Вайнах

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар

Вайна́х, вейна́х (нох. вайнах, гӀалгӀ. вейнах — «вайн нах») — нохчийн а, гӀалгӀайн а юкъара цӀе. Церан барам 2 млн сов стаг.

Вайнеха тӀемало XIX бӀешо

Уьш Ӏаш бу ГӀалгӀайчохь а, Нохчийн Республикехь а, ДегӀастанахь а, Гуьржий махкахь а, кхечу махкашкахь а.

ХӀокху заманан кавказйовзархочо оцу терминца билгалбоху дукхаха болу Нах меттанаш лелориш: нохчий (шайн цӀе нохчий) а, гӀалгӀай а (шайн цӀе гӀалгӀай). Иштта талламхоша и цӀе яржайо нохчийн, гӀалгӀайн (юккъера бӀаьшерийн) исторически дайшна а, массо а локальни этно-меттиган вовшехкхетараллашна а — и ши къам кхоьллина йолу «юкъараллашна» а[~ 1], таханлера нохчийн а, гӀалгӀайн а этногенезан дакъа хилла долу кхин а шиъ къаьстина этносна — аьккхашна (шайн цӀе аьккхий) а, карабулакашна/орстхошна а (шайн цӀе орстхой).

Наггахь тахана а этнологаш лелайо «вайнах»/«вейнах» цӀе синоним йина «нах къаьмнаш» бохучу шаьш юкъадяьккхинчу терминан. Амма, 1970 шераш долалуш, лингвистин кхетамехь нийсо хилира «вайнах къаьмнаш» терминца нохчий, гӀалгӀай вовшех тохар, цӀов-тушинаш (шайн цӀе бацби) юкъара а бохуш.

«Вайнах»/«вейнах» термин Ӏилманчаш-лингвисташ юкъаяьккхина. Цхьаболчу талламхош дийцарехь, термин оцу къаьмнашна шайна юкъахь лелаш яц. Амма, тахана «вайнах»/«вейнах» цӀе нохчаш а, гӀалгӀаш а вовшашца къамел деш шуьйра лелош ю. Иштта меттигаш нисъелла, цхьайолу этнотобан юкъарчара (масала аренан аьккхий), шаьш тахана этнически нохчий лорушехь, юкъара цӀе нохчий ца олуш, шайн шира этнотобан йа юкъара этноним — вайнах олу[1].

Термин схьадалар[нисъе | нисъе чухулара]

Доьххьара нохчашна а, гӀалгӀашна а юкъара цхьа цӀе тиллинарг ву XIX бӀешо чекхдолуш — XX бӀешо долалуш гӀараваьлла волу Ӏилманча-кавказӀаморхо, юрист Б. К. Далгат. Хазадерг ду талламхочо нохчийн шайн цӀе — нохчий гӀалгӀайх а ала мегаш ду аьлла тӀечӀагӀдар. Б. К. Далгата дийцарехь, гӀалгӀай эндоэтнонимаш йоцуш гӀалгай йа ламур, нохчий цӀе (транслитераци Б. К. Далгатаца — нахчой) "… дукха хьолахь гӀалгӀаш шаьшша а лелайо оцу къоман юкъара цӀе санна[2]. Оцу тӀе а доьгӀна Б. К. Далгата нохчашна а, гӀалгӀашна а юкъара цхьа цӀе нахчуйцы аьлла тиллар юкъадиллира [3], амма иза Ӏилма-даржоран литературехь цачӀагӀделар.

Юкъара хаамаш[нисъе | нисъе чухулара]

Вайнах малхбален кавказан этнолингвистически доьзалан гаьнна юкъабогӀу. Амма историн йохаллехь вайнехан тайпанаш меллаша шайца цхьана меттигехь дехачу къаьмнех дӀаиэлора. Къилбаседа-малхбален Кавказехь дехачу цхьадолчу тайпанаш бен лар цадина этнически планехь дозуш ца хилар. Оццу меттигехь кхолладелла вайнехан этнос, вайн заманахь уьш дукхах берш нохчий а, гӀалгӀай а бу.

Схьадаларан легендан версеш[нисъе | нисъе чухулара]

  • Массо а бухтӀийра вайнехан тайпанаш схьадовлар дуьйцуш чӀагӀдеш ду церан къилбехьара къилбаседе кхелхина, юха малхбузера малхбалехьа охьаховшар. Вайнах севцца юха дӀасабаьржана пункт, дийцарехь, исторически меттиг йолу Нашх'[4].

Вайнах схьабовларан цхьа легенда:

  • Вайнах — Кавказан шира а, шен орамаш кхузахь долуш а къам ду, церан хьалхарчу стега цӀе «Кавказ» хилла, цуьнан цӀарах меттиган цӀе а тиллина. Гуьржийн исторехь лоруш ду, Кавказзий, цуьнан ваша Леккий, лаьзгийн да, оцу хенахь адам доцучу меттигашка охьахевшина хилла Къилбаседа Кавказан лаьмнаш тӀийра Идал хӀордах кхетачу меттиге кхаччалц[5].
  • Вайнехан цхьа дакъа, таханлера нохчий, схьабевлла Нашх эвлара. Оцу эвлан цӀарах шайн цӀе — нохчи тилларх тешна а бу уьш. XX бӀаьшо доладалале оцу эвлахь хилла боккха яй, цӀестан эӀанех бина хилар лоруш ду. Оцу яйна тӀедаьхна боккъал а нохчийн тайпанаш а, тукхумаш а хилла. Иштта, нагахь тайпа цӀена хиларах къовсам баьлча иза ша кепара тоьшалла хилла къовсамхошна[6].
ТӀаьххьара ГӀалгӀайчоьнан цӀов Элмарз-Хьаьжи Хаутиев (1766—1923)[7][8][9][10][11][12][13] кӀента кӀентана йоьӀаца (Шоьна юьрт, ГӀалгӀайчоь, 1921 шо)

Схьадалар[нисъе | нисъе чухулара]

Вайн эра тӀекхача 4 эзар шо долуш[нисъе | нисъе чухулара]

Майкопан культура йаьржана вайн эра тӀекхача 4 эзар шо гергга долуш, юкъалаьцна таханалера Нохч-ГӀалгӀайчоьнан[14], кхин тӀе ХӀирийчоьнан дакъа, масала 1993—1996 шерашкахь В. Л. Ростуновс талламаш бина Майкопан культуран баккхийчу кхаа барзанна Къилбаседа ХӀирийчура Правобережни кӀоштан Заманкул юртахь (1 и 2-гӀа барз Заманкулан шира каш а, 3-гӀа Брут юртан уллора барз.

Вайн эра тӀекхача 2 эзар шо долуш[нисъе | нисъе чухулара]

Дукхахболчара лору, Вайнехан къам кхолладаларан коьрта компонент Къилбаседа Кавказан автохтонни бахархой хилар, уьзаш гӀобан культура[15]:109 а, ткъа иштта Зандакъан культура, Кавказан кхин йолу археологин культураш кхоьллинарш а, дӀалелийнарш а бу.

Вайнехан этногенезехь дакъа лаьцна хила мегаш ду, тӀехьуо Къилбаседа Кавказе чу а баьржина охьахевшина хӀинда-иранцаш, скифаш, цӀарматаш, шайн схьабовлар билгала а доцуш, йа муьлха маттара ду а ца хууш долу кхин а къаьмнаш.

ГӀобанан культура лелош берш дукха хьолахь талламхоша герга балабо Малхбузан Кавказана — колхидан культурана, кхечу Ӏилманчаша протовайнахаш схьабовларца а, кхин тӀе Къилбаседа-Малхбален Кавказаца дусту. Цигахь йоьза бӀаьшерашна а, аьчган бӀаьшерашна юкъахь коьрта яра Каяхентан-Хорочойн культура, иштта нах-дегӀастанан оьздангаллин юкъаралла вайнехан къаьмнех кхуллуш.

КӀеззига кхин ойла ю В. И. Марковинан, ша яздина волчу[16] : «… Дукхаха болу археологаш а, цуьнца дозуш долу белхийн говзанчаша а шайн белхашца делил дина, цӀармат а, алан цӀераш кӀелахь лачкъийна ю алссама вайнехан компонент».

Цхьаболу Ӏилманчаша (И. М. Чеченов, Б. Х. Атабиев, Б. В. Техов и др.) тӀечӀагӀдо[17] дуккха а хьалхара гӀобанан культуран «классически» амалаш (йоьза а, кхира а гӀирсаш бар) таханлера ХӀирийчоьнан (Къилбаседан а, Къилбан а) лаьмнашкахь (Тли, Кобань кхин а) кхоллайалар (вайн эрал хьалхара XII—X бӀаьшерашкахь). Кхин тӀе дӀатоьтту ГӀобанан культуро Нохч-ГӀалгӀайн таханалера доза лацар[18].

Хууш ма хиллара, ГӀобанан культура кхуллуш (вайн эра тӀекхача XII бӀаьшо хьалха) скифашка дакъа лацалур дацара, хӀунда аьлча уьзаш гучубовларан терахь дукхаха болчу Ӏилманчаша вайн эрал хьалха VIII бӀаьшо ду боха, иштта цӀарматаш а бу, хӀунда аьлча уьзаш гучубовларан терахь дукхаха болчу Ӏилманчаша вайн эрал хьалха IV бӀаьшо ду боха. «Скифийн тайпа» гӀирсаш гучубовлар лору тӀехьарачу муьрехь (вайн эрал VII—IV бӀаьшо хьалха) — и хан къаьста эчиган гӀирс алсама хиларца[19].

ГӀобанан культура кхоьллинарш а, лелийнарш а тайп-тайпана этнолингвистически тобанашна юкъара хила мега, ма дарра аьлча: • Пятигорски «локальни вариантан» ареалехь, таьшнаа, дехаш хилла протоадыгийн этнически тобанийн гергара тайпанаш[17]; • Ломан «локальни вариантан» кӀоштакахь — протовайнахаш[17].

Иштта вайнах Юккъера Малхбалера хурритех схьабовларан гипотеза а ю лелаш. Иза бохург дац, вайнехан къаьмнаш Юкъъера Малхбалера Шинахинюкъара схьабаьхкина бохург, дуйцург ду хурритийн къаьмнаш шуьйра даьржина оцу латтанаш тӀехь, ткъа церан гара хилла вайнехан къаьмнаш а, Юккъера Малбален иэдаларца кхолладелла кхин долу къаьмнаш а. Тахана а хӀара гипотеза къарйина яц, цуьнга терра, масала, Урарту пачхьалкхан йоза нохчийн маттаца достуш хилар а.

ХӀоттам[нисъе | нисъе чухулара]

Вайнахан гарехь, шайна юкъара массо къаьмнаш цхьана орам тӀийра девлла, амма шайн къаьстана цӀераш а, шайн меттан башхаллаш йолуш. Этнически башхаллаш йолушшехь, тахана а нохчаша, гӀалгӀаша йа орстхоша вовшашца къамел деш хотту: «хьо — вай неха вуй (вайнах)». Цуо гойту хьалха заманахь и къаьмнаш этнически цхьаъ хилар.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Комменташ
  1. Нахи, как и представители некоторых других северокавказских народов, использовали сложную и не всегда однозначную систему названий для существовавших в их среде форм объединений, часто употребляя целый ряд терминов — тукхумы/шахары, тайпы, гары, некъи, ца, доьзалы и другие. В кавказоведении, применительно к крупным формам таких объединений, используется термин «вольные общества» или просто «общества».
Хьосташ
  1. По материалам обсуждений современных северокавказских интернет-форумов («Адамалла» и др.)
  2. Далгат Б.К., 2008 (1892-1894), с. 42.
  3. Далгат Б.К., 2008 (1892-1894), с. 47.
  4. Ильясов Л. Чеченский тайп: мифы и реалии. Вестник «Лам», Бюллетень Международного общественного и культурного центра «Лам», № 4(8). — Грозный, 2001 г. — С. 35.
  5. Леонтий Мровели «История грузинских царей»
  6. Г. З. Анчабадзе — Вайнахи. Краткий исторический очерк.
  7. Ислам на территории бывшей Российской империи: Энциклопедический словарь. Том I / Составитель и ответственный редактор — С. М. Прозоров; научные консультанты — О. Ф. Акимушкин, В. О. Бобровников, А. Б. Халидов; указатели — А. А. Хисматулин; = Islam in the territories of the Former Russian Empire: Encyclopaedic Lexicon. Vol. I / ed. by Stanislav M. Prozorov. — М.: Издательство «Восточная литература» РАН, 2006—. — ISBN 5-02-018209-5; Vol. I. — 2006. — P. 188. — 655 p. — ISBN 5-02-018420-9 — «В 1873 г. последний ингушский жрец (инг. цIув) Элмарз-хаджжи Хаутиев (1766—1923) из селения Шоан, перед тем как принять замуровал свой священный белый флаг — земной символ бога Дяла — в стены святилища, долго молился, прося у древних богов прощения…»
  8. § 1. Принятие ислама народами России . // Исламоведение: Пособие для преподавателя. / Э. Р. Кулиев, М. Ф. Муртазин, Р. М. Мухаметшин и др. ; общ. ред. М. Ф. Муртазин. — 2-е изд., испр. — М.: Издательство Московского исламского университета, 2008. — P. 362. — 416 p. — (Серия «Библиотека исламоведа»). — ISBN 978-5-903524-07-5. — «К XIX веку практически полностью приняли ислам ингуши. Последний ингушский жрец Элмарз-хаджи (1766—1923) принял ислам в 1873 г.»
  9. Tsaroieva M. Peuples et religions du Caucase du Nord. — Paris: Éd. Karthala, impr, 2011. — P. 257. — 389 p. — ISBN 2-8111-0489-5
  10. Tsaroieva M. Les racines mésopotamiennes et anatoliennes des Ingouches et des Tchétchènes. — Paris: Riveneuve, 2008 — P. 117. — 329 p. — ISBN 2-914214-32-4
  11. Meskhidze J., Shaykh Batal Hajji from Surkhokhi: towards the history of Islam in Ingushetia. // Central Asian Survey. — (March-June 2006). — Vol. 25, Issue 1-2. — P. 180. — ISSN 0263-4937, Online ISSN: 1465-3354, DOI:10.1080/02634930600903262 — «Of great interest is the evidence about 'Elmarz Hajji Khautiev (1766—1923)' [sic!], the last Ingush pagan priest (ts’u in Ingush) from the Shoa/Shoan/Shua/Shon/Shoani gorge»
  12. [1] // Жизнь национальностей: журнал. — 2002. — № 1—2. — P. 5. — «Последний жрец Ингушетии — Элмарз-хаджи. Прожил 157 лет.»
  13. Базоркина А., Элмарз-Хаджи Хаутиев — Последний Жрец Ингушетии // Ингушетия Life. — 03.11.2010. — «Но в 1873 году Элмарз, ста семнадцати лет от роду, замуровал свой священный флаг в стены святилища и долго молился, прося прощения и пощады у древних богов, которым он служил 77 лет. Затем Элмарз выкинул свою любимую трубку и удалился в потайную горную пещеру. Там он пробыл сорок дней в совершенном одиночестве, ничего не ел и только пил студеную родниковую воду. Так он, подобно древним пророкам, прошел очищение. Выйдя из пещеры Элмарз объявил народу, что принимает ислам. Последний ингуш, последний величественный жрец (цув-инг.) Элмарз Шоанский оставил религию предков и стал мусульманином.»
  14. дукхаха долу дакъа И. М. Чеченов. Майкопски культуран хӀолламийн меттигера варианташ
  15. Ахмадов Ш. Б. Чечня и Ингушетия в XVIII — начале XIX века. (Очерки социально-экономического развития и общественно-политического устройства Чечни и Ингушетии в XVIII — начале XIX века). — Элиста: АПП «Джангар», 2002.
  16. В. И. Марковин. Об археологическом аспекте в изучении этногенеза вайнахов
  17. 1 2 3 И. М. Чеченов, Б. Х. Атабиев — К проблеме происхождения кобанской культуры и её локальных вариантов
  18. В. И. Козенкова. Проблема восточного варианта кобанской культуры в свете последних археологических изысканий
  19. БСЭ. Кобанская культура

Литература[нисъе | нисъе чухулара]