяьлла вайнехан этноним – Курчалой[16].

К.З.Чокаевс йоьхку и цӀе тюркийн Кырчейли – Азербайджанера меттиг[17].

Ӏ.Д.Вагаповс а, Р.П.Ахмадовс а боху, Куьрчала йоьзна ю туркойн дашах «Кырджалы» - аренийн бахархой, «кырджа» – жима аре ю («кыр» – аре), цигара схьа ду бессарабийн «кирджали» – талорхо, болгарийн «кърджали», сербин-хорватийн «крджалиja», румынийн «кирджали» – волавелла леларг[18].

ГӀараваьлла волу нохчийн Ӏилманчо Сулейманов Ахьмада дийцарехь, Гендарганой схьабевлла кхаа вешех: Гундалх, Гундаргенах, Нижалх. Церан йиша Курчала хилла[19].

ГӀарабевлла тайпанан нах[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Берса-Шайх (Дуча) (вина XVI бӀешо чекхдолуш Курчалахь, велла XVII бӀешарахь) — Нохчийчуьра дуьххьарчех суьпа стаг[20][21].
  • Ахьмадукъ-Хьаьжа Батукаев – Берс-шайхан тӀаьхьенах хилла. Шайх - Накъшбанди. Зийарат ШаӀми-Юртахь ду[22].
  • Мусп-Шайх – гӀараваьлла Ӏелам стаг, ИбрахӀим-Хьаьжин да. Зийарат Веданан кӀоштарчу Курчалахь ду[23].
  • ИбрахӀим-Хьаьжа (Мусп-Шайхан кӀант). Шайх - Накъшбанди[24].
  • Шелара ТIелхигимам Шемалан Шелан гуон а, Йоккхачу Нохчийчоьнан а наиб[25]. Мудир, яккхий тоьпийн декъан хьаькам. 1859 ш. паччахьан эскаре дехьаваьлла. Имам Шемалан кӀентан Джемал эд-Динан стунда. ДӀавоьллина Шелахь. ТӀаьхьенаш еха Шелахь а, ЧӀулга-Юртахь а.
  • Булун Ботакх — имам Шемалан эскаран къеда. 1858 шарахь къона Ботакха Ичкерин гуонан хьаькам хӀоттийна[25].
  • Жанин Бук — имам Шемалан наиб Курчалахь[25].
  • Нурадиев, ИбрахӀим Олхазурович - инарла, схьавалар Лаха Неврера, веха ЧӀулга-Юртахь.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. https://www.familytreedna.com/public/chechen-noahcho/default.aspx?section=yresults
  2. 1 2 3 Сулейманов, 1997, с. 286.
  3. Сулейманов, 1997, с. 287.
  4. Сулейманов, 1997, с. 289.
  5. Сулейманов, 1997, с. 537.
  6. 1 2 3 Сулейманов, 1997, с. 496.
  7. Сулейманов, 1997, с. 119.
  8. Сулейманов, 1997, с. 554.
  9. Сулейманов, 1997, с. 482.
  10. Сулейманов, 1997, с. 445.
  11. Сулейманов, 1997, с. 569.
  12. Сулейманов, 1997, с. 510.
  13. Сулейманов, 1997, с. 487.
  14. Сулейманов, 1997, с. 457.
  15. Сулейманов, 1997, с. 334.
  16. Твердый А.В., Топонимический словарь Северного Кавказа, Ч. 1, 2. Краснодар, 2006
  17. Чокаев К.3. Географические названия Чечено-Ингушетии. Архив ЧИИИСФ, ф. 1, оп. 1, д. 16.
  18. Вагапов А.Д., Ахмадов Р.П. Названия тэйпов восточной Чечни Лингвофилософия, 2010.
  19. Сулейманов, 1997, с. 321.
  20. Ахмадов Я. З., 2009, с. 167.
  21. Сулейманов, 1997, с. 658.
  22. Сулейманов, 1997, с. 664.
  23. Сулейманов, 1997, с. 663.
  24. Сулейманов, 1997, с. 660.
  25. 1 2 3 Далхан Хожаев. Чеченцы в Русско-Кавказской войне. Издательство «СЕДА» 1998 ISBN 5-85973-012-8

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кто они, курчалойцы?

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]