Новр-ГӀала

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Юрт
Новр-ГӀала
оьрс. Нау́рская
Въезд в станицу Наурская.jpg
Пачхьалкх Росси
Республика Нохчийчоь
КӀошт Невран
Юьртан меттиг Новр-ГӀалин
Координаташ 43°39′00″ къ. ш. 45°18′33″ м. д.HGЯO
Корта Курина Наталья Фёдоровна
Йиллина 1662
Дуьххьара хьахор 1765
ХӀордан сизал локхалла 81[1] м
Климатан тайпа барамера йовха тӀуьна (Cfa)[2]
Бахархой 9638[3] адам (2019)
Къаьмнийн хӀоттам нохчий, гӀалагӀазкхий, туркой
Динан хӀоттам бусулба, керста
Бахархойн цӀерш Новр-ГӀалахой, Наурчане
Сахьтан аса UTC+3
Телефонан код +7 87143
Поштан индексаш 366120, 366128
Автомобилан код 95
ОКАТО 96222816001
Новр-ГӀала картан тӀехь
Новр-ГӀала картан тӀехь
Red pog2.svg
Новр-ГӀала картан тӀехь
Red pog2.svg
Новр-ГӀала картан тӀехь
Red pog2.svg

Новр-гIала[4] (оьрс. Нау́рская) — Нохчийчоьнан юрт, Невран кӀоштан центр. Кхуллу Новр-ГӀалан юьртан меттиг.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Юьрт лаьтта Соьлжа-ГӀалан 48 км къилбаседа-малхбузехьа (дуьхьала хилча), Наурски цӀерпоштнекъан станцин 4 километр къилба-малхбузехьа.

Юьрт Теркан-Куман акъарин тӀехь, Теркан аьрру бердаца ю, хин харшан 1,5 км къилбаседехьа. Теркан йисттехула кхуьу юькъа хьун, вукха агӀора юьртан гуо бина дуьй-дерзош долчу латташа.

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1926[5]1939[6]1959[7]1970[8]1979[9]1989[10]2002[11]2007[12]
46485001518199178439761785318989
2008[12]2009[12]2010[13]2012[14]2013[15]2014[16]2015[17]2016[18]
91559227905091379377954096669787
2017[19]2018[20]
96569636
Къоман хӀоттам

2002 шеран Ерригроссийской бахархой багарбаран[21] жамӀашца юьртан бахархойн къоман хӀоттам:

Къам Барам,
ст.
Берриг бахархойх
дакъа, %
нохчий 6 110 71,62 %
оьрсий 1 964 23,02 %
туркой 84 0,98 %
украинаш 40 0,47 %
эрмалой 21 0,25 %
гӀумкий 21 0,25 %
жӀайхой 15 0,18 %
гӀалгӀай 12 0,14 %
ногӀий 10 0,12 %
кхин берш 254 2,98 %
берриш 8 531 100,00 %

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Цхьаьна версица, дуьххьара Новр-ГӀала хьахийна 1642 шарахь. Цу тӀе, оцу хенахь иза лаьттина Теркан аьтту бердаца. 1715 шарахь Пётр I-чун омарца гӀала дехьаяьккхина аьрру бердан тӀе, ткъа оцу меттигехь тӀаьхьуо йиллина нохчийн эвла Лаха Невре[22].

Хаало чӀагӀдарш, гӀала йиллина нохчийн эвла лаьттинчохь. Елизаветпольскан гӀалан училищан хьехархочо П. А. Востриковс яздо цунах лаьцна:

«ТӀеман чухьолхуш гӀалагӀазкхаша "бросимся на уръ!" олуш хилла; цундела керла йиллина гӀазакхийн гӀалах нохчаша а, гӀазкхаша а цхьаьна бертахь Наур элира: гӀало лело йолийра ша лаьттачу меттиган цӀе. Амма бакъ хета, гӀалан цӀе схьаяьлла хилар, гӀазакхий кхуза бахкале хиллачу нохчийн эвлан цӀарах».[23]

XVIII бӀешо[нисъе | нисъе чухулара]

1765 шарахь ГӀизларан алсама ламанхой тӀелатар бахьнехь Екатерина II-гӀачо омар делира Дубовкера Теркан тӀе дехьадаккха Ийдалан гӀазакхийн дакъа, охьаховшабе уьш Мазалкан полк цӀарца Мазалк гӀопан а, гребенскин гӀаланашна а юкъа. ГӀазакхий баьхкира Ийдал тӀиера 1769 шарахь, охьаховшийра Теркан тӀиерачу гӀаланашка Гуьлгани, Новр-ГӀала, Ишоре, Макан-ГӀала, Гал-ГӀала. Церан коьртехь вара атаман И. Д. Савельев, полковник даржехь (тӀаьхьа — инарла; дукха хенахь лаьттира Новр-ГӀалахь «Савельевн бошмаш»).

1772 шеран январехь Терка тӀехь гучувелира Пугачёв. Иза хилира Дон тӀиера кхелхина гӀазакхий болу кхаа гӀалахь, царна юкъахь яра Новр-ГӀала а. Кхаа гӀалан(Гуьлгани, Ишоре, Новр-ГӀала) гуламехь баккхий наха реза хилла дийхира Пугачёвга, хьайна тӀелацахьара ахьа Пачхьалкхан ТӀеман Коллеге дехар дан, ахчан алапа а, дуург а, духар а гӀазакхийн Теркан Доьзалан эскаран санна хилийта аьлла (хӀинцца ховшийна донан гӀазакхийн алапа кӀезиг дара, Теркан тӀехь хьалххе бехачу гӀазакхийнчул, ткъа Пугачёв вагӀийтира бухарчу Теркан гӀазакхийнчух шайн хьал дӀатаде аьлла). Пугачёв реза хилира. ГӀазакхаша гулдира цунна новкъана 20 сом, кхаа гӀалин дехар дехар а, Донан эскаран дашан мухар а. Москох воьдуш, 1772 шеран 8 февралехь иза кхечира Мазалке, новкъан оьшург эца. ГӀалара араволуш иза сацийра гӀролерчу гӀазакхаша, схьавалийра Мазалкан комендантан канцеляри. Левича Пугачёвс дери дира, ша ведда лела Дон тӀиера гӀазакхий хилар[24]. ТӀаьхьо цуьнан гӀаролех вада аьтту белира.

21 (10) июнехь 1774 шеран оьрсий-туркойн тӀамехь куьйгаллехь гӀирман ханийн тайпанара[Комм 1][25] калга Шахбаз Герай волу гӀирман гӀезалойн, гӀебартойн цхьаьнатоьхна эскарш, дӀахьажийна долу Ӏусманан импери агӀо лаьцна (фактаца оцу хенахь гӀирман Ӏарш тӀехь вара Сахьиб II Герай, оьрсийн агӀора волу), гӀирман хан хиллачу Девлет IV Герайс[26], вериг а 8 эз. стаг[25], аьттехьа деира Мазалкан, амма гӀопан штурм ян ца хӀиттира, тӀелетира 22 (11) июнехь Новр-ГӀалан[26].

ГӀала ларъеш яра куьйгаллехь мазалкан гӀазакхийн хьаькам атаман И. Д. Савельев волу, теркан гӀазакхийн тобано (хьалха ийдалан хиллачу гӀазакхаша), иза дика къевлина яра — гӀалин гуонаха латтан вал бара, доьттина пенаш дара, яккхий тоьпаш а яра.[25]

Иза бакъдолуш турпалийн тӀом бара, хӀунда аьлчи гӀалин коьрта ницкъаш — могӀарера гӀазакхий — оцу хенахь тӀаме бахна бара, ткъа цӀахь бисинера баккхий нах, зударий, бераш, жима легионан тоба. Шайн гӀала ларъян арабевлира Новр-ГӀалан зударий, цӀиен пхьуьйш доцу кучамаш а йоьхна, цара майранашца а, вежаршца а цхьаьна могӀара юхатухура тӀелетарш. Юьхьанца зударшна декхар деллера цӀе яго, силам бохбан, и пенаш тӀиера чубитта тӀелетачарна. Дуьцу, делкъен чорпа йийриш а гӀап ларъян хӀиттира. Цу тӀе зударий белаш тӀе белаш тоьхна къеначу ийдалан гӀазакхашца юха тухуш бара мостагӀий, мангалашца а, марсашца а вал тӀебевлларш.[25]

ЧӀагӀонехь яра чуьйна яккхий тоьпаш, уьш хьоле хьаьжжина адамашна тӀехь дӀасатекхош яра. ТӀелетачарна баккхий иэшамаш хилира (800 стаг). Байинчарна юкъахь хилла гӀараваьлла ламанхойн эла Каргока Татарханов[Комм 2], цу тӀе цуьнан дакъа дӀа а ца даьхьнера юхабовлучара. Оцуо тешалла до тӀелетарш дика кхерийна хиларх, хӀунда аьлчи церан сийлахь декхар дара беллачеран декъий тӀеман аренара арадаккхар, куьйгалхо хьала а, охьа а.[25]

Новр-ГӀалара тӀом лаьттира дерриг дийнахь, новр-гӀалахой орцане ладугӀуш бара, амма иза ца кхечира. Ерриг а шовзткъа чаккхарма гергахь яра Оьрза-ГӀала, амма цуьнца хаам бацара. Кхин а дуьйцу, Оьрза-ГӀалахь яккхий тоьпийн гӀовгӀа хазара, амма гӀалахь лаьттачу гӀашлойн полкан баьччана моьттира новр-гӀалахойн цхьа деза де ду фейерверкашца а, герз деттарца а, иштта даздар чӀогӀа хазахеташ вара къена полковник Савельев Иван. Иштта чекхделира де.[25]

Сатасарца, шолгӀачу дийнахь, юха а етта йолийра гӀазакхийн яккхий тоьпаш, амма цӀеххьана мостагӀа юхавала вуьйлира гӀалин гергара. Дуьйцу, гуо бастаран бахьана хилира гӀазакхи Перепорх, цуо калган хӀоттам болу барз тӀехьажийна йоккха тоьпо цуьнан вешийн кӀант вийра. Оцунца калган гӀуо тӀаьхьало гира, кхин ца лиира цигахь виса.[Комм 3] Дукха зударшна, Новр-ГӀала ларъярна, мидалш елира. ТӀаьхьа, и хилам дагабогӀий, гӀазакхаша лерамца олура цунах «и зударийн деза де».[25].

XIX бӀешо[нисъе | нисъе чухулара]

1804 шарахь Новр-ГӀалан юкъаралло йина Ӏийса пайхамар وصلة= варна лерина килс, дечиган гӀишло, ша лаьтташ горгалин гӀишло а йолуш, тӀулган фундамент тӀехь йина зӀаркепара керт а йолуш, гӀалан ахчанах. Йохийна 20-гӀа бӀешеран 30-гӀа шерашкахь. Цуьнан фундамент тӀехь аьхкенан кинотеатр йира.

1820 шарахь Новр-ГӀалахь гӀалагӀазакхийн ахчанах Кавказан асан бӀаьччан инарла-майор К. Ф. Сталан омарца лазарет йира.

XX бӀешо[нисъе | нисъе чухулара]

1907 шарахь гӀалахь яра керт — 708, бахархой — 4785; 1 килс, 1 шираламастхойн ламазан цӀа, 2 ишкол, 1 маларан цӀа, 29 махлелоран-промыслан меттиг.

1916 шарахь биллира цӀерпоштнекъ.

Россера гражданийн тӀом чекхбаьлчи 1920 шеран мартехь 1860 шарахь дуьйна шена юкъахь Неврен кӀоштан лаьтташ долу Теркан область, дӀаяьккхира.

1921 шеран 20 январехь дӀаяьккхинчу Теркан областан махка тӀехь кхоьллира Ломан АССР а, Теркан губерни а.

1924 шеран 13 февралехь кхоьллира Къилба-Малхбален область юкъ Дон-тӀера-Ростовхь йолуш, керла кхоьллинчу область юкъаяхара Теркан губерни, юкъ Георгиевск гӀалахь йолуш, Кубанан-ӀаьржахӀордан область, Донан область, Ставрополан губерни.[27] Оццу шеран 16 октябрехь Къилба-Малхбален областах дӀатуьйхира Къилбаседа Кавказан автономин областаш а, гуонаш а, царна юкъахь Соьлжа-ГӀала а, кхоллабелира цхьаьнатоьхна Къилбаседа-Кавказан мохк.

1924 шеран 2 июнехь Теркан губернех бина Теркан гуо, шена юкъахь 16 кӀошт йолуш, царна юкъахь дуьххьара кхоьллина Невран кӀошт, административан юкъ хилира Новр-ГӀала.[27]

1926 шарахь хиллачу нах багарбаран жамӀашца гӀалахь вехара 4648 стаг, царех оьрсий — 4444[28].

Амма, 1928 шарахь, рогӀера хийцамаш беш Невран кӀошт дӀаяьккхира. 1930 шарахь дӀабаьккхира Теркан гуо а.[27]

1934 шеран 10 январехь юха а бийкъира Къилбаседа-Кавказан мохк Азовн-ӀаьржахӀордан мохк а, ша Къилбаседа-Кавказан мохк а коьрта шахьар Пятигорск гӀала а йолуш. Хийцамаш бинчул тӀаьхьа 1935 шеран 23 январехь Къилбаседа-Кавказан махкахь хилира 43 кӀошт, иза хилира Невран кӀошт кхолларан шолгӀа терахь. Оццу шарахь Ставрополь гӀалан цӀе хийцира Ворошиловск гӀала аьлла. Ткъа Серго Орджоникидзе веллачул тӀаьхьа 1937 шарахь Къилбаседа-Кавказан мехкан цӀе хийцира Орджоникидзен мохк аьлла. Орджоникидзен мехкан коьрта шахьар дехьаяьккхира Пятигорск гӀалара Ворошиловск гӀала. Иштта, Невран кӀошт Къилбаседа-Кавказан мехкара дехьаелира Орджоникидзен махка.[27]

Орджоникидзен мохк немцойн-фашистийн махкбаккхархошах мукъабаьккхинчул тӀаьхьа 1943 шарахь Ворошиловск гӀалан шен Ставрополь цӀе юхаерзийра, ткъа Орджоникидзен мехках — Ставрополан мохк бира.[27]

1944 ш. 7 мартехь д.№1/853 йолуш арадаьллачу ССРС Лакхарчу Советан Президиуман омарца сацам бира Нохч-ГӀалгӀайн АССР (НГӀАССР) дӀа а яьккхина, керла административан хӀоттамех. Оцу омарца кхоьллира Грозненски область, цуьнан мохк дуккха а алсама бара хӀинцалерачу Нохчийн Республикан мехкал — цунна чудагӀара хӀинцалера ДегӀастанан а, Ставрополан мехкан дакъош.[27]

1944 шерера 1957 шо кхаччалц Новр-ГӀала а, Невран кӀошт а чуйогӀура Грозненски областан.

Хьалха библиотека хилла гӀишло

1957 шеран 9 январехь даьллачу д.№721-4 йолу ССРС Лакхарчу Советан Президиуман даьллачу «Нохч-ГӀалгӀайн АССР РСФСР юкъахь меттахӀотторах а, Грозненски область дӀаяккхарх а» цӀе йолчу омарца Нохч-ГӀалгӀайн АССР меттахӀоттийра коьрта шахьар Соьлжа-ГӀала а йолуш.[27]

Цу тӀе, оцу хенахь абсолютан дукха болу оьрсийн лааме а ца хоьжуш,[29], кӀошт дӀаелира, хӀинцалера Шелковски кӀоштан мехкаца цхьаьна, меттахӀоттийначу ЧИАССР юкъа.

МеттахӀоттийначу Нохч-ГӀалгӀайн АССР мехкан яра дикка хийцаелла, йохочу хене хьаьжча (1944 шеран 7 мартехь). Масала, Къилбаседа ХӀирийчоьнан Пригородни кӀошт юха ца ерзийра республикан юкъа, дӀаелира Къилбаседа ХӀирийн АССР. Кхин а ца магийра ховша арадахале Ӏийначу ГаланчӀожан, ЧӀебарлойн, Шаройн кӀоштийн мехкашка, Итон-Кхаьллан а, Шуьйтан а кӀоштийн цхьацца меттигашка[30]. Иштта ша-тайпа НГӀАССР дайна мехкаш меттахӀиттош, НГӀАССР юкъа делира оьрсий а, кхин вайнеха доцу къаьмнаш деха Невран, Каргалинскин, Шелковски кӀоштийн мехкаш, хьалха Ставрополан мехкан юкъахь хилла[31].

1957 шерера 1991 шо кхаччалц Новр-ГӀала а, невран кӀошт а юкъайодара НГӀАССР.

1991 шеран декабрера таханлера де кхаччалц кӀош юкъахь ю Нохчийчоьнан.

Ӏийса варна лерина килс

1990-гӀа шераш долалуш алахь меттахӀоттийра православин Ӏийса варна лерина килс, иза лаьттара хиллачу клубан гӀишло чохь.[32]

XXI бӀешо[нисъе | нисъе чухулара]

2011 шо долалуш хьалха 1937 шарахь йохийна килс лаьттинчохь, Новр-ГӀалахь ян йолийра керла Ӏийса варна лерина килс, иза ян ахча латтийра Оьрсийн цӀестан компани долахь йолу Алтушкин Игора[32]. Килс йина а яьлла, даздарца дӀайиллира 2017 шеран 4 мартехь.[33]

Экономика[нисъе | нисъе чухулара]

Советан Ӏедал долуш кхиана бара юьртабахам, коьртаниг — чагӀар даккхар а, бошмаш лелор а. ГӀалахь яра масех мутт доккху а, консервийн сурсатийн а комбинат. Тахана кемсаш алсама ерш хӀаллакйина, комбинаташ цхьан а болх беш яц.

Болхбеш ю кхузара фермерийн бахаман ассоциаци, цера долахь 8 эзар гектар латта ду.

Оьздангалла а, спорт а[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀалахь теркан гӀазакхийн а, нохчийн а колллараллин коллективаш ю (берийн хор «Наурские казачата»)[34]. КӀоштан библиотекехь 2015 шеран хьолашца 50 эз. сов жайна ду. Новр-ГӀалан юккъерачу ишколан шен истории ю 1911 шерера дуьйна йогӀуш (Невран кӀоштахь йиллина хьалхара ишкол).[22]

Спортан кхолламаш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьост [22] (кхин дерг ца гайтинехь).

  • Спортан клуб «Рамзанан» филиал
  • ССРС спортан хакъдолу говзанчан, масийттаза дуьненан чемпион хилла волчу Дугучиев Исламан цӀарах йолу грекийн-руман охьатохарех латаран центр
  • ССРС а, РСФСР а грекийн-руман охьатохарех латаран хьакъдолчу тренеран Умаров Пойзаллин цӀарах спортан-диканашдаран центр
  • Спортан мотоклуб
  • Футболан клуб «Спартак-Наур»
  • Футболан клуб «Строитель-Наур»

Ший а ловзуш яра КЪФО футболъезархойн лигехь.

Оьрсийн православин килс[нисъе | нисъе чухулара]

Сийлахь меттигаш[нисъе | нисъе чухулара]

Новр-ГӀалахь йисина хӀинца а гӀазакхийн шира хӀусмаш, ишкол, дарбанан цӀа 1912 шеран, советийн муьрера клуб. Иштта сийлаллашна юкъа тоха мегар ду гӀалан гуонахьара ножан хьаннаш Теркан йисттехула йолу. ГӀалахь ю паркан зона, мотодром, шиъ стадион.

ГӀарабевлла новргӀалхой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1926[5]1939[37]1959[7]1970[8]1979[9]1989[10]2002[11]
4648500151819917843976178531
2007[12]2008[12]2009[12]2010[13]2012[14]2013[15]2014[16]
8989915592279050913793779540
2015[17]2016[18]2017[19]2018[20]
9666978796569636

Юьртара бахпархой къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн бахархой багарбаран терхьашца[38]:

Комм[нисъе | нисъе чухулара]

  1. У В. А. Потто — султанов.
  2. Кургоко Татарханов, ГӀебартан лакхара элин Жанхот Татархановн ваша[26]
  3. Шахбаз Герай юхавелира эскарца ГӀебартан кӀоргене, тобанца дӀакхета шен вешех Девлет IV Герайх.[26]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Определение высоты над уровнем моря по координатам (оьр.). latlong.ru. Теллина 2018 шеран 25 августехь.
  2. Климат Наурской // Climate-Data.org
  3. Письмо Территориального Органа Федеральной службы Государственной статистики по Чеченской Республике от 09.07.2019г., №АМ2009/52-МС
  4. А. Г. Мациев, А. Т. Карасаев. Русско-чеченский словарь. — М., Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 728
  5. 1 2 Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. Ростов-на-Дону. 1929
  6. Этнокавказ. Национальный состав Чечни по переписям 1897—2002
  7. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1959 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу
  8. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1970 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населенных пунктов - районных центров по полу. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 14 октябрехь. Теллина 2013 шеран 14 октябрехь.
  9. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1979 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 29 декабрехь. Теллина 2013 шеран 29 декабрехь.
  10. 1 2 Всесоюзная перепись населения 1989 года. Численность сельского населения РСФСР - жителей сельских населённых пунктов - районных центров по полу. Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 20 ноябрехь.
  11. 1 2 Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 3 февралехь.
  12. 1 2 3 4 5 6 Инвестиционный паспорт Наурского района. Архив йина хьалхара хьостан чура 2009 шеран 17 сентябрехь.
  13. 1 2 Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  14. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  15. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  16. 1 2 Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 2 августехь. Теллина 2014 шеран 2 августехь.
  17. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.
  18. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  19. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017, 31 июль). Архив йина хьалхара хьостан чура 2017 шеран 31 июлехь. Теллина 2017 шеран 31 июлехь.
  20. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2018 шеран 26 июлехь. Теллина 2018 шеран 25 июлехь.
  21. Этнокавказ. Национальный состав Наурского района по переписи 2002 года
  22. 1 2 3 Атабиев И., 2015.
  23. П. А. Востриков. Станица Наурская, Терской области // Сборник материалов для описания местностей и племён Кавказа. Издание Управления Кавказского Учебного Округа. Выпуск 33. Тифлис: Типография Канцелярии Главноначальствующего гражд. частью на Кавказе г. К. Козловского, 1904. Отдел II, с. 115.
  24. Протокол показаний Е. И. Пугачёва на допросе в Моздокской комендантской канцелярии
  25. 1 2 3 4 5 6 7 Потто В. А., 1887, Геройская оборона Наурской станицы в 1774 году.
  26. 1 2 3 4 Мальбахов Б. К. Кабарда на этапах политической истории (середина XVI — первая четверть XIX века), Москва, «Поматур», 2002. ISBN 5-86208-106-2. C. 315-316.
  27. 1 2 3 4 5 6 7 Гуноев И., 2015.
  28. Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. — Ростов-на-Дону, 1929. — С. 321.
  29. Этнокавказ. Национальный состав Чечни по переписям 1897—2002
  30. Кузнецова А. Б. Этнополитические процессы в Чечено-Ингушской АССР в 1957–1990 гг.: последствия депортации и основные аспекты реабилитации чеченцев и ингушей. Диссертация на соискание учёной степени кандидата исторических наук. — М., 2005. — Глава II. Реабилитация чеченцев и ингушей: политические аспекты. — § 2. Административно-территориальное восстановление ЧИАССР
  31. Шнирельман В. А. Быть аланами: интеллектуалы и политика на Северном Кавказе в XX веке. — М., 2006. — Часть III. Преодоление судьбы (чеченцы и ингуши). — Глава 6. Возвращение в историю и возвращение истории
  32. 1 2 Проект «Епархия». В станице Наурской готовятся к закладке нового храма // Сайт «Проект «Епархия»» (www.eparhia.ru) 26.01.2011.
  33. В станице Наурской (Чеченская Республика) совершено великое освящение нового православного храма // Официальный сайт Московского Патриархата «Русская Православная Церковь» (www.patriarchia.ru) 6 марта 2017.
  34. А. С. Наурские казачата // Общеказачья газета «Станица». — 2008. — июль (№ 51). — цит. по «Сайт Историко-культурное наследие Кубани» (www.gipanis.ru) Архивировано 23 февраля 2014 года
  35. Гора Господня. Официальный сайт Владикавказской и Махачкалинской епархии. Благочиния и храмы. Наурский округ
  36. Зверев Ф. Т.
  37. Этнокавказ. Национальный состав Чечни по переписям 1897—2002
  38. Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более".