Ишоре

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Эвла
Ишоре
IMG 20180112 144854 Ишорен администраци.jpg
Пачхьалкх Росси
Регион Нохчийчоь
КӀошт Неврен
Юьртан меттиг Ишорен
Координаташ 43°42′55″ къ. ш. 45°07′35″ м. д.HGЯO
Юкъара екъаялар Ишоре, Дальни, Кречетов
Юьртда Хулаев Ахьмад
Дуьххьара хьахор 1771
ХӀордан сизал локхалла 102 метр[2]
Климатан тайпа Бараме
Бахархой 4899[1] стаг (2019)
Къаьмнийн хӀоттам Нохчий, оьрсий, туркой
Динан хӀоттам Ислам, керсталла
Сахьтан аса UTC+3
Поштан индекс 366132
Автомобилан код 95, 20
ОКАТО 96222804001
Ишоре картан тӀехь
Ишоре картан тӀехь
Ишоре
Ишоре картан тӀехь
Ишоре
Ишоре картан тӀехь
Ишоре

Ишо́ре (оьрс. Ищёрская) — Нохчийчоьнан Невран кӀоштара гӀала. Ишорен юьртан меттиган административан юкъ[3] (юкъайогӀу Ишоре гӀала, Дальни эвла а, Кречетово кӀотар).

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

ГӀала лаьтта Теркан-Куман аренахь, Теркан аьрру бердаца, кӀоштан центран Новр-ГӀалан 15 км малхбузехьа, Теркан кӀоштан центран ЧӀулга-Юртан 5 км къилбаседехьа, Алпатун 7 км къилба-малхбузехьа[4], Нохчийн Республикан Ставрополан мехкаца долчу административан дозан 4 км гена.

Ишорен юьртан меттиган юкъара нах беха меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Кречетов кӀотар[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Кречетов кӀотар юкъайогӀу Ишорен юьртан меттиган административан юкъан[3]. Лаьтта Ишоре гӀалан къилбаседехьа. Бахархой хьалха хилла йолу «Россия» совхозан белхалой бара. ХӀинца совхоз йоьхна.

Дальни[нисъе бӀаьра | нисъе]

Дальни эвла юкъайогӀу Ишорен юьртан меттиган административан юкъан[3]. Лаьтта Ишоре гӀалан къилбаседехьа.

Топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

КӀотарш лаьттина меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Баскаковн кӀотар – Ишоре гӀалан къилбаседа агӀора меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу аьхка а, Ӏай а даьхний кхобу кӀотар.
  • Бычковн кӀотар – Ишорен къилбаседехьара меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу кӀотар.
  • Лукъянан кӀотар – Ишоре гӀалан малхбален йисттера меттиг. Хьалха кхузахь хьал долчу гӀазакхийчуьн Лукъянан кӀотар хилла.
  • Новобычковн кӀотар – Ишоре гӀалан къилбаседа агӀора меттиг, цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долу гӀазакхийчуьн Бычковн кӀотар.
  • Новомельниковн кӀотар – Ишоре гӀалан къилбаседа агӀора меттиг. Хьалха и кӀотар аьхка а, Ӏай а даьхний кхобуш лелош хилла.
  • Орловн кӀотар – Ишоре гӀалан малхбуза агӀора меттиг. Хьалха кхузахь хьал долчу даьхнийлелорхочун Орловн кӀотар хилла.
  • Сборни кӀотар – Ишоре гӀалан малхбален агӀора меттиг. Хьалха иштта цӀе йолуш кӀотар хилла. Къаноша дийцарехь, кӀотар кхоллаелла керла балийна гӀазакхий гуллалучу ирзухь.
  • Старомельниковн кӀотар – Ишоре гӀалан къилбаседа агӀора меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долчу гӀазакхийчуьн кӀотар. Старомельниковн кӀотарна гергахь хьалха хилла Новомельниковн кӀотар.
  • Хрусталевн кӀотар – Ишоре гӀалан малхбузера меттиг, цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долу гӀазакхийн хилла кӀотар.
  • ХӀирийн кӀотар – Ишоре гӀалан малхбузера меттиг, цигахь лаьттина иштта цӀе йолу хьал долу хӀирийша йиллина кӀотар.
  • Чернышевн кӀотар – Ишоре гӀалан къилбаседа агӀора меттиг, цигахь лаьттина аьхка а, Ӏай а даьхний кхобу кӀотар.
  • Чикулаевн кӀотар – Ишоре гӀалан къилбаседа агӀора меттиг, хьалха цигахь лаьттина иштта цӀе йолу кӀотар[4].

Бошмаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Колесниковн бошмаш – Ишоре гӀалан къилбаседехьара меттиг, цигахь иштта цӀе йолу паччахьан инарлан Колесниковн бошмаш лаьттина, бошмашкахь болхбеш хуьлура ялхой а, салтий а.
  • Краюшкинан бошмаш – Ишоре гӀалан къилбаседехьара меттиг, цигахь иштта цӀе йолу хьал долчу гӀазакхийчуьн Краюшкинан бошмаш лаьттина.
  • Лопатинан бошмаш – Ишоре гӀалан къилбаседехьара меттиг, цигахь иштта цӀе йолу бошмаш лаьттина[4].

Хьаннаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Дешийн хьаннаш – иштта цӀе хилла Теркан аьрру бердан атагӀан чуьра, Ишоре гӀалан къилбехьара хьаннаш. Дешийн хьаннаш олуш хилла, цигахь гӀишлошъярехь лело мегаш йолу дечигаш йохуш хиларна.
  • Жима Гола – лаьтта Ишоре гӀалан къилба-малхбузехьа.
  • Йоккха Гола – Терко голатухучу меттигера, Ишоре гӀалан къилбехьара хьун.
  • Сибилиха – хьуьнан массив. ЦӀе схьаяьлла гӀазакхийчун фамилех. Иза хилла чӀогӀа говза таллархо, цуо оцу хьуьнхахь куьйранаш а лоьцуш, талла Ӏамош хилла, тӀаккха духкуш хилла олхазарш.
  • Сосовн хьун – лаьтта Ишоре гӀалан къилбехьа, Теркан аьрру бердаца.
  • Хурониха – Ишоре гӀалан къилбан йисташкара хьун[4].

Баьрзнаш[4][нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Барышниковн барз – юккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалан малхбузехьа. Барышников – оьрсийн антропонимин фамили ю. ЦӀе елла оцу барзан гуонахьара латтан дакъа Барышниковн хилар бахьнехь.
  • Городбище барз – Ишоре гӀалан къилбаседа-малхбузера кошан барз болу меттиг.
  • ГӀалмакхойн барз – кошан барз лаьтта Ишорен къилбаседехьара меттиг. Этноним тюркийн меттанашкара ю: «кхалмыкх» - тӀехьабисинарш.
  • Жанжалинан барз – юккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалан малхбалехьа. Жанжалин – наггахь бен ца хуьлу оьрсийн фамили.
  • Закутинан барз – Ишоре гӀалан къилбаседа-малхбузера кошан барз болу меттиг.
  • Куоканийн барз – Ишоре гӀалан къилбаседа-малхбузера тӀе куоканийн коьллаш евлла кошан барз болу меттиг.
  • Косовн барз – кошан барз болу меттиг Ишорен къилбаседехьа.
  • Междуярский барз – юккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалан малхбузехьа.
  • Серебряковн барз – Ишоре гӀалан къилбаседа-малхбузера кошан барз болу меттиг.
  • Хохолийн барз – кошан барз Ишорен къилбаседехьа.
  • Часовницкийн барз – юккъерачу бӀешеран кошан барз, лаьтта Ишоре гӀалан малхбузехьа.
  • Шина вешийн барз – Ишоре гӀалан къилбаседа-малхбузера кошан ул-уллехь ши барз болу меттиг.

Кхин топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • Булгаков атагӀа – Ишоре гӀалан къилбаседехьара шера меттиг.
  • Дешийн атагӀа – иштта цӀе яра Ишоре гӀалан къилба-малхбален агӀора, Теркан аьрру бердан атагӀан. И цӀе елла кхузахь чӀогӀа дика, хьена латташ долун дела.
  • Кхазакх кхую – Ишоре гӀалан къилбаседехьара меттиг. Гочдича хуьлу «ГӀазакхийн гӀу».
  • Кхыркхыз кхую – иштта цӀе йолу хин хьост долу Ишоре гӀалан къилбаседехьара меттиг. Ма-дарра «ГӀиргӀизойн гӀу».
  • Мазалкан некъ – Мазалкний, гӀизларний юкъара шоссен некъ, цуо вовшашца уьйр латтайо массо а Теркан хьуьнан йисттехула йолчу эвланашца а, гӀаланашца а (Ишоре, Алпату, Новр-ГӀала, Макан-ГӀала, Савельевски, Гал-ГӀала, Новотерски, Керла Солкушино, Левобережни, Салт-ГӀала, Оьрз-ГӀала, Новощедрински, Шелковски, Гребенски, Старогладовски, Курдюковски, Каргалински, Дубовски, Бороздиновски). Оцу новкъан ю кхин а цхьа цӀе, Мазалк-ГӀизлар некъ, хӀинца а йолуш йолу. Цуьнга нисса боьду цӀерпоштнекъ. Мазалкан некъ дехьа болу тӀайнаш тӀехула Теркан аьтту берда тӀе Ишорехь, Оьрз-ГӀалахь, Гребенскехь.
  • Нефтекачка – Ишоре гӀалан малхбузехьара меттиг, цигахь лаьтта мехкдаьтта тотту станци[4].

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Ишоре йилларан билгала терахь хууш дац. Дуьххьара хьахийна 1771 шарахь, оцу хенахь кхоьллира Мазалкан гӀазакхийн аса, цунна юкъаяхара гӀала. 1772 шарахь Ишорехь хилла Пугачёв Емельян, иза гӀалагӀазкхаша алапа а, даар а деха хьажийра Москоха, амма Мазалкехь постехь Пугачёв лецира[5] (тӀаьхьуо цуьнан аьтту белира хойх вада).

1926 шеран хьолашкахь Ишоре гӀала юкъайодара Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Невран кӀоштан Ишорен сельсоветан. 1926 шеран бахархой багарбаран жамӀашца, гӀалахь вехара 4312 стаг, царех оьрсий — 3255[6].

Бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Беха Ишорехь нохчий а, гӀазакхий а, туркой а. Алсама бу нохчийн хьачарой, чӀинхой, чартой, шарой, зумсой, аьккхий тайпанийн векалш[4].

Бахархойн дукхалла
1926[7]1990[8]2002[9]2010[10]
4309463949304808
Къоман хӀоттам

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2002 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца[11]:

Къам Барам,
ст.
Берриг
бахархойх дакъа, %
нохчий 3 227 65,46 %
туркой 803 16,29 %
оьрсий 747 15,15 %
гӀалгӀай 22 0,45 %
украинаш 20 0,41 %
кхин берш 111 2,25 %
берриш 4 930 100,00 %

ГӀалин бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран жамӀашца[12]:

Къам Барам,
ст.
Берриг
бахархойх дакъа, %
нохчий 3 482 72,42 %
туркой 756 15,72 %
оьрсий 521 10,84 %
кхин берш 49 1,02 %
берриш 4 808 100,00 %

ГӀарабевлла бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Транспорт[нисъе бӀаьра | нисъе]

ГӀалахь ю цӀерпоштнекъан станци Ишоре, 2018 шарахь Теркан тӀехула керла тӀай диллина, шираниг дӀа а даьккхина, чекхболу автотрасса МазалкГӀизлар.

Кхузахь лаьтта Невран кӀоштан Пачхьалкхан некъаш лелоран урхалла.

Топографин карташ[нисъе бӀаьра | нисъе]

Галерей[нисъе бӀаьра | нисъе]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. Письмо Территориального Органа Федеральной службы Государственной статистики по Чеченской Республике от 09.07.2019г., №АМ2009/52-МС
  2. http://www.latlong.ru
  3. 1 2 3 Закон Чеченской республики № 47-РЗ от 14.07.08 (doc). — Об образовании муниципального образования Наурский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 13 апрелехь. Теллина 2012 шеран 11 февралехь.
  4. 1 2 3 4 5 6 7 Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006
  5. Протокол показаний Е. И. Пугачёва на допросе в Моздокской комендантской канцелярии
  6. Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. Ростов-на-Дону. 1929. С. 320.
  7. Список населённых мест Терского округа по данным на 1 января 1927 года. Теллина 2017 шеран 12 июнехь.
  8. Архивный вестник, №1. Нальчик:Архивное управление Правительства Чеченской Республики, 2013.
  9. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2012 шеран 3 февралехь.
  10. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  11. Этнокавказ. Национальный состав Наурского района по переписи 2002 года
  12. Том 4 книга 1 «Национальный состав и владение языками, гражданство»; таблица 1 «Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более».