Ваштарой

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Шира тайпа
Ваштарой
Музаев Мовсар а, Умхана кӀант Хьамид — ваштарой тайпана нах Музаев Мовсар а, Умхана кӀант Хьамид — ваштарой тайпана нах
Этноиерархи
Раса кавказан
Тукхам Шуотой
Юкъара хаамаш
Мотт нохчийн меттан шуотойн диалект
Дин ислам (суннизм)
Къам нохчий
Таханлера дӀасакхалхар
РоссиFlag of Russia.svg Росси: хууш дац
НохчийчоьFlag of the Chechen Republic.svg Нохчийчоь:
Хьалхалера дӀасакхалхар

Къилбаседа Кавказ:

• шира. мохк Шуьйта

Ваштарой я Вашиндарой я Вашандаройшуотойн тукхумара нохчийн тайпа. Тайп декъало масех гаплотобан L3, G2, J2, J1[1].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тайпан мехкан юкъа йогӀу эвланаш Вашандара[2], Гоьргача[2], ЗазаргӀана[3], Зонах[4], Ярашмаьрда[2], Доча-Борзе[5][6], Улус-Керт[3][2].

Беха эвланаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Беха ГӀойтӀахь[7], Лаха Неврехь, Шелахь[8], Шуьйтахь[9].

Топонимаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Исторехь хьахадар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Я.З.Ахмадовн «Оьрсийн-нохчийн юкъаметтигаш XVӀ-XVӀӀӀ бӀешерашкахь» цӀе йолчу балхахь балабо хаам, теркан воеводас 1651 ш. хаийтина: «тайпанаш ЧатусовгӀар (ЧӀаьнтий), ЧимнаховгӀар (ЧӀинхой), ЗумсовгӀар (Зумсой), ВашандаргӀар (Вашандарой)… шуотошца цхьаьна барт бина» Теркан гӀалан аманат (закъалтан) велла, «куьйга кӀела хиларан» тешаллийна[14].

1887 шарахь Нохчийн полкан юкъа язбина шайн лаамхой Вашандара а, Доча-Борзе а эвланашкара[15].

Декъадалар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Вашандарой бекъало некъашка[1].:

  • Аспи (L3),
  • Аьстмар (L3),
  • Ахьмуткъин,
  • Байгири (L3),
  • Жамсагар (G2)
    • Бети (G2),
    • Буйни (G2),
    • Пижи,(G2),
    • Ӏаьнди (G2),
  • МӀамикгар (G2),
    • Баймарзи (G2),
    • Вени (G2),
    • ГӀези (G2),
  • МерӀуьргаш (L3),
  • Мески (J2),
  • Мохьмш,
  • Мусости (L3),
  • МӀачки,
  • Одамгар, (G2),
    • Акхи (G2),
    • Ӏамийн (G2),
    • Ӏарболат (G2)
  • Орсакхагар (J2),
  • Отмаз (L3),
  • Сохур (L3),
    • Айти (L3),
    • Ати,(L3),
    • Джансакъи,
    • Седикъи,
  • Теуси,( G2).
  • ТугӀуз (L3),
  • Хаси,
  • ЦӀикма (L3),
  • ЦӀимокки (J2),
  • Чаборзгар (J2),
    • ГӀаьнчи (J2),
    • Мади (J2),
    • Чимки (J2),
  • Чиммирз некъе (J1),
  • ШоӀип (L3).

Тайпан гӀарабевлла векалш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Тайпан гӀарабевлла векалш[16]:

  1. Бахьарчи ИсмаьӀал-молла (МаьӀа) — Ӏелам стаг. Вийна ЧГӀХК белхалоша 1937 шарахь.
  2. БашировгӀар – схьабовлар Вашандарара долу Йоккхачу АтагӀара пхьераш. Тарраш а, шаьлтанаш а йеш хилла. Цаьрга герз дойтуш хилла хьалдолчу наха, масала, ЧермоевгӀар, АлиевгӀар, МациевгӀар. Башир а, цуьнан кӀентий БаттӀакъа а, Бакар а, ИсмаӀил а цӀе яххана пхьераш хилла. Бакар 1936 шарахь Ӏедало лаьцна, лацаран бахьна церан говзалла а, ЧермоевгӀаьрца долу гергарло а хилла. 1917 шарахь Бакарас Нохчийчоьнан политикан а, юкъараллин а гӀуллакххочун Чермоев Ӏабдул-Межедан (Тапин) совгӀатна деллера шаьлта, тӀе йоза яздина: «Хьомечу А. М. Чермоевна Башировгара. 1917, Й. АтагӀа»[17].
  3. Джейрханов Юсуп-Хьаьжа — гӀараваьлла Ӏелам стаг, НГӀАССРн хьалхара муфтий[18]
  4. Мутушев Ахьмадхан — нохчийн интеллигент, ХХ бӀешеран Нохчийчоьнан пачхьалкхан а, юкъараллин а гӀуллакххо, лаьцна 1937 шарахь буржуазин интеллигент ву аьлла. Велла 1943 шарахь Ташкентан набахтехь.
  5. Сосламбеков, Юсуп Эдилбекович — НКЪКХК декъашхойх цхьаъ, Кхочушдаран комитетан председателан гӀовс. Нохчийн революцин тхьамданех цхьаъ, 1991-1992 шерашкахь Нохчийн Республикан Дуьхьалонан министр.
  6. Келоев Ӏум-хаьжа — хьалхара гильдин совдегар, меценат, цуьнан комаьршаллех туьйранаш хилла Шуьйтан кӀоштехь.
  7. Ахтаев, Увайс Мажидович — 1950-гӀа шерашкара гӀараваьлла баскетболист, Кхазакхстанан гулйинчу командан ловзархо, дуьненахь оцу заманан уггаре лекха баскетболист (236 см).
  8. Имаев Ӏусман — 1993 шеран майхь дуьйна НРИ Къоман банкан урхалча, 1994 шеран июлехь дуьйна НРИ Инарлан прокурор а, юстицин министр а.
  9. Шамаев Ахьмад-хьаьжа — Ӏелам стаг, 2000 - 2005 шерашкахь Нохчийн Республикан муфтий, хӀинца РФ Бусалбийн синмехаллин урхаллин муфтийн гӀовс.
  10. Арсанукаев Абу — НРИ президент хиллачу Д.М.Дудаевн Кхерамазаллин гӀуллакхан хьаькам.
  11. Чагаев Булат — бизнесмен, воккха хьуьнарча, цуьнан долахь ю ФК «Ксамакс» (Швейцари). Меценат, финансаш латтийна Шуьйтан кӀоштан социалан объекташна. Цуьнан долахь хилла ФК «Терек» Соьлжа-ГӀала.
  12. Цамаев Мовсар — Нохчийн Республикера Российн ФНГӀ урхаллин куьйгалхо.
  13. Аухадов, Апти Хамзатович — штангист, Российн а, Европан а, дуьненан а чемпион, Казанехь хиллачу Универсиадан толамхо. Российн Хьакъдолу спортан говзанча.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. 1 2 Chechen-Noahcho DNA Project - Y-DNA Classic Chart
  2. 1 2 3 4 Сулейманов, 2006, с. 434.
  3. 1 2 Сулейманов, 2006, с. 216.
  4. Сулейманов, 2006, с. 434-435.
  5. Сулейманов, 2006, с. 434,441.
  6. Твёрдый, 2008, с. 100.
  7. Сулейманов, 2006, с. 474.
  8. Сулейманов, 2006, с. 509.
  9. Сулейманов, 2006, с. 205.
  10. Сулейманов, 2006, с. 206.
  11. 1 2 3 Твёрдый, 2008, с. 72.
  12. Сулейманов, 2006, с. 453.
  13. 1 2 3 Сулейманов, 2006, с. 445.
  14. Ахмадов Я.З., Русско-чеченские взаимоотношения в XVӀ-XVӀӀӀ веках.
  15. Туркаев Х.В., Чеченцы в истории, политике и культуре России, Москва, Издательство «Наука», 2008.
  16. Ваштарой нохчи тайпан сайт - ГӀарбоьвла Ваштарой. vashandaro.com. Теллина 2018 шеран 24 ноябрехь.
  17. Оружейники Башировы из Старых Атагов. ИА "Чеченинфо" Источник: Молодежная смена (21-11-2012). Теллина 2018 шеран 21 майхь.
  18. Джайраханов Юсуп Джайраханович - 5 Ноября 2017 - Ваштарой нохчи тайпан сайт. vashandaro.com. Теллина 2018 шеран 21 ноябрехь.

Хьажа кхин а[нисъе бӀаьра | нисъе]

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]