Чулацаман тӀегӀо

ГӀиргӀазойчоь

Хьажоргаш нисйар
41°16′ къ. ш. 74°59′ м. д.HGЯO
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Жоьпаш дехар «2», «ГӀР», «ГӀиргӀазойчоь» дӀасахьежайо кхуза; Хьажа кхин а терминийн кхин маьӀнаш 2, ГӀР, ГӀиргӀазойчоь.
ГӀиргӀазойчоь[1], ГӀиргӀазойн Республика[2]
кӀиргӀ. Кыргыз Республикасы
Девиз: «Алга, Кыргызстан!»
ГӀиргӀазойчоьнан Шатлакхан Илли
Маьрша йаьлла терахьаш 31 август 1991 шо (ССРСх)
Официалан меттанаш гӀиргӀазойн[a] — пачхьалкхан;
оьрсийн — официалан[3]
Коьрта гӀала Бишкек
Йаккхий гӀаланаш Бишкек, Ош, Манас, Каракол, Токмак, Узген
Урхаллин тайпа президентан республика
Президент
Премьер-министр
Спикер Жогорку Кенеш		 Садыр Жапаров
Ӏедалбек Касымалиев
Марлен Маматалиев
Пачхь. дин Дуьненан хӀуманан пачхьалкх
Латта
 • Шадерг 199 951 км² (85-гӀа дуьненахь)
 • % хина тӀехле 4,4[4]
Бахархой
 • Мах хадор ▲ 7 282 000 стаг
ДЧС (НЭТ)
 • Шадерг (2025) ▲ 63,460[5] млрд долл. (126-гӀа)
 • ХӀораннан а сина ▲ 8780[6] долл. (143-гӀа)
ДЧС (номинал)
 • Берриг (2025) 19,850[5] млрд долл. (117-гӀа)
 • ХӀораннан а сина ▲ 2750[6] долл.
АДКИ (2025) ▲ 0,720[7] (высокий; 117-гӀа меттиг)
Бахархойн цӀерш гӀиргӀазо, гӀиргӀазой
Ахча сом ()
(KGS, код 417)
Интернет-домен .kg
Код ISO KG
Код МОК KGZ
Телефонан код +996
Сахьтан аса UTC+6
Автомобилийн некъаш аьтту агӀора[вд]
Викилармин логотип Викиларми чохь медиафайлаш

ГӀиргӀазойчоь, ГӀиргӀизойчоь[8] (кӀиргӀ. Кыргызстан ДАА: [qɯrʁɯz'stɑn]ⓘ), официалан — ГӀиргӀазойн Респу́блика[9][10] (кӀиргӀ. Кыргыз Республикасы), аббревиатура ГӀР[b] — Йуккъерчу Азера пачхьалкх. Лаьтта ломан системин Тянь-Шанан малхбузен, йуккъерачу декъехь а, Памиро-Алайхь а.

Къилбаседехь доза ду Кхазакхстанца, малхбузехь — Узбекистанца, къилба-малхбузехь — Таджикистанца, малхбалехь а, къилба-малхбалехь а — Цийчоьнца. Мехкан йукъара майда — 199,9 эз. км²[11][12] (дуьненахь 85-гӀа меттиг, ЛПД мехкашна йукъахь 7-гӀа меттиг)➤.

Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — Бишкек, кхин йаккхий гӀаланаш — Ош, Манас, Каракол, Токмак, Узген, Нарын, кхин йерш.

2025 шо долалуш ГӀиргӀазойчоьнан бахархойн барам — 7,35 млн гергга стаг[13]. Этносан хӀоттам: гӀиргӀазой — 72 %, узбекаш — 14 %, оьрсий — 9 %[14]. Коьрта дин — суннийн кхетаман ислам, дуккху а кӀезга бу — православин керстанаш.

Пачхьалкхан мотт — гӀиргӀазойн[3]), официалан меттан статус йу оьрсийн меттан➤.

ГӀиргӀазойчоь президентан, дуьненан хӀуманан, унитаран республика йу. Мехкан президент 2021 шеран 28 январехь дуьйна — Жапаров Садыр➤.

Ахча — сом. ГӀиргӀазойн экономика базаран а, капиталистиийн а долара бахаман доккха дакъа долуш экономика йу. Цуьнан бух латтабо махлелоро, йайн промышленносто (бедарш а, мачаш а йар), пайден маьӀданаш дахаро, йуьртан бахамо➤. 1990-гӀа шерашкахь приватизаци а, экономикин либерализаци а хилла. Белхан алапан минимум барам ГӀиргӀазойчохь 2025 шарахь хилира 2863 сом[15][16]➤.

ГӀиргӀазойчоь ВКъКх, ЛПД, ЕАЭБ, ККхБКх, ШЦКх, ИЦКх, Туьркийн пачхьалкхин кхолламан (Туьркийн кхеташонан) йукъахь йу.

Этимологи

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Халкъан этимологино гӀиргӀазойн къоман цӀе хьалайуьгу «шовзткъа» боху терахье — «шовзткъа тайпа долу къам» (схьадаьлла туьрк. кырк «шовзткъа» а -ыз — шира суффикс дукхаллин терхьан, йа кырк+гыз «шовзткъа огуз»)[17]. Дешо гыз/гуз/огуз ло «тайпана» «тайпаш цхьаьнатохар» боху маьӀна[18]. Юань шихь даладо легенда, цуьнца, «Хань латтан 40 йоӀ маре йахана Усин божаршка (Енисей лакхара га). Оцу маьӀница шайн латтана а цӀе тиллина»[19] (туьрк. кырк «шовзткъа» а, кыз «йоӀ» а).

Зуев Юрий йолийта этноним туьркийн лексикера — кыр + кун йа «бай-аре + кун», аьлчи а «бай-аренан гуннаш»[20]. Цуо лорура, шира гӀиргӀазой схьабовлар доьзна ду хуннун боламца малхбузе.

Цхьацца талламхоша (Шабалов, Усеев) цӀе схьайалар доьхку дашца кыргу («гӀиргӀа»), «куьйра» (гӀиргӀ. кыргый, дуста монг. хяргуйца)[21][22].

Этноним «гӀиргӀаз» йуккъерабӀешеран Ӏарбийн-гӀажарийн хьосташкахь йаздина ду хырхыз, хырхыр[23], ткъа цийнх — гэкунь (隔昆, Gekun), цзянькунь (堅昆, Jiankun), сяцзясаш (黠戛斯, Xiajiasi), цзилицзисаш (吉利吉思, Jilijisi)[24], [[Ширатуьркийн йозанан иэсаш|ширатуьркийн], ширауйгурийн, согдийн йозанашкахь — гӀиргӀаз (Qïrqïz).

Оьрсаша XVIII — XX бӀешераш долалуш гӀиргӀазойх олура кхазакхаш гӀиргӀаз-кхайсакхаш, гӀиргӀазой кепехь, аьлчи а цара ца къастабора кхазакхаш а, гӀиргӀазой а. Кхазакхашна гӀиргӀазой цӀе йаржар хьалха джунгарийн, тӀаьхьа оьрсашна йукъахь, Бартольдан хетарехь, схьайаьлла, кхерста кхазакхаша йузара тяншанан а, енисейн а гӀиргӀазошна йукъара меттиг, аьлчи а географин а, этнооьздангаллин гергарло бахьана долуш оцу къаьмнийн[25].

Шайх гӀиргӀазойх оьрсаша олура алатай-гӀиргӀаз, буруташ, тӀулгашдехьара гӀиргӀазой, тӀулгаш тӀекхачале болу гӀиргӀазой, кхара-гӀиргӀазой[26].

А. И. Левшина XIX бӀешо долалуш билгалдаккхара:

Азихоша олу оцу къаьмнах кхара-гӀиргӀазой, аьлчи а Ӏаьржа гӀиргӀазой а, буруташ а, ткъа оьрсаша цу шина цӀарна тӀетуьйхира кхин а шиъ: акха гӀиргӀазой а, тӀулгашна дехьара гӀиргӀазой. Акха аьлла царех, ма-дийццара, уьш майра болун дера гӀиргӀаз-кхазакхел, къизаллица кхераме бу уьш совдегарийн къепалшна талораш деш. ТӀулгашна дехьара аьлла царех Сибрехан бахархоша, тера ду, уьш лаьмнашкахь Ӏаш болун дера, ткъа Сибрехахь, новкъахоша дийцарехь, дешнаш тӀулгаш йукъахь а, тӀулгашна дехьар а кхетадо лаьмнаш…

Йуккъера Азехь къоман-мехкан доза даккхаран жамӀехь термин «ГӀиргӀазойчоь» йукъадаьлла 1920-гӀа шерашкахь, РСФСР къоман-пачхьалкх йаран муьрехь[27]. Йуьхьанца дош «ГӀиргӀазойчоь» леладора ГӀиргӀазойн АССР (1920—1925) маьӀнехь — кхазакхийн автономин. 1924 шарахь кхоьллира гӀиргӀазойн автономи Советийн Социалистийн Республикийн Союзехь — Кхара-ГӀиргӀазойн автономин область РСФСР йукъахь. 1925 шарахь ГӀиргӀазойн АССР цӀе хийцира Кхазакхийн АССР аьлла, ткъа Кхара-ГӀиргӀазойн АО цӀе хийцира ГӀиргӀазойн АО аьлла. Кхин а йара ГӀиргӀаз-Кхаракалпакийн АО Хорезман ССР, тӀаьхьа йукъайеира керла кхоьллинчу Кхара-Калпакийн АО. 1925 шеран 25 майхь дуьйна терминаш «ГӀиргӀазойчоь», «ГӀиргӀазстан» гӀиргӀазойн маттахь[28], уьш лелайо гӀиргӀазойн пачхьалкаллин Советийн Союзан гуранахь, ткъа ССРС йоьхначул тӀаьхьа — хӀокху заманан маьрша гӀиргӀазойн пачхьалкхан мехкана[29].

ССРС йухачу муьрехь, союзан республикаш цхьаьна хеннахь суверенитет кхайкхорца, царех цхьаъ йара ГӀиргӀазойн ССР, цхьа могӀа республикашкахь оьрсийн мехканийн а, гӀаланийн а цӀераш хийцира титулан этносийн фонетикица. Иштта, ГӀиргӀазойчохь оьрсийн цӀера «Киргизия» меттана официалан а, массанхьа а лело йолийра «ГӀиргӀазойн Республика» а, «ГӀиргӀазстан» а[3]. Изза мехкан цӀе лелайо дуьненайукъарчу кхолламашкахь а, дуьненайукъара берташкахь а, оцу кхолламийн гуранашкахь тӀеоьцу[30], царна йукъахь белхан официалан цхьа мотт оьрсийн мотт бу[31]. Тайп-тайпана шинаагӀора пачхьалкхашна йукъара берташкахь, беш болу иштта оьрсийн маттахь, лелайо цӀе «ГӀиргӀазойн Республика» а, иштта «Киргизская Республика» а[10][32][33]. В литературе может встречаться и вариант «Киргизстан» на русском языке[34][35][36]. ГӀиргӀазойчоьнан а, Россин а шина агӀора берташкахь РФ АГӀМ официалан лелайо «Киргизская Республика» цӀе[37].

ГӀиргӀастан дашо билгалдоккху «гӀиргӀазойн мохк», кхоьллина этнониман «гӀиргӀаз» «-стан» суффикс тӀетохарца, иза гӀажарийн маттара йаьлла[38].


Географи

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Толаман бохь (7439 м) — республикин уггар лекха лам
Ленинан бохь (7134 м) — республикин шен локхаллица шолгӀа лам
Хан-Тенгри бохь (7010 м йа 6995 м шен локхалла йоцуш) — республикин кхоалгӀа лам
ГӀиргӀазойчоь спутник тӀера

Латтар

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Къоман мохк баьржина малхбалера малхбузехьа 925 км гергга, къилбаседера къилбехьа 454 км. Йерриг лаьтта Къилбаседа а, Малхбален а эхигашкахь, 39°11′—43°16′ къилбаседа шораллин а, 69°15′—80°18′ малхбален йохаллин а йукъахь[39]. Мехкан доза ду Цийчоьнца малхбалехь а, къилба-малхбалехь а, Кхазакхстанца — къилбаседехь, Узбекистанца — малхбузехь, Таджикистанца — къилбехахь.

Пачхьалкхан доза

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Пачхьалкхан дозана йукъара йохалла йу 4675,17 км, цунах 1241,58 км — Кхазакхстанца, 1378,44 км — Узбекистанца, 970,8 км — Таджикистанца, 1084,35 км — Цийчоьнца. Цу тӀе 823,04 км дозанан дакъа делимитаци йина дац: с Узбекистанца — 371,34 км, Таджикистанца — 451,7 км. Иштта, Узбекистанца долу пачхьалкхан доза дӀайаздина, тӀечӀагӀдина ду 1007,1 км, йа 73,1 %, Таджикистанца — 519,1 км, йа 53,4 %[40]. Пачхьалкхан доза чекхдолу коьртаниг ламанан даккъийн кхесаш тӀехула а, эркаш чухула а. Къилбаседехь, къилбаседа-малхбузехь, къилба-малхбузехь, луьста адам дехачу Чун а, Ферганийн а, кхин а Таласан тогӀенаш чохь бен, — ламанан кӀажошкахь а, ламанан хьалхара аренашкахь а.

ГӀиргӀазойчоьнан чохь йу узбекийн (Сох, Шахимардан, Чон-Гара, Джангайл) а, таджикийн (Ворух, Малхбузен Калача) а анклаваш[41].

Рельеф

[бӀаьра нисйан | нисйан]

ГӀиргӀазойчоьнан деа декъех кхо дакъа сов дӀалоцу лаьмнаша. Мохк лаьтта шина ламанан системин чохь. Къилбаседа-малхбален цуьнан дакъа лаьтта Тянь-Шань йукъахь, къилба-малхбузе — Памиро-Алай йукъахь. Берриг республикин мохк лаьтта 394 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, хӀордан тӀегӀан тӀера йуккъера локхалла — 2750 м. Ах сов цуьнан мохк лаьтта 1000 тӀера 3000 м тӀекхаччалц, кхоалгӀа дакъа — локхаллашкахь 3000 - 4000 м. Толаман бохь бу уггаре лекха лам махкахь, уггаре къилбаседа ворхӀ эзар метр лекха лам Дуьненахь, цуьнан локхалла — 7439 м. Малхбалехь Тянь-Шанан коьрта даккъаш герга догӀу Меридианан дукъан кӀоштахь, цуо боккха ламанан шад бо. Цийчоьнан а, Кхазакхстанан а дозанехь бу Толаман бохь (7439 м) а, Хан-Тенгри (7010 м йа 6995 м шен чкъор а ца лоруш) а[42]. ГӀиргӀазойчоьнан малхбуза дакъа лаьтта Малхбузен Тянь-Шань чохь. Цуьнан ладаме орографин дакъалгаш:

Къилбехахь ГӀиргӀазойчоьнан йукъайоьду Туркестанан дукъан къилбаседа басе, Алайн дукъ, Алайн тогӀе, Алайн дехьара дукъан къилбаседа басе, иза хуьлу Памиран къилбаседа йист. Алайн дехьара дукъан уггаре лекха меттиг, ГӀиргӀазойчохь шолгӀа бу шен локхаллица — Ленинан бохь, цуьнан локхалла йу 7134 м. Къилба-малхбузехь ГӀиргӀазойчоьнна чуйогӀу Ферганин боьра ламанан кӀажошца къилбаседа, малхбален, къилба йисташ.

Географин агӀор ГӀиргӀазойчоь ламанан даккъашца а, билламан йекъало къилбаседе (Таласан, Чун, Иссык-Кулан, Нарынан областаш) а, къилбе а (Баткенан, Ошан, Джалал-Абадан областаш). Республикин къилбаседе а, къилбе а хӀоттало лекха лаьмнийн автомагистральца Бишкек — Ош. Новкъахь къилбаседера къилбехьа некъ чекхболу тоннель чухула (3240 м) Тёо-Ашуу («эмкалийн дукъ доккхийла»; 3400 м[43]) бухахула, Суусамыран тогӀе чухула, Ала-Бель (3200 м) дукъ доккхийлехула, Чычкан Ӏин чухула, Токтогулан хилоттийлехула, Кёк-Бель (2700 м) дукъ доккхийлехула тӀаьхьа араболу Ферганин тогӀен чу. Ладаме орографин дакъалгаш:

Талламхоша маххадорца, республикин 97,8 % йерриг нах беха меттигаш лаьтта 8—9 балл мохк бегоран кӀоташкахь[44].

Климат

[бӀаьра нисйан | нисйан]

ЦӀеххьана континентан, йекъа амал йолуш климат йу ГӀиргӀазойчохь, мелла а шарйо мархаш а, йочанаш хиларо лекха лаьмнийн рельеф бахьана долуш, кхаа факторах йозуш йу: Къилбаседа эхигехь Евразин йуккъехь хилар, хин объекташна генахь хилар, гӀум-арешна лулахь хилар[45]. Температуран амплитудаш хийцало чӀогӀа сиха — йуккъера барам, −30 °С ламанан Ӏинаш чохь Ӏай +27 °C кхаччалц аьхка Ферганин тогӀен чохь. Уггаре лакхара йуьстина температура +44 °C, ткъа уггаре лахара — −53,6 °C.

Йочанийн барам иштта чӀогӀа къаьста тайп-тайпана меттигашкахь. Лекхачу басешкахь йочанаш йогӀу 2000 мм шарахь, ткъа Иссык-Кулан малхбуза берда тӀаьхь — 100 мм кӀезга хуьлу шарахь. Мохк коьртаниг маьлхан бу, цунна кхочу йуккъера барам, 2900 маьлхан сахьт шарахь, хетте цхьайолчу тогӀеш чохьгуттаренна а кхуьйлина йу, деа сахьтал кӀезиг декхна хенан-хӀоттам хуьлу.

Хин ресурсаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Кхаракол Ӏин
Нарын эрк — республикин уггар доккха эрк

ГӀиргӀазойчоьнан шалаьмнашкахь лаьтта мола хин резерваш республикин хилла а ца Ӏаш, йерриг Центран Азин а йу эркийн хьост. Республикехь багарбо 8 эзар гергга шалам, цара дӀалоцу ГӀиргӀазойчоьнан 4 % (8 эзар км² гергга) мохк, гуттаренна лайшца цхьаьна цара дӀалоцу 40,5 % мехкан майда (81 эз. км² гергга). Иза хаъал дукху йу Кавказан а, Альпийн а цхьаьна майданел. Шалаьмнашкахь бу 650 Кеп:Км3 гергга ша[46][47].

ГӀиргӀазойчохь ду 30 эз. гергга эрк[48], церан дерриг дохалла йу 150 эз. км гергга, кхечу хаамашца — 35 эз. км. Дерриг даккхий эркаш схьадовлу лаьмнашкара, шайн хи гулдо дешачу шеш йукъара а, ло йукъара а. Республикин рельефан амале хьаьжжина, къастадо эркан ламанан дакъа а, аренан дакъа а. Доккхаха долу дакъа эркийн системийн Аралан майданара йу, Центран Азин даккхий эркийн — Сырдарьян а, Амударьян а. Чу а, Талас а эркийн майданаш, Аралан майданара йелахь а, амма шайн хиш дӀа ца кхачадо коьрта хин артерешка, цхьаьна Иссык-Куль Ӏоман майданца хи охьа ца доьду гидрографин система. Республикин къилба-малхбален дакъа йу Тарим эркан область кхолларан — Малхбузе Цийчоьнан хин артерин, ткъа Каркыра эркан жима майда Балхаш Ӏоман майданара йу.

Республикин уггаре доккха эрк — Нарын — и эрк кхоллало Доккха а, Жима а Нарын вовшахкхетарца. Иза коьрта эрк ду Сыр-Дарьян геннах, Аралан майданара ду. Республикехь эркан дохалла — 535 км, эркан бассейн — 53 700 км².

ГӀиргӀазойчоь йекъало шина гидрологин зоне: хин Ӏовраш кхоллаяларан зона а, хин Ӏовраш дӀасадаржаран зона а. Хин Ӏовраш кхоллаяларан зона 87 % пачхьалкхан майда ю, ткъа Ӏовраш дӀасадаржаран зона 13 % ю. Даккхийчу хишна дӀасадаржаран зонин доккхаха долу дакъа лаьтта ГӀиргӀазойчоьнан арахьа. Хин дӀасадаларан дисперсин зона билгалйолу лаьмнин йистошцачул хаъал охьайогӀучу атмосферин йочанийн Ӏаткъамца а, чӀогӀа Ӏаьнар даларца а. Цундела тӀехула охьадогӀу хи кхолладалар доза тоьхна, цхьайолчу меттигашкахь хилланехьа а ца хуьлу. Цул сов, лаьмнашкахь кхоллайелла Ӏовраш, чекхйовлу оцу меттигашкахь, йов, дӀахуду семса ламанан кӀажошкара а, аренан а породоша.

Истори

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Административан йекъайалар

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Тянь-Шанан Горькин бохь
Ала-Тоо лаьмнаш
Сонг-Кёль (гӀирг. Соң-Көл) Ӏаман уллера дежийла

МХГӀ

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Ӏиданаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Мукъа деза денош[49]
Дата ЦӀе нохчийн маттахь ЦӀе гӀиргӀазойн маттахь
1 январь Керла шо Жаңы жыл
7 январь Ӏийса пайхамар вина де Иса пайгамбардын туулган күнү
8 март Дуьненайукъара зударийн де Эл аралык аялдар күнү
21 март Новруз Нооруз
7 апрель Къоман Апрелан революцин де Элдик Апрель революциясы күнү
1 май Къинхьегаман Ӏида Эмгек майрамы
5 май Конституцин де Конституция күнү
9 май Толаман де Жеңиш күнү
31 август Маршонан де Эгемендүүлүк күнү
Беттан рузманца Марха досту де Орозо айт
ГӀурба дуьй де Курман айт
7–8 ноябрь Дайшан историн а, иэсан а де Тарых жана ата-бабаларды эскерүү күндөрү

МогашаллаӀалашйар

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Къоман могашаллаӀалашйаран системано хаъал зийна шен тӀаьхь ССРС йохар.

Йуккъера барамехь цхьа лор кхочу 450 стагана, цхьа дарбанан цӀийнан маьга — 230 стагана[50].

Пачхьалкхан ассигнованеш могашаллаӀалашйаре 2017 шарахь хилира 6,2 % гергга ЧВС-х. Ларйе йуккъера дахаран йохалла 2020 шеран чоьтаца кхочу 71,8 шере[50].

ГӀиргӀазойчоьно кхочушйеш йу Дуьненайукъара могашаллин кхолламан стратеги, массеран а могашалла Ӏалашйар кхачоран а, могашаллин система чӀагӀйаран а Ӏалашонца; къоман могашаллин сервисан ницкъ алсамбаккхар; могашалла ларйаран гӀуллакхаш дӀадахьар; ткъа дӀасадаржочу а, дӀаса ца лелачу а цамгаршца къийсам латтор чӀагӀдар. [51].

ГӀиргӀазойчоь лакхара тӀегӀанехь уьнан цамгарш йолу пачхьалк йу. ВИЧ-ун даржаран хьал кхечаьрга хьаьжча дика ду[50].

Чоьхьара кхерамзаллин баланаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Зуламалла

2011-чу шарахь махкахь бехкевина 9199 стаг, царех 79,1% ницкъ кхочуш нах бара, билггал говзалла йоцуш. Дукхахболчеран бехк бина хӀума лачкъоран (1713 стаг), низамехь доцу наркотикаш лелор (1248 стаг), хулиганалла (766 стаг). Йерриг а ЛПД санна, бехке биначех дукхахберш божарий бара (89,5 % 2011 шарахь)[52]. 2017 шарахь махкахь дӀайаздина 27 706 зулам, кхел йина 7172 стагана[53]. Иштта кепара, 2011 шерца дуьстича тидам бо зуламалла охьадаларан.

Билгалдахарш

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Комментареш

  1. ↑ в тексте Конституции КР — кыргызский
  2. ↑ Повсеместно используемая аббревиатура, в том числе и в нормативно-правовых актах.

Хьосташ

  1. ↑ А.Т. Карасаев, А.Г. Мациев, Русско-чеченский словарь, 40 000 слов, м., "Русский язык", 1978, стр.723
  2. ↑ Конституция Кыргызской Республики — названия "Кыргызская Республика" и "Кыргызстан" используются в официальных документах государства на имеющем статус официального русском языке
  3. 1 2 3 minjust.gov.kg. Конституция Кыргызской Республики. Министерство Юстиции Кыргызской Республики (2021 шеран 5 май). ТӀекхочу терахь: 2022 шеран 16 август. Архивйина 2022 шеран 16 августехь
  4. ↑ Площадь водной поверхности (в процентах). Правительство Киргизской Республики. Архивйина 2019-04-02 — Wayback Machine
  5. 1 2 International Monetary Fund. Kyrgyz Republic (инг.). www.imf.org. ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 17 июнь.
  6. 1 2 Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху "IMF" тӀетовжаран текст йазйина йац
  7. ↑ Human Development Report 2025 (инг.). Программа развития ООН (2025 шеран 29 июнь). ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 6 май. Архивйина 2025 шеран 6 майхь
  8. ↑ Халкъ махкахдаккхар – акхаралла а, къизалла а. Хамзатов С. "Даймохк" газет (2021 шеран 24 февраль). ТӀекхочу терахь: 2021 шеран 26 май.
  9. ↑ М. М. Лобанов (Общие сведения, Население, Хозяйство), М. Н. Петрушина (Природа), О. В. Вишлёв (Исторический очерк), А. Ш. Кадырбаев (Исторический очерк), И. О. Гавритухин (Исторический очерк), С. В. Кузьминых (Исторический очерк), А. И. Торгоев (Исторический очерк: до 10 века), В. Д. Нестёркин (Вооружённые силы), В. С. Нечаев (Здравоохранение), В. И. Линдер (Спорт), Г. Ю. Нечаева (Образование. Учреждения науки и культуры), В. А. Мясников (Образование. Учреждения науки и культуры), В. В. Мосолов (Образование. Учреждения науки и культуры), А. Ш. Кадырбаев (Средства массовой информации), Д. Л. Брудный (Балет, Театр), А. П. Секимов (Кино), В. В. Кошкин (Цирк). Киргизия / председ. Ю.С. Осипов и др., отв. ред. С.Л. Кравец. — Большая Российская Энциклопедия (в 30 т.). — Москва: Научное издательство «Большая российская энциклопедия», 2005. — Т. 3: «Банкетная кампания» 1904 — Большой Иргиз. — С. 139—146. — 766 с. — 65 000 экз. — ISBN 5-85270-331-1.
  10. 1 2 Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Киргизской Республики о сотрудничестве в области военной фельдъегерско-почтовой связи.
  11. ↑ О Кыргызстане. President.kg. ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 23 июнь.
  12. ↑ Кыргызстан. Краткий статистический справочник. — Национальный статистический комитет Кыргызской Республики, Бишкек, 2024. —
    С. 5.
  13. ↑ Kyrgyzstan Population 2025. World Population Review. ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 23 июнь.
  14. ↑ Kyrgyzstan Demographics. World Population Review. ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 23 июнь.
  15. ↑ Установлен размер минимальной заработной платы (Кыргызская Республика). Информационная система КОНТИНЕНТ. ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 4 сентябрь.
  16. ↑ Назван размер минимальной зарплаты в Кыргызстане. kaktus.media (2025 шеран 3 апрель). ТӀекхочу терахь: 2025 шеран 4 сентябрь.
  17. ↑ Pulleyblank, E. G. The Name of the Kirghiz // Central Asiatic Journal. — 1990. — Т. 34, вып. 1/2. — С. 98–108. — ISSN 0008-9192. — Кеп:JSTOR.
  18. ↑ Древнетюркский словарь / под ред. В. М. Наделяев, Д. М. Насилов, Э. Р. Тенишев, А. М. Щербак. — Ленинград: Наука, 1969. — С. 365. — 677 с.
  19. ↑ Кычанов Е. И. Сведения в Юань-ши о переселениях кыргызов в XIII в. (ru) // ИАН Киргизской ССР. — 1965. — Т. V, № вып 1. — С. 59—65.
  20. ↑ Ю. А. Зуев. Термин «Кыркун». К вопросу об этническом происхождении кыргызов по китайским источникам. Тр. Ин-та истории [АН КиргССР]. Вып. IV (1958). ТӀекхочу терахь: 2022 шеран 22 август. Архивйина 2022 шеран 22 августехь
  21. ↑ Шабалов А. А., Шабалов Д. А., Шабалова М. А. Кыргызы в древности и средневековье / Кузнецов С. М.. — Иркустк: Иркутск, 2020. — 320 с. — ISBN 978-5-00133-132-2.
  22. ↑ Nurdin USEEV. КЫРГЫЗ ЭТНОНИМИНИН ЧЕЧМЕЛЕНИШИ: АЛГЫР КУШ ЭЛИ I: КЫРГУ УҢГУСУ жана КЫРГЫДАЙ ЭТНО // BUGU Dil ve Egitim Dergisi. — 2023-01-01. — ISSN 2717-8137. — DOI:10.46321/bugu.142.
  23. ↑ Караев О. (отв. ред.). Земли тогузгузов, карлуков, хазлажия, хилхия, кимаков и киргизов по карте Ал-Идриси // Арабо-персидские источники о тюркских народах. — Фрунзе: Илим, 1973. — С. 6—48. — 125 с.
  24. ↑ Xiajiasi 黠戛斯, Qirqiz (инг.). An Encyclopaedia on Chinese History, Literature and Art. ТӀекхочу терахь: 2021 шеран 26 февраль. Архивйина 2021 шеран 1 февралехь
  25. ↑ В.В. Бартольд. Киргизы. Исторический очерк. — Фрунзе: Кирг. гос. изд-во, 1927. — С. 519, 524, 527.
  26. ↑ М. И. Венюков. Очерки Заилийского края и Причуйской страны Архивйина 2021-12-16 — Wayback Machine // Записки Императорского Русского географического общества. 1861, кн. 4
  27. ↑ Кеп:Полное собрание сочинений Ленина (1967)
  28. ↑ Гимн Киргизской ССР. Гимн Киргизской ССР. 1946 г. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 8 ноябрь. Архивйина 2020 шеран 4 августехь
  29. ↑ Кеп:Книга:Атлас Союза Советских Социалистических Республик (1928)
  30. ↑ Договор о зоне свободной торговли. ТӀекхочу терахь: 2021 шеран 21 сентябрь. Архивйина 2015 шеран 11 майхь
  31. ↑ Государства-члены ООН. ТӀекхочу терахь: 2020 шеран 19 май. Архивйина 2019 шеран 9 июнехь
  32. ↑ Соглашение между Правительством Республики Беларусь и Правительством Кыргызской Республики о сотрудничестве в области охраны промышленной собственности. ТӀекхочу терахь: 2021 шеран 21 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 21 сентябрехь
  33. ↑ Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Кыргызской Республики о сотрудничестве по вопросам дипломатического и консульского представительства в третьих странах. ТӀекхочу терахь: 2021 шеран 21 сентябрь. Архивйина 2021 шеран 21 сентябрехь
  34. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху "demonym" тӀетовжаран текст йазйина йац
  35. ↑ Диалог культур России и Киргизии. Мультимедийный лингвострановедческий словарь «Россия». Государственный институт русского языка им. А. С. Пушкина. ТӀекхочу терахь: 2024 шеран 14 январь. Архивйина 2022 шеран 30 ноябрехь
  36. ↑ Советский Киргизстан: страницы истории и современность / АН КиргССР, Ин-т истории; [Редкол.: А. К. Каниметов и др.]. — Фрунзе: Илим, 1984.
  37. ↑ Соглашение между Правительством Российской Федерации и Правительством Киргизской Республики о сотрудничестве в области военной фельдъегерско-почтовой связи. ТӀекхочу терахь: 2020 шеран 3 сентябрь. Архивйина 2020 шеран 11 июнехь
  38. ↑ Траутман, Тед. Конец «-станов»: казахам и киргизам нужны другие названия для их государств. ИноСМИ.Ru (2014 шеран 18 ноябрь). ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 10 декабрь. Архивйина 2018 шеран 11 декабрехь
  39. ↑ Шаназаров А.С., Айсаева Ш.Ю., Глушкова М.Ю. Природно-географические и биоклиматические особенности горных территорий Кыргызстана // Ульяновский медико-биологический журнал. — 2011. — С. 60.
  40. ↑ Государственные границы Кыргызстана. cyberleninka.ru. ТӀекхочу терахь: 2019 шеран 7 июль. Архивйина 2019 шеран 7 июлехь
  41. ↑ Sputnik. Москвич посетил узбекское село в Кыргызстане и честно описал увиденное. Sputnik Кыргызстан. ТӀекхочу терахь: 2019 шеран 6 июль. Архивйина 2019 шеран 6 июлехь
  42. ↑ География Кыргызстана - Kyrgyzstan Review. Kyrgyzstan Review. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 30 январь. Архивйина 2018 шеран 30 январехь Архивйина 2018-01-30 — Wayback Machine
  43. ↑ Перевал Тоо-Ашуу. Trip to Kyrgyzstan. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 6 февраль. Архивйина 2018 шеран 7 февралехь
  44. ↑ Смирнов Ю. Н. Архитектурное формирование природно-антропогенной среды Киргизии // Аналитика культурологии. — 2015. — № 2 (32). — С. 145.
  45. ↑ Климатический профиль Кыргызской Республики. ПРООН в Кыргызской Республике. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 27 январь. Архивйина 2018 шеран 27 январехь Архивйина 2018-01-27 — Wayback Machine
  46. ↑ Ледники Кыргызстана. Информационный портал о Кыргызстане, новости Кыргызстана и туризма. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 5 февраль. Архивйина 2018 шеран 5 февралехь
  47. ↑ Anur Tour Uzbekistan. Ледники Кыргызстана, Природа Кыргызстана, Интересные факты о Кыргызстане. www.tourstokyrgyzstan.com. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 5 февраль. Архивйина 2018 шеран 5 февралехь
  48. ↑ Краткий статистический справочник «Кыргызстан» - Архив публикаций - Статистика Кыргызстана (инг.). stat.kg. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 13 февраль. Архивйина 2018 шеран 14 февралехь
  49. ↑ Глава 11. Время отдыха. Статья 113. Трудовой кодекс Кыргызской Республики. ТӀекхочу терахь: 2019 шеран 17 январь. Архивйина 2019 шеран 19 январехь
  50. 1 2 3 Kyrgyzstan (инг.). The World Factbook. Central Intelligence Agency.
  51. ↑ WHO/Europe | WHO Country Office. ТӀекхочу терахь: 2020 шеран 19 октябрь. Архивйина 2020 шеран 1 августехь Архивйина 2020-08-01 — Wayback Machine
  52. ↑ Турдиев Т. И. Об актуальных угрозах для экономической безопасности и устойчивого развития Кыргызстана // Вестник Кыргызско-Российского славянского университета. — 2014. — Т. 14. — № 8. — С. 163.
  53. ↑ Цитатийн гӀалат: <ref> тег нийса йац; кху "автоссылка1" тӀетовжаран текст йазйина йац
  54. Демографический ежегодник Кыргызской Республики 2020. Национальный статистический комитет Киргизской Республики. ТӀекхочу терахь: 2018 шеран 19 январь. Архивйина 2018 шеран 16 январехь
Цитатийн гӀалат: Тег <ref> «Население» цӀарца, кху <references> йукъахь билгалйина йолу, хьалха хилла текстан йукъахь йац.

Литература

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Истори

Флора а, фауна а

Хьажоргаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Пачхьалкхан сайташ

Кхин сайташ

Хьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=ГӀиргӀазойчоь&oldid=19966541»