Чулацаман тӀегӀо

Аштаркханан область

47°14′00″ къ. ш. 47°14′00″ м. д.HGЯO
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Российн Федерацин субъект
Аштаркханан область
Байракх[d] ХӀост[d]
Байракх[d] ХӀост[d]
47°14′00″ къ. ш. 47°14′00″ м. д.HGЯO
Пачхьалкх  Росси
Адм. центр Астрахань
Губернатор Игорь Юрьевич Бабушкин[1]
Истори а, географи а
Кхоллар 1943 шеран 27 декабрь
Латта
  • 44 100 км²
Сахьтан аса SAMT
Бахархой
Бахархой
Идентификаторан терахьаш
Код ISO 3166-2 RU-AST

Официалан сайт(оьр.)
Аштаркханан область картин тӀехь
Викилармин логотип Викиларми чохь медиафайлаш


Аштаркханан о́бласть — Российн Федерацин субъект йу, Къилбан федералан гуонан чуьра.

Доза ду Волгоградан областца — къилбаседехь, ГӀалмакхойчоьнца — малхбузехь, Кхазакхстанца — малхбалехь, къилбехахь — Каспий-хӀорд бу.

Областан администрацин центр — Аштаркхне‎ гӀала.
Майданца Аштаркханан область (49 024 км²) 6-гӀа меттигехь йу Идалйистан бархӀ регион йукъахь.
Кхоьллина 1943 шеран 27 декабрехь.

2016 шеран 27 мартехь дуьйна Аштаркханан область 4-гӀа сахьтан асанехь йу[2] (GMT+4, RTZ+1 «Самарин хан»).

Географи[бӀаьра нисйан | нисйан]

Ӏаламан хьал[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан область йу Малхбален-Европин арен къилба-малхбалехь Каспийистан арен тӀехь, бараман шораллехь, гӀум-аренан а, ахгӀум-аренан а зонехь, уьш дожийлашна лелош йу. Область готтачу асанца Идал-Ахтубан тогIин шинне агӀора 400 км сов йахйелла. Дистина хиш боккхачу муьран чудогӀий дельтан майдано Ӏов тасаран пайдехь хуьлу коьртачу промыслан чӀерашна — иргӀун, севрюган, белуган, кхечарна а.

Къилбаседан йист йу Волгоградан область дозанца 48°52' къ.с. ш., къилбан — Каспий-хӀордан бердаца — 45°31' къ.с. ш.. Уггар малхбузен тӀадам бу Чернояран кӀоштахь Волгоградан областан дозанехь — 44°58' м.бал. д., малхбален — Идалан дельтан цхьаьна жимчу гӀайрен тӀехь Володаран кӀоштехь 49°15' м.бал. д. Областан коьрта ландшафт чӀинг-тулгӀенан гӀум-аренан акъарий йу чолхе йина даккхийчу баьрзнаш, гӀамарш, бекъа боьранаш, Ӏаьмнаш, рельефан карстан кепаш, кхин а.

Каспий-хӀордан таханлера абсолютан билгало йу 27 м Дуьненан Ӏапказан барамал лахахь. Къилбаседехьа абсолютан билгалонаш тӀекхета, уггар а къилбаседан декъехь кхочу плюс 15—20 м. Уггар лекха меттиг Боккха Богдо лам — 161,9 м, областан къилбаседа-малхбалехь.

Область доьалгӀачу сахьтан асана UTC+4 йукъайахийтина, Самара санна, Аштаркхнера меттигера хан 1 сахьт москохан хенал хьалха йу.

Область Къилбан федералан гуон Идалан кӀоштахь йу. Географин хьал Аштаркханан областан шакепара ду. Иза лаьтта Европин а, Азин а дозанехь, Идало аравала таро ло 5 хӀорде.

Аштаркханан областан доза ду:

Ландшафташ[бӀаьра нисйан | нисйан]

Областан ландшафтан структура лаьтта 8 ландшафтах. АхгӀум-аренан зонехь кхоллайелла Идал-Сарпинан а, Баскунчакан а ландшафташ. ГӀум-аренан зонехь йу Идал-Уралан, Идал-Приергенинан, Малхбузан а, Малхбален а Ӏаьмнийн-барзийн ландшафташ. Чоьхьара зонийн ландшафташ йу Идал-Ахтубан тогӀе а, Идал хин дельта а. ХӀора ландшафтехь билгалйовлу масех шен амал йолу меттиг.[3]

Лаьттан чкъор[бӀаьра нисйан | нисйан]

Российн лаьттан-географин кӀошташйаран урхалло Аштаркханан область йукъайогӀуйту сирла-боьмаша а, боьра а ахгӀум-аренан лаьттан, кӀайн лаьттан комплексийн, гӀамаран массивин, кӀайн лаьттан тачанийн Каспий-хӀордйистан провинцин.[3]

Хин ресурсаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан областан тӀехулара хиш гойту Идал хино а, дуккха долчу цуьнан геннаш а (900 гергга), теза а, дуьра а Ӏаьмнаш а (1000 гергга), дуьненан уггар доккха къевлина Ӏам болчу Каспий-хӀордо.[3]

Пайден маьӀданаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Ӏаламан ресурсаш: Iаламан газ, туьха, гипс. Мехкдаьттан ресурсийн мах хадийна 300 млн т гергга, 2-5 км кӀоргехь доллу.

1950-гӀа шерашкахь дӀайиллина Промыслан газ йолу меттиг, иза бахьнехь Аштаркханехь а, цхьа могӀа йарташкахь а газ йуьллуш йу.

1976 шеран августехь дӀайиллина Аштаркханан саьнгалгазоконденсат йоккху меттиг. Иза йу Аштаркханан 70 км къилбаседа-малхбалехьа. Углеводородан аьргаллин промыслан ресурсаш йу Идалан аьрру бердаца, церан барам 2588 млрд куб. м. йу, 412 млн т конденсат а йу.

Аштаркханан областан башха ларйо меттигаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Областан таханлера ларйеш йолчу меттигийн машан йукъайогӀу пачхьалкхан заказникаш, таллархойн бахамаш, пачхьалкхан Ӏаламан эсаллаш, уьш XX бӀешеран 70-гӀий-80-гӀий шерашкахь вовшахтоьхна. ХӀинца башха ларйеш йолу Аштаркханан областан меттигийн (БЛЙМ) маша лаьтта 2 пачхьалкхан Ӏаламан заказниках, 3 биологин заказниках, 35 Ӏаламан эсалла.

Аштаркханан областан пачхьалкхан Ӏаламан а, биологин а заказникаш[3]

Заказникан цӀе Кхоьллина шо Майда,
эзар га
Профиль
Богдин-Баскунчакан 1993 35,2 ландшафтан
Ильменно-Бугровой 1995 6,9 ландшафтан
Берли гӀамарш 1998 3,1 ландшафтан
Степной 2000 87 ландшафтан
Теплушки 2000 4,7 биологин
Кабаний 2001 2,1 биологин
Енотаевн 2001 3,8 биологин

Дийнаташ[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан областан хӀокху заманан фауна 9 000 сов кепара йу. Кхузахь йеха хинан а, лаьттан а дийнаташ — аренийн, гӀум-аренийн, ахгӀум-аренийн ландшафтийн йахархой[3].

Ораматаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан область флоран агӀора Афро-Азин гӀум-аренан областан а, Каспий-хӀордйистан гуон Арало-Каспийн (Туранан) провинцин Ирано-Туранан Голарктика областан а йукъайоьду. Оцу гуон чуйогӀу каспийхӀордйистан-туранан циркумкаспийн кепарниш а, Къилбаседа Каспи-хӀордйистан эндемикаш а[3].

Климат[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан областан климат континентан, йекъа йу. Ӏа луо кӀезиг долуш, сих-сиха дохлуш, ца лаьтта луон чкъор долуш ду, амма цхьадолчу деношкахь дикка чӀогӀа шелонаш хуьлу, Кхазакхстанера йа Уралера шийла хӀаваан массаш йаьхкича. Аьхке тӀехйовха. Климатан амалехь ду йаккхий шеран а, де-буьйсан а хӀаваан температуран амплитудаш, кӀезиг барамехь йочанаш йолуш, тӀуналла Ӏанаре далар лакхара долуш[4][5].

ХӀаваан йуккъера температуран барам хийцало къилбехьара къилбаседехьа +10 °C тӀиера +8 °C кхаччалц. Уггар шийла бутт — январь, температуран йуккъера барам бу −10… −20 °C. Уггар лакхара температуран йуккъера барам +35…+45 °C хуьлу июлехь[6].

Шеран йочанийн барам 180—200 мм областан къилбехахь, 280—290 мм къилбаседехь. Уггар дукха йочанаш хуьлу апрелера июль бутт кхаччалц. Аьхка догӀа стигал къекъаш догӀу, наггахь къора а туху.[7][8]

Истори[бӀаьра нисйан | нисйан]

Ширчу заманахь таханлерчу Аштаркханан областан лаьттанаш тӀехьула чекхдовлура персийн а, Ӏарбойн а йохк-эцаран некъаш. VIII—X бӀешерашкахь меттиг ГӀажарийн каганат йукъахь йара. Хила тарло бохуш дуьйцу, таханлерчу Аштаркханан областан лаьттанаш тӀехь ГӀажарийн каганатан столица 965 шарахь эла Святослава йохийна йолу Идал. ТӀехьуо кхуза охьахевшира половхой, XIII бӀешеран хьалхарчу декъехь хийцина болу монголо-гӀезалоша, тӀехьа кхузахь бехира Аштаркханан ханаллин гӀезалой а, кхазакхаш а.

1558 шарахь Аштаркханан ханалла йукъатуьйхира Оьрсийн пачхьалкхан. Аштаркханан мохк хилира къилба-малхбален Оьрсийн пачхьалкхан тӀеман форпост. Масала, 1569 шарахь туркоша аьттонза гуо латтийра Аштаркханан гӀап. 1597 шарахь Аштаркхнехь чекхйаьккхира 1578 шарахь йолийна Спасо-Преображенан божарийн килса.

XVII бӀешарахь Аштаркханан махкахь йоьдуш йара йохк-эцар, чӀеран а, туьхан а промыслаш. БӀешеран йуккъехь Аштаркханан махкахь гӀаттам хилира Разин Степана айина.

1705-06 шерашкахь меттигера бахархой гӀевттира I Петран политикин дуьхьал. 1722 шарахь Кутум хин хикхочехь верфь йира, цунна Аштаркханан адмиралтейство цӀе йелира. 1730—1740 шерашкахь Аштаркханан губернехь кечдан долийра дареш а, баккха бамба а.

1802 шеран 15 ноябрехь даьллачу Омарца Аштаркханан губерни шина декъе йекъна: Аштаркханан а, Кавказан а. ТӀаккха а, Аштаркханан губерни Кавказах дӀакъастар чекх ца делира 1832 шеран 6 январехь бен, цунна догӀуш долу омар кӀела куьг мА йаздинехь.

Советан заманахь таханлера Аштаркханан область йукъахь лаьттина Аштаркханан губернин, Лахара-Идалан областан, Лахара-Идалан махкан, Сталинградан махкан, Сталинградан областан 1943 шеран 27 декабрехь ССРС Лакхарчу Советан Президиуман Омарца Аштаркханан область (цу йукъа йагӀна дӀайаьккхинчу ГӀалмакхойн АССРн дакъа а, Сталинградан областан Аштаркханан гуо а) кхоллалц. 2010 шо чекхдолуш цхьа могӀа эксперташ кхайкхийра Волгоградан а, Аштаркханан а областаш цхьанатоьхна Лахара-Идалан мохк кхуллур бу аьлла. Цу тӀе Ӏалашо Аштаркханан областан йу, цуьнан потенциалан а, регионан элитина а[9].

Бахархой[бӀаьра нисйан | нисйан]

Росстатан терхьашца областан бахархойн барам бу 1 005 782[10] ст. (2020). Бахархойн луьсталла — 20,52 ст./км2 (2020). ГӀалийн бахархой — 67,37[11] % (2017).

Бахархойн барам хийцабалар[бӀаьра нисйан | нисйан]

Шайолусоюзан а, шайолуроссийн а нах дӀайазбарехь хиллачу терхьашца шаболу а, оцу йукъахь гӀалийн а бахархой (церан дакъа)[12][13]:

Къаьмнаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Дукхахболу областан бахархой бу оьрсий (2002 шеран терхьашца — 70 %, 2010 шеран терхьашца — 67,6 %), цу тӀе областера оьрсийн процент уггар кӀезиг йу къаьмнийн йоцучу РФ субъекташлахь. Шен барамца шолгӀа меттигера къам — кхазакхаш (16,3 %), Аштаркханан область кхазакхаш беха историн меттиг йу, иза уггар дукха кхазакхаш беха федерацин субъект а йу. Аштаркханан область гӀезалой беха историн меттиг йу (оцу йукъахь аштаркханан а, юртийн а, шайн метан диалекташ йолуш) (6,6 %), ногӀий (дукхахберш кхарагӀашаш), гӀалмакхой, туркменаш.

Шайолусоюзан а, шайолуроссийн а нах дӀайазбарехь (1926—2010) жамӀашца областан къоман хӀоттам хийцабалар:

Къам 1926 шо
эзар ст.[14]
1959 шо
эзар ст.[15]
1970 шо
эзар ст.[16]
1979 шо
эзар ст.[17]
1989 шо
эзар ст.[18]
2002 шо
эзар ст.[19]
2010 шо
эзар ст.[20]
Оьрсий 380,0 (74,5 %) 544,1 (77,5 %) 654,9 (75,5 %) 684,3 (74,7 %) 713,6 (71,9 % 700,6 (69,3 %) 618,2 (67,6 %)
Кхазакхаш 45,7 (8,7 %) 68,9 (9,8 %) 96,7 (11,2 %) 106,0 (11,6 %) 126,5 (12,8 %) 142,6 (14,1 %) 149,4 (16,3 %)
ГIезалой 48,5 (9,5 %) 57,2 (8,1 %) 67,1 (7,7 %) 70,8 (7,7 %) 71,7 (7,2 %) 70,6 (7,0 %) 60,5 (6,6 %)
Украинаш 13,9 (2,7 %) 6,5 (0,9 %) 14,0 (1,6 %) 15,8 (1,7 %) 18,7 (1,9 %) 12,6 (1,2 %) 8,1 (0,9 %)
Азербайджанаш 4,5 (0,45 %) 8,2 (0,8 %) 7,8 (0,9 %)
НогӀий 4,0 (0,4 %) 4,6 (0,45 %) 7,6 (0,9 %)
Нохчий 4,6 (0,5 %) 7,9 (0,8 %) 10,0 (1,0 %) 7,2 (0,8 %)
ГӀалмакхой 4,4 (0,9 %) 12,7 (1,8 %) 11,4 (1,3 %) 8,7 (0,95 %) 8,2 (0,8 %) 7,2 (0,7 %) 6,7 (0,7 %)
Эрмалой 3,1 (0,6 %) 2,8 (0,3 %) 6,3 (0,6 %) 5,8 (0,6 %)
Цигонаш 2,2 (0,2 %) 2,5 (0,25 %) 7,3 (0,7 %) 5,2 (0,6 %)
ЖIайхой 4,2 (0,4 %) 4,7 (0,5 %)
Лаьзгий 3,0 (0,3 %) 4,2 (0,5 %)
ДаьргӀой 2,7 (0,3 %) 3,6 (0,4 %) 4,2 (0,5 %)
Корейш 2,0 (0,2 %) 2,9 (0,3 %)
Туркменаш 1,2 (0,2 %) 1,1 1,4 1,6 2,3 (0,3 %) 2,2 (0,3 %)
Жуьгтий 6,1 (1,2 %) 3,8 (0,5 %) 3,4 (0,4 %) 2,8 (0,3 %) 2,1 (0,2 %)
Белорусаш 3,2 (0,3 %) 4,0 (0,4 %) 2,7 (0,3 %)
Немцой 2,8 (0,5 %)
Ца йаздина
къам
3,0 22,1
Гайтина къаьмнаш барамца
2000 сов стаг волу (туркменаш боцурш)

Кхазакхаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Кхазакхийн бахархойх 16 % сов бу, беха Аштаркханан областан массо а кӀошташкахь а, гӀаланашкахь а, иза уггар боккха гайтам бу Россехь. Иштта кхазакхаш бехачу кхечу Российн регионашкахь болхбеш йу кхазакхийн оьздангаллин центраш, ткъа уьш гулахь бехачохь ишколашкахт хьоьху кхазакхийн мотт. Аштаркханан областехь йоккха кхазакхийн оьздангаллин центр йу «Жолдастык». Кхазакхийн мотт хьоьху Аштаркханан лакхарчу дешаран заведенешкахь (АПТУ). 2016 шарахь дуьненахь уггар баккхийчу бахархойх йара аштаркханан кхазакх Бисембеева Танзиля — Аштаркханан областан Краснояран кӀоштан ИсламгIази йуртара йахархо. 2016 шеран мартехь цуьнан кхаьчна 120 шо[21].

Областан Ӏедалан меженаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Законкхолларан Ӏедал[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан областан законкхолларан Ӏедалан меже йу Аштаркханан областан Дума, 1994—2001 шерийн муьрехь Аштаркханан областан законкхолларан гулам олуш хилла. 2006 шарахь дуйна регионан законкхолларан меженан председатель ву «Единая Россия» партин регионан куьйгалхо Клыканов Александр Борисович, цуьнан кандидатура 2009 шарахь хьехош йара областан губернаторан дарже.

2006 шо кхачале регионан законкхолларан меже кхоллара мажоритаран харжамийн системица. 2006 шарахь харжаман закон хийцадалар бахьнехь харжамаш дӀабаьхьира ийна харжамийн системица. Политикин партешна кхаж тесча областан думе чекхйелира «Единая Россия» (38 %), «Родина» (16 %), РФКП (14 %), Пенсионерийн парти (9 %).

Кхочушдаран Ӏедал[бӀаьра нисйан | нисйан]

Областан кхочушдаран Ӏедалан куьйгалладо Аштаркханан областан губернаторо. 1991—2004 шерашкахь областан губернатор вара Гужвин Анатолий Петрович, 1996 а, 2000 а шерашкахь харжамашкахь тоьлла волу. 2004 шеран августехь Гужвин веллачул тӀехьа 2004 шеран 5 декабрехь хиллачу Аштаркханан областан коьртан харжамашкахь туьйлира областан коьртан декхар кхочушдеш волчу Жилкин Александр Александровича. Тоьллачун аьтту беш йара «Единая Россия».

Губернаторо куьйгалла до областан кхочушдаран Ӏедалан меженашна а, Аштаркханан областан Правительствона а. 2004 шарахь дуйна Аштаркханан областан Правительствон Председатель ву Маркелов Константин Алексеевич.

Административан-лаьттан хӀоттам[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан областехь болхбеш бу 170 муниципалан кхоллам, царна йукъахь 2 гӀалин гуо (цхьаъ царех — Аштаркханан областан къевлина административан лаьттан кхоллам Знаменск), 11 муниципалан кӀошт, 11 гӀала, 146 йурт.

ГӀалийн гуонаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

ХӀост ГӀалин гуо Бахархой
(2015)[13], ст.
I Аштаркхне гӀ. 529 793[22]
II КЪАЛГ Знаменск 27 208[23]

Муниципалан кӀошташ[бӀаьра нисйан | нисйан]

Аштаркханан административан-лаьттан декъадалар
Байракх Муниципалан кӀошт Административан
центр
Майда,
км²
Бахархой,
ст.
1 Ахтубинскан кӀошт Ахтубинск гӀ. 7 810 58 260[24]
2 Володарскан кӀошт Володарски йурт 3 883 44 711[24]
3 Енотаевкан кӀошт Енотаевка йу. 6 300 25 346[24]
4 Икрянинан кӀошт Икряни йу. 1 950 48 489[24]
5 Камызякан кӀошт Камызяк гӀ. 3 493 47 716[24]
6 Красни Яран кӀошт Красни Яр йу. 5 260 36 321[24]
7 Лиманан кӀошт Лиман гӀтйу 2 100 28 459[24]
8 Нариманован кӀошт Нариманов гӀ. 6 100 48 323[24]
9 Приволжскан кӀошт Началово йу. 841 62 536[24]
10 Харабалин кӀошт Харабали гӀ. 7 100 40 154[24]
11 Чёрни Яран кӀошт Чёрни Яр йу. 4 200 19 570[24]

КӀоштан маьӀне гӀала

ГӀалин цӀе Бахархойн барам
Ахтубинск гӀ. 38507
Нариманов гӀ. 11196
Камызяк гӀ. 16219
Харабали гӀ. 18041
5 эзар стаг барам болу йарташ
Аштаркхне 529 793[22]
Ахтубинск 35 635[24]
Знаменск 24 628[24]
Харабали 18 514[24]
Камызяк 16 154[24]
Красни Яр 12 254[24]
Нариманов 11 104[24]
Володарски 11 200[24]
Икряни 10 452[24]
Лиман 9014[24]
Верхни Баскунчак 7295[24]
Чёрни Яр 6775[24]
Енотаевка 8140[24]
Красни Баррикади 6592[24]
Старокучергановка 6833[24]
Капустин Яр 4098[24]
Началово 12 459[24]
Сасыколи 4933[24]
Никольски 5305[24]

Экономика[бӀаьра нисйан | нисйан]

Экономикин специализаци[бӀаьра нисйан | нисйан]

Областан экономикин центран — Аштаркхнен — промышленни комплекс йукъахь йу хинкеманашдар, чӀаракечбаран промышленносташ. Коьрта промышленностан отраслаш — машенашйар, электроэнергетика, йуурган промышленность. Регионехь бухбоцуш газ а, мехкдаьтта а, саьнгал а ду. ГӀалин промышленность иэшамехь йу. Иэшам бийриг йагорган промышленность йу, цуо кхоалгӀа дакъа иэшам бо промышленностан, ткъа иштта хинкеманашдар, радиопромышленность, электроэнергетика. ТӀаккха а промышленностан иэшам 2002 шерца дуьстича лагӀбелла 28,9 %.

Ахтубинскан кӀошт (70,2 эзар ст. гергга) областан къилбаседа-малхбален декъехь йу. Цигахь лаьтта тӀеман полигон, тӀеман дуьхьалойаран промышленностан филиалаш. Коьрта предприятеш — ОАО «Бассоль» (йуург йар), ОАО «Минерал-Кнауф» (гӀишлошйаран гӀирс), ОАО «Ахтубински ССРЗ» (машенашйар), ОАО «Консервийн завод», ЗАО «Ахтубинскан жижигкомбинат».

Камызякан кӀошто (50,3 эз. ст. гергга) йуьртабахаман продукци кхиорехь а, цунах йуургаш кечйарехь а коьрта позицеш латтайо. Йуьртабахаман коьрта агӀонаш — хастоьмашлелор, кхашлелор, дугалелор, жижиг-шурийн даьхнийлелор. КӀоштан промышленностехь йу хӀара отраслаш: хинкеманашдар (предприятех уггар ширачех цхьаъ йу — ОАО «Волго-Каспийский СРЗ»), йайн, полиграфин, даман-жаржан промышленносташ, гӀишлошйаран гӀирсашбар.

Промышленность[бӀаьра нисйан | нисйан]

Йагорган промышленность йу Аштаркханан областан коьрта отрасль, кхузахь Российн европин декъехь уггар йоккха Аштаркханан газоконденсат йоллу меттиг йолун дела. Цуьнан бази тӀехь болх бо Аштаркханан газан комплексо, оцу йукъайогӀу газопромыслаш а, газтоешйолу завод а. Комплексан специализаци йу арахецар: техникин газан саьнгал, автомобилан бензин, дизелан а, котельнин а йагориг, пропанобутанан фракци. Областехь йаьржина машенашйар (хинкеманашдар, пхьалгӀапрессан гӀирс бар, компрессораш, кхин а).
1990-гӀа шераш 2003 шарца дуьстича хаъал тӀекхетна РФ Аштаркханан областан йагорган промышленностан продукцин дакъа (8 % тӀиера 60 % кхаччалц), электроэнергетикан (2 % тӀиера 11 % кхаччалц), Каспийн бассейнан промыслашкахь декъаза хьал хилар бахьнехь хаъал охьадаьлла йуурган промышленностан дакъа (36 % тӀиера 9 % кхаччалц), ткъа иштта лагӀделла йайн промышленностан дакъа (27 % тӀиера 1 % кхаччалц). Уггар дика йуккъерасинан коэффициенташ йу металлхадошйолу чархаш йарехь — 4 (РФ регионаш йукъахь беалгӀа меттиг бу массо а лорушйолчу промыленни продукцин кепашлахь), Ӏаламан газ, мехкдаьттан дуьххьара чекхдаккхар.

Йуртан бахам[бӀаьра нисйан | нисйан]

Йуртбахаман лерина лаьттанаш ду 3,4 млн гектар сов. Хастоьмаша дӀалаьцна майданаш уггар йаккхийчех йу массо а Российн федерацин субъекташлахьКеп:Нет АИ. Областан аренашкахь хӀора шарахь кхиайо 350 эзар тонн томаташ, бурч, баклажанаш, кабачкеш, наьрсаш, жӀонкаш, буракаш, хох, копаста. Ӏадат хилла Аштаркханан областехь дуга лелор, иза кхиадо Идалан йистехула. Регионан климатан хьоло таро ло шарахь шозза картолаш кхиайан. Даймехкан а, голландин а, немцойн а дика хӀун сорташ йукъайаржоро лакхара а, цхьанаэшшара йалта гулдан аьтту бо. Российн Федерацин регионех Аштаркханан область йу даьхний Ӏалашдина ца Ӏаш, уьш сов даьхначех. ХӀора шарахь регионехь дӀахьо йуртбахаман хьайбанийн областан выставка. Бежний гойту дукха хьолахь шурийн кепарнаш: симменталан, цӀен аренан, дукхапродуктийн Ӏаьржа-къорза. Аштаркханан областан коьрта отрасль йу жалелор. Регионехь йу шатайпа уьстагӀан генетикан фонд: исхаран, холхазан, жижигтӀергӀан, эдильбаевн тайпанаш, цара боккха аьтту бо тӀаргӀа баккхарехь. Дукха хан йоццуш долийна жижиган жалелор.

Транспорт[бӀаьра нисйан | нисйан]

1997 ш: цӀерпоштнекъийн дохалла — 849 км, асфальт биллина автомобилийн некъийн — 4031 км, хинан некъаш — 1443 км. Дукхахъерш хин пристанаш йу. Коьрта кеманаш лела хиш: Идал, Бахтемир, Бузан, Болда, Ахтуба, Кизань, Царев. Шалаьтта мур дукха хьолахь шарахь 2—3 бутт бу, наггахь — 4 бутт, довхачу Ӏаьнашкахь коьрта кеманаш лела хиш гӀора данне а ца до. Аштаркхнехь а, Оляхь а болхбеш хӀордан порташ йу. ХӀордан бухахул даьккхина Идала-Каспийн татол (дохалла 188 км, кӀоргалла 5 м), цуо хутту Бахтемир Каспий-хӀордан кӀоргачу декъаца. Олян а, Гилян (Иран) а порташ йукъахь цахеддаш хӀордан бураман уьйр йу. Аштаркхнехь болхбеш йу дуьненанъйукъара аэропорт.

Дешар[бӀаьра нисйан | нисйан]

Областехь болхбеш йу 6 ЛДЗ а, 10 сов Российн кхечу регионийн ЛДЗн филиалаш а[25][26].

Оьздангалла[бӀаьра нисйан | нисйан]

  • Петран а, Павлан а килса (17—18 бӀешераш, Чёрни Яр йу.);
  • ГӀалмакхийн тӀулгийн килса-хурул (XIX бӀешо долалуш, Речное йу.);
  • Чуркински гӀайрен тӀиера Николаевско-Высокогорски килса (XIX бӀешера чеккхе), кхин а.

Аштаркханан область нумизматикехь[бӀаьра нисйан | нисйан]

Российн Банкан иэсаллин ахчан са

2008 шарахь Российн Банко арахецна иэсаллин ахча, Аштаркханан областан лерина.

Хьаьжа иштта[бӀаьра нисйан | нисйан]

Билгалдахарш[бӀаьра нисйан | нисйан]

  1. Бабушкин побеждает на выборах губернатора Астраханской области с 75,64% голосов // КоммерсантъКоммерсантъ, 2019. — ISSN 1563-6380; 1561-347X
  2. Астраханской области разрешили сменить часовой пояс. Российская газета. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 27 октябрь.
  3. 1 2 3 4 5 6 География Астраханского края [Текст]: учеб. пособие/А. Н. Бармин, Э. И. Бесчётнова, Л. М. Вознесенская [и др.]. — Астрахань : Издательский дом «Астраханский университет», 2007.-259 с.
  4. Географический атлас. Главное управление геодезии и картографии при совете министров СССР. 1988 год.
  5. Аштаркхан. Ru / История Астрахани / История Астраханского края / Природа Астраханского края / Климат Астраханского края Архивйина 2014-07-02 — Wayback Machine
  6. «Природа и история Астраханского края» — Аштаркхан: Изд-во Астраханского гос. пед. ин-та, 1996. 364 с
  7. Климат Астраханской области
  8. Климат Астрахани
  9. Андрей Серенко. Нижневолжское укрупнение // Независимая газета.
  10. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2020 года и в среднем за 2019 год. Росстат. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 13 март.
  11. Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2010 года
  12. Переписи населения Российской империи, СССР, 15 новых независимых государств
  13. 1 2 Тома официальной публикации итогов Всероссийской переписи населения 2010 года Архивйина 2013-03-15 — Wayback Machine
  14. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  15. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  16. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  17. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  18. Демоскоп Weekly — Приложение. Справочник статистических показателей
  19. Демоскоп Weekly - Приложение. Справочник статистических показателей. ТӀекхочу дата: 2013 шеран 21 апрель. Архивйина 2013 шеран 28 апрелехь
  20. Информационные материалы об окончательных итогах Всероссийской переписи населения 2010 года Архивйина 2020-05-01 — Wayback Machine
  21. Вести. Ru: От Распутина до Путина: старейшая женщина планеты живет под Астраханью
  22. 1 2 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 апрель. Архивйина 2020 шеран 24 апрелехь
  23. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архивйина 2015-09-23 — Wayback Machine
  24. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 Кеп:Население/2021RU
  25. Высшие учебные заведения Астраханской области. Рособрнадзор. Архивйина 2016-08-17 — Wayback Machine
  26. Информационно-аналитические материалы по результатам проведения мониторинга деятельности образовательных организаций высшего образования 2015 года — Аштаркхананобласть. Министерство образования и науки Российской Федерации. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 17 июнь. Архивйина 2016-08-10 — Wayback Machine

Хьажоргаш[бӀаьра нисйан | нисйан]