Туркойчоь

Туркойчоь
турк. Türkiye Cumhuriyeti
Байракх ХӀост
Девиз: «Yurtta Barış, Dünyada Barış («Машар цӀахь, машар дерриг дуьненахь»)»
Туркойчоьнан Шатлакхан Илли
Истори
• 1077	Руман султанат
• 1299	Ӏусманан импери
• 1923 ш. 29 октябрь	Туркойн Республика
Официалан мотт	Туркойн
Коьрта гӀала	Анкара
Йаккхий гӀаланаш	Истмала, Анкара, Измир, Бурса, Адана, Анталья, Конья, Мерсин
Урхаллин тайпа	Парламентан республика
Латта
• Шадерг	783 562 км² (35-гӀа дуьненахь)
• % хина тӀехле	2,03
Бахархой
• Мах хадор	▲ 85 372 377 стаг
ДЧС (НЭТ)
• Шадерг (2023)	4,153 трлн долл. (10-гӀа)
• ХӀораннан а сина	Кеп:Число долл.
АДКИ (2021)	▲ 0,838 (чӀогӀа лакхара; 48-гӀа меттиг)
Бахархойн цӀерш	турко, туркой
Ахча	Туркойчоьнан лира (TRY, код 949)
Интернет-домен	.tr
Код ISO	TR
Код МОК	TUR
Телефонан код	+90
Сахьтан аса	UTC+3
Автомобилийн некъаш	аьтту агӀора
Викиларми чохь медиафайлаш

Ту́ркойчоь йа Хункар-Мохк (турк. Türkiye [ˈtyr̝cije]), официалан — Туркойн Респу́блика (турк. Türkiye Cumhuriyeti [ˈtyr̝cije d͡ʒumhuːɾije'ti]), — Малзбузен Азера (97 %) а, Къилба Европера (3 %) пачхьалкх. Бахархой — 85 372 377 стаг. (2024, дуьненахь 19-гӀа меттиг), майда — 783 562 км² (36-гӀа меттиг). Туркойчоьнан доза ду 14 пачхьалкхаца.

Анкара коьрта шахьар йолу унитаран пачхьалкх. Пачхьалкхан мотт — туркойн мотт.

Кхузаманан Туркойчоь кхоллайелла 1923 шарахь Хьалхара дуьненан тӀамехь эшар бахьнехь, цул тӀаьхьа туркойн къоман хиллачу къоман-маршадаккхаран тӀом бахьнехь, монархи дӀайаккхар бахьнехь, Ӏусманан импери йекъайалар бахьнехь, малхбален Фракехь, Жима Азехь, Эрмалойн акъари тӀаьхь туркойн къоман пачхьалкх йиллар бахьнехь. Ӏусманан империн йукъ хилале хьалха, и регион историн йохаллехь йара ладаме дакъа шира пачхьалкхийн: Хеттийн пачхьалкхан, Ассирин, Урартун, Сийлахь-йоккха Эрмалойчоьнан, Византин, Гуьржийчоьнан (Колхидин а, Иберин а), ГӀажарийчоьнан, Руман, кхин а.

Индустриалан мохк цхьаьнаэшшара кхуьучу экономикица. Бахархойн синна ЧВС чухоамца а, эцаран хьуьнараллин паритетца а — 41 887 доллар шарахь (2023). 2023 шарахь Туркойчоьнан ЧВС номиналца хилира 1,154 трлн долл.; ЧВС эцаран хьуьнараллин паритетца — 3,613 трлн долл.; ЧВС чухоам номиналца хӀора синная — 13 383 доллар шарахь. 2026 шеран 1 январехь Туркойчохь белхан алапан минимум ― 33 эзар лира (654 евро йа 751$).

НАТО-н декъахо 1952 шарахь дуьйна, Европин кхеташонан декъахо 1949 шарахь дуьйна, Экономикин цхьаьнагӀуллакхдаран а, кхиоран а кхоллам декъахо 1961 шарахь дуьйна, кхин а Евробертан официалан кандидате декъахо 1999 шарахь дуьйна.

Этимологи

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан цӀе

Дош схьадолу шина дашах Туркой + чоь, оцу дашо гойту туркой беха меттиг. 1299—1922 шерашкахь хилла Ӏусманан имперех, цуьнан заманхоша «Туркойчоь» йа «Туркойн импери» олура.

2022 шарахь ВкъКх-но Туркойчоьнан республикин официалан кехаташ тӀехь цӀе хийца аларан дехарна жоп делира. «Туркойн Республикин» (инг. Republic of Turkey, фр. République de Turquie) цӀе хийцира «Республика Туьркие» (инг. Republic of Türkiye, фр. République de Türkiye). Йацйина вариант хӀинца хир йу Туьркие (инг. Türkiye), ткъа Turkey, Turkei йа Turquie дӀайоху.

Географи

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан географи

Туркойчоь лаьтта малхбален эхигехь. Цуьнан майда (чоьхьара хишца) 779 452 км² йу. Туркойчоьнан коьрта дакъа — 97 % — лаьтта Азехь, кхин а 3 % — Европехь.

Туркойчоьнан мехкан коьрта агӀо йу Жима Ази ахгӀайре, иза йерриг а цо дӀалаьцна йу. Туркойчоьнан Европера меттигех Румели олу. Пачхьалкхан географин башхалла йу иза лаьттар мехала некъаш вовшахкхеттачу меттехь, цара ширачу заманахь дуьйна Европа Азица, Ӏаьржа хӀордан пачхьалкхаш а, халкъаш а Лаьттайуккъера хӀордаца уьйр йолуш хилла. Тахана Туркойчоьнахула лела автомагистралаш а, аьчканекъаш а, Европа Азин дуккха а пачхьалкхашца зӀене йоккхуш.

Мехкан коьрта дакъа Жима Азина, йа Анатолина а, Эрмалойн акъарина а догӀу, жимхадерг — Ӏаьржа а, Лаьттайуккъера а хӀордашна йукъахь Балканан ахгӀайре тӀехь.

Уггаре деха туркойн мехкан доза малхбузера малхбалехьа ду — 1600 км, Къилбаседера къилбехьа — 600 км. Кхаа агӀор хӀордаш ду: къилбаседехьа — Ӏаьржа хӀорд, малхбузехьа — Эгейн хӀорд, къилбехьа — Лаьттайуккъера хӀорд. Туркойчоьнан Европин а, Азин а дакъош декъна ду хин системо, цуо хӀорда чухула Ӏаьржа хӀорд чуьра Эгейн хӀорд чу вуьгу Мармаран хӀорд чухула, Босфор а, Дарданелла а хидоькъе чухула. Босфоран къилбехьа декъехь Дешин маӀа бухтех (Мармаран хӀорд) лаьтта уггаре хазачех дуьненан гӀала а, уггар луьста бахархой болу а Туркойчоьнан гӀала — Истмала (хьалха Константинополь).

• 
  Фетхиехь полланийн тогӀе
• 
  Качкаран лаьмнаш
• 
  Баганан хьун Туркойчохь
• 
  ГӀен диттийн хьун
• 
  Ӏа Туркойчохь
• 
  Каппадоки

Дозанаш

Туркойчоьнан 8 пачхьалкхаца латта тӀехула а, 6 пачхьалкхаца хӀорда тӀехула а доза ду.

Латта тӀехулара дозанаш:

•  Болгари,  Желтойчоь,  Гуьржийчоь,  Эрмалойчоь,  Азербайджан,  Иран,  Ӏиракъ ( Регион Кхурдистан),  Шема.

ХӀордан дозанаш:

•  Росси,  Румыни,  Украина,  Кипр,  Къилбаседа Кипран Туркойн Республика,  Абхази.

Пайден маьӀданаш

Туркойчохь 100 сов тайпана пайден маьӀданаш ду. Махкахь ду дуккху а кепара маьӀданаш, ламанан-химин, дагорган-энергетикин аьргаллин. Уггаре хьалха, хьахо деза хроман, вольфраман, цӀестан маьӀданаш, бораташ, мармар, тӀулган кӀора, кхин а. Туркойчохь ду 25 % дуьненайукъара гинсу запасаш.

2022 шеран декабрехь Туркойчоьнан къилба-малхбалехь карийна Ширнак илехь Габар лам болчохь карийна мехкдаьтта доллу меттиг. Церан запасашна маххадабо 150 млн баррель.

Климат

Коьрта йаззам: Желтойчоьнан климат

Мармарис

Туркойчоьнан климат ― лаьттайуккъера, барамера-хӀордан, континенталан, ломан йу.

Туркойчоь доккхачу декъанна лаьмнин пачхьалкх йу, цундела цуьнан климат дукха хьолахь хийцало локхалле хьаьжжина. Пачхьалкхан йуккъерачу декъехь барамера Континентан климатӀконтинентан йовха, йекъа аьхка а, дикка шийла Ӏа а долуш йу. Эгейн хӀорданӀЭгейн а, Лаьттайуккъера хӀордан хӀордан климат йу, Ӏа чӀогӀа кӀеда хуьлу. Ӏаьржа хӀордан бердашца хӀордан климат йу, догӀанаш алссам догӀу, Ӏа шийло хуьлу, наггахь бен ца хуьлу нулел лахара температураш. Къилба-малхбалехь субтропикан йу, тропикан а, гӀум-аренан а температурин герга йу, чӀогӀа йовха аьхке йолуш.

Истори

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан истори

Хьажа иштта: Анатолин истори, Туркойчоьнан урхалчийн исписка

Ӏусманал хьалхара мур

Троян легендин пенаш

• 1071 шеран 25—26 август — Манцикертера тӀом (Маназкерт, Манзикерт, историн Эрмалойчуьра гӀала, хӀинца Туркойчоьнан малхбалехь, Муш провинцехь). Туркоша-сельджукаша Алп-Арслан коьртехь волуш иэшийна византихой, йийсар вина церан императора Роман IV Диоген.
• 1077 шо — кхоллайелла Конин (Руман) султанат, туркойн-сельджукийн пачхьалкх коьрта шахьар Конья йолуш, цуо тӀаьхь-тӀаьхьа шордина шен дозанаш берриг аьлча санна Жима Азин махкахула.
• 1243 шо — Конин султанатах хилла Иранан ильханийн (ХулагугӀеран) монголийн вассал. 1307 шарахь Руман султанат йекъайелла кегийра олаллашка. Царех цхьаъ — Ӏусманан бейлик, XIV бӀешо долалуш Ӏусманан империн буьйр хилла.
• 1284 шо — хьалхарчу испанин «Estoria de Espanna» хроникехь Альфонсо X паччахьо хаам бо коьрта шахьар Экбатана йолчу Туркия (Turquia) паччахьаллех.
• 1299 шарахь Ӏусман, Эртогрулан кӀанта а, когаметтаволчо а, «султанан» титул тӀе а эцна Конин султанийн Ӏедал къобал ца дина. Цуьнан цӀарах туркойх ала долийна Ӏусманан туркой, йа Ӏусманаш. Жима Азехь церан Ӏедал даьржаш а, чӀагӀлуш а дара, Конин султанашка царна дуьхьало ца йан лора.
• 1318 шарахь ХулагугӀара, вожийра тӀаьххьара сельджукгӀеран султан, йохийра и пачхьалкх.
• Византин империно Ӏусманан туркойх пайдаоьцура шен тӀемашкахь Болгарица а, Сербица а. Жимачу Азехь хьалха Византин долахь хиллачу латтанаш тӀехь Ӏусманан султанаша шайн куьйга кӀел кхин туркойн пачхьалкхаш вовшахтоха йолийра, 1326 шарахь византийшкара схьадаьхначу латтанаш тӀехь туркойн султанат кхоьллира, цуьнан коьрта шахьар Бурсехь а йолуш.

Административан йекъайалар

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан административан йекъайалар

Туркойчоьнан регионаш.

Административан йекъайалар

Транспорт

Истмала (керла аэропорт)

Туркойчоьнан космосан агенталла (ТКА)

2018 шеран 13 декабрехь Туркойчоьнан Президенто Тайип Эрдогана официалан кхоьллина Туркойчоьнан космосан агенталла (ТКА), цунна финансаш латтор йу пачхьалкхан бюджетера.

Туризм

Коьрта йаззам: Туризм Туркойчохь

Цельсан библиотека

Туркойчохь дика кхиъна йу туристийн сервис а, инфраструктура а. Иза доьзна ду хӀордан курорташ хиларца а, кхин тайп-тайпана сийлаллаш хиларца а.

Арахьара йохк-иэцар

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан арахьара йохк-иэцар

2017 шарахь Туркойчоь 27-гӀае меттигехь йара арахьара йохк-иэцаран чухоамца, экспортан маххадабоа $166 млрд, импорт — $214 млрд, арахьара йохк-иэцаран харц сальдо йара — $48,6 млрд.

Экспортан структурехь а алсама ду кийча сурсат, цврна йукъахь машенаш а, транспорт а, гӀирс а (33 % кхаччалц), йайн промышленностан сурсат, царна йукъахь духар а, мачаш а (18,2 %), металлаш а, лаламаш а, царна йукъахь болат а, прокат а (11,6 %), химин сурсаташ, царна йукъахь машена чкъургаш а, маьӀа Ӏумнаш а (8,8 %). Экспорте доьду иштта деши, ювелиран хӀуманаш, тайп-тайпана йуьртабахаман сурсаташ (стоьмаш, бӀараш, йалта, тонка). Коьрта оьцу пачхьалкхаш: Германи — 10 %, Йоккха Британи — 6,1 %, Итали — 5,6 %, ӀЦЭ — 5,5 %, Ӏиракъ — 5,4 %, АЦШ — 5,3 %; Россин дакъа — 1,9 %.

Махка йахьа коьртаниг машенаш, электроника, запасан дакъош (22,6 %), металлаш, лаламаш (13,5 %), транспортан гӀирсаш (11 %), деши (8 %), кхин а йуьртабахаман а, химин а аьргалла. Коьрта сурсаташ латториг: Цийчоь — 11 %, Германи — 10 %, Росси — 6,2 %, Итали — 5,3 %, АЦШ — 5,3 %.

2017 шеран хьолехь мехко 29-гӀа меттиг йоккху арахьарчу декхаран барамца - $429,6 млрд.

Оьздангалла

Ши музыкахо (аьрру агӀор) а, УьнтӀепхьидарчий Ӏамориг (аьтту агӀор) Ӏусман Хьаьмди-бейн, Перон музей

Симит (бепиган кепара кунжутца чӀург санна даар)

шун тӀаьхь Лахмаджун (туркойн пицца)

Газиантепера фисташкин баклава

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан оьздангалла

Кухни

Коьрта йаззам: Туркойн кухни

Музыка

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан музыка

Къоман гӀирсаш: танбур, кеманча, уд, сантур, канун, рубаб, дарбука.

Спорт

Футбол

Коьрта йаззам: Футбол Туркойчохь

Уггаре гӀарайаьлла спортан тайпа ду футбол.

ТӀеман ницкъаш

Коьрта йаззам: Туркойчоьнан тӀеман ницкъаш

Otokar «ЦӀай» Къабулехь

Туркойн дрон ANKA

Туркойн герзан ницкъаш (Türk Silahlı Kuvvetleri) — Туркойн Республикин герзан ницкъаш, пачхьалкхан паргӀато а, йозуш ца хилар а, мехкан цхьаалла а ларйарехь гӀуллакх деш бу. 2025-чу шарахь туркойн эскарехь 481 эзар стаг вара.

Галерей

• 
  Зевгмера мозаикин музейра экспонат
• 
  Зевгмера руман мозаикин деталь Ахелой
• 
  Каппадокин ландшафт
• 
  Каппадоки — хьехийн йартийн мохк
• 
  Эрмалойн паччахьан каш. Немрут лам
• 
  Ахтамар гӀайре а, эрмалойн килс а
• 
  Айя-Софира Византин мозаика
• 
  Айя-Софира серафиман мозаика
• 
  Памуккале терахьаш
• 
  Эдирнера Йоккха Синагога
• 
  Султанахьмадан маьждиг Истмала гӀалахь
• 
  Айя-Софин лакхара гӀат тӀера Султанахьмадан маьждиг гар
• 
  Cumhuriyet Bayramı: хӀора шеран фейерверкца Истмалахь Босфор тӀаьхь даздар
• 
  Галатан бӀов буса
• 
  Базилика йай
• 
  Медузин коьртаца бӀогӀамаш
• 
  Медузин корта. Дидим, Туркойчоь
• 
  Истикляль урам тӀера килс
• 
  Армуду стакан чохь туркойн чай
• 
  Туркойн къаьхьуо рахат-лукумца
• 
  Малхбален къаьхьуо
• 
  Туркойн къаьхьуо кхехкайо цӀеста джезва
• 
  Тайп-тайпана кепара рахат-лукум Истмалан туьканан гӀопаст тӀаьхь
• 
  Рахат-лукуман масех вариант, кокосан чӀеш тӀетесна
• 
  Ромб кепара хадийна 80 гӀат йолу пахлава
• 
  Газиантепера фисташкин пахлава, Туркойчоь
• 
  Эцархойн самукъадоккхуш ву туркойн морожни йухкург
• 
  Дёнер-кебаб

Панорамаш

ТӀаьхьара Ӏусманан муьрехь Галатан бӀевнан хьажаран майданан панорамин гар

Султанахьмадан маьждиган чоьхьара сурт

Валента акведук

Памуккале Ӏоман а, ломан а панорама

Памуккале Ӏоман а, ломан а панорама

Каппадоки — бӀешерашкахь мохо а, догӀано а кӀеда тӀплаьмнийн тӀулг дӀабоккхуш кхоьллина регион. И кӀошт йевзаш йу туристийн меттиг санна, дозалла до дуккха а меттигашца, шатайпа геологин а, историн а, оьздангаллинн а башхаллаш йолу регион санна.

Хьажа иштта

• Туркойчоьнан ЮНЕСКО-н дерригдуьненан тӀаьхьенан объектийн могӀам
• Авторан бакъо Туркойчохь

Билгалдахарш

Комментареш

Хьосташ

Литература

• Алиев Г. З. Турция в период правления младотурок. — М.: Наука, 1972. — 388 с. — 4200 экз.
• Библиография Турции (1917—1975). — М., 1982.
• Воейков А. И., Водовозов В. В., Рихтер Д. И. Турция // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
• Горшков В. Н. § 1. Турция // Новейшая история стран Азии и Африки, XX век: Учебник для студентов высших учебных заведений: В 3 ч. — Часть 3: 1945—2001 / Под ред. А. М. Родригеса. — М.: Гуманитарный издательский центр Владос, 2003. — С. 4—14. — 320 с. — 25 000 экз. — ISBN 5-691-00644-4. — ISBN 5-691-00821-8.
• Еремеев Д. Е. На стыке Азии и Европы: очерки о Турции и турках / Отв. ред. М. С. Мейер. — М.: Наука (Главная редакция восточной литературы), 1980. — 240 с. — 15 000 экз. (обл.)
• Еремеев Д. Е., Мейер М. С. История Турции в Средние века и Новое время. — М.: Издательство МГУ, 1992.
• Еремеев Д. Е. Турция в годы Второй мировой и «холодной» войн (1939—1990). — М.: Академия гуманитарных исследований, 2005.
• Исазаде А. Р. Государственный строй и правовая система Турции. — Баку: 2005.
• Капитализм в Турции: Социально-экономическое развитие в 50—80-х годах. — М., 1987.
• Киреев Н. Г. История Турции, XX век. — М.: Институт востоковедения РАН; Крафт+, 2007.
• Киреев Н. Г. Развитие капитализма в Турции. — М.: Наука, 1982.
• Лудшувейт Е. Ф. Турция: экономико-географический очерк / Отв. ред. Ушаков; Переплёт художника В. Н. Ходоровского. — М.: Географгиз, 1955. — 400 с. — 10 000 экз.
• Мейер М. С. Ӏусманан импери в XVIII веке: Черты структурного кризиса. — М.: ГРВЛ, 1991.
• Миллер А. Ф. Турция и проблема проливов. — М., 1947.
• Миллер А. Ф. Краткая история Турции. — М.: Госполитиздат, 1948.
• Моисеев П. П. Турецкая Республика: Крестьянство и социально-политические процессы в деревне. — М.: Наука, 1994. — 182 с.
• Национально-освободительная борьба в Турции 1918—1923 гг. — М.: 1966.
• Новейшая история Турции. — М.: Наука. 1968.
• Орешкова С. Ф., Ульченко Н. Ю. Россия и Турция (проблема формирования границ) / Отв. ред. М. Р. Арунова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1999. — 230 с.
• Поспелов Е. М. Географические названия мира. Топонимический словарь / отв. ред. Р. А. Агеева. — 2-е изд., стереотип. — М.: Русские словари; Астрель; АСТ, 2002. — 512 с. — 3000 экз. — ISBN 5-17-001389-2.
• Поцхверия Б. М. Турция между двумя мировыми войнами (очерки внешней политики) / Отв. ред. М. А. Гасратян. — М.: Наука, 1992. — 254 с.
• Проблемы современной Турции. М.: 1963.
• Розалиев Ю. Н. Экономическая история Турецкой Республики / Отв. ред. А. Искандеров. — М.: Наука, 1980.
• Турция: История и современность. — М., 1988.
• Турция. Современные проблемы экономики и политики. / Отв. ред. Е. И. Уразова. — М.: Институт востоковедения РАН, 1997.
• Турецкая республика. Справочник / Отв. ред. Н. Ю. Ульченко, Е. И. Уразова. — М.: 2000.
• Турция между Европой и Азией. Итоги европеизации на исходе XX века / Отв. ред. Н. Г. Киреев. М.: Институт востоковедения РАН, Крафт+, 2001.
• Уразова Е. И. Экономика Турции: От этатизма к рынку (внутренние и внешние источники экономического роста). — М.: Наука, 1993.
• Yapp M. E., Dewdney J. C. Turkey // Encyclopædia Britannica.

Хьажоргаш

•  Викиларма: Атлас: Туркойчоь 
• Официальный сайт Турции (инг.). ТӀекхочу терахь: 2024 шеран 11 февраль. Архивйина 2015 шеран 22 майхь
• Что такое Турция?
• Лидия Сычёва. Путь к Босфору.
• Профиль на BBC News
• Профиль на UNESCO