Сахьтан аса

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Сахьтан аса кхетаман ши маьӀна ду:

  • Географин сахьтан аса — дуьненан тӀехула ойланца яьккхина 15° (± 7,5° юккъера меридианан дехьа а, сехьа а) шуьйра аса. Дуьххьарчу сахьтан асан юккъера меридиан лору гринвичан меридиан.
  • Административан сахьтан аса — тӀехь законо билгала хан хӀоттийна дуьненан. Административан сахьтан асан кхетам юкъатуху кхин а терахьаш цхьаьнакхетар — оцу хьолехь, масала, аса UTC−10:00 а, UTC+14:00 а лору тайп-тайпана, цигахь шинхьа де-буьйсан хан цхьаъ йоллушехь.

Сахьтан асанаш кхоллар (сахьтан зонаш — time zones) доьзна ду, цхьаьна агӀора, Дуьне шен семан гуонахьа хьийзарца лара гӀертарх, ткъа кхечу агӀора, гергара меттигера мелхан хан юкъахь цхьацца сахьт бен доцуш долу мехкаш билгалдахархьама (хенан зонаш). Барт хилира 24 административан сахьтан аса ян, хӀора а аса географин сахьтан асанца мелла а тера йогӀуш хила еза аьлла. Хан лара йолийра гринвичан меридиан тӀиера, (нолан меридиан, нолан сахьтан асан юккъера меридиан).

ХӀинца хан хӀоттайо дерриг дуьненан координаци йина хенаца (UTC), иза Гринвичан хенан (GMT) меттана юкъаяьккхина. UTC шкалан бух бу цхьа барам болчу атоман хенан шкалаца (TAI), иза ю аьтту болуш нахана юкъахь лело. Дуьненан гуонахьа нолан меридиан тӀиера лерина сахьтан асанаш хуьлу бакъхьара а (малхбалехьа) а, харцхьара (малхбузехьа) дӀасахилла UTC тӀиера. Аьхкенан хан лелочу мехкийн сахьтан аса, хийцало UTC тӀиера аьхкан заманахь.

Россехь 2011 шарахь дуьйна законаца чӀагбина кхетам сахьтан зона.

Сахьтан асанаш

Дозатохаран принципаш[нисъе | нисъе чухулара]

Таханлера сахьтан асанийн бух бу дерриг дуьненан координаци йина хан, цунах йозу ерриг сахьтан асанийн хан. ХӀора дукхаллин градусан (я хӀора минотана) меттигера хан ца хоттохьама, Дуьне доькъу 24 сахьтан асане. Цхьаьна сахьтан асанера кхечу асане ваьлчи миноташ а, секундаш а ма-ярра юьсу, хийца ца ло сахьт бен. Цхьацца пачхьалкхашкахь, меттигера хан къастало дерриг дуьненачух дийна сахьташ доцуш, кхин а тӀе 30 я 45 минотана.

Теоретикехь дуьненан горгалан 24 сахьтан асанийн дозанаш хӀора асанан юккъерачу меридианан дехьа а, сехьа а 7,5° гена йоьдучу меридианашца хила деза, цу тӀе гринвичан меридианан гуонаха лела дерриг дуьненан хан. Амма меттигашкахь, цхьаьна я масех административан махкахь цхьа хан хилийтархьама, асанийн дозанаш дӀасахилийна меридианийн теоретикан дозанал. Меттигашкахь сахьтан асанаш йовш меттигаш а нисло. И амал ю 60° шораллал лакхарчу регионийн, масала: Аляска, Гренланди, Российн къилбаседа регионаш.

Къилбаседа а, Къилба а полюсашкахь меридианаш цхьаьнакхета, цундела сахьтан асан кхетаман маьӀна дов, цуьнца цхьаьна меттиган хенан а. Полюсашкахь дерриг дуьненан хан лело езаш лору, амма Амундсен-Скотт (Къилба полюс) станцехь лела Керла Зеландин хан.

Аьхкенан хан[нисъе | нисъе чухулара]

     Аьхкенан хенан тӀейовлу регионаш      Аьхкенан хенан тӀевалар дӀадаьккхина регионаш      Цкъан а аьхкенан хан лелийна йоцу регионаш
Коьрта яззам: Аьхкенан хан

Кхин тӀе а сахьтан асанийн системана чолхалла йо дукхачу пачхьалкхашкахь аьхкенан хан лелоро. Аьхкенан хене дехьабовлуш дерриг дуьненан хенал шайн хан дӀатотту. Цу тӀе массанхьа а дехьа я сехьавалар цхьаьна хенахь а ца леладо. Цул сов, нагахь къилба эхиг тӀехь аьхке елахь, къилбаседа эхиг тӀехь Ӏа хуьлу.

Декретан хан[нисъе | нисъе чухулара]

Декретан хан — 1930—1931 шерашкахь ССРС юкъадаьккхина хенан низам «асанан хан тӀе цхьаъ сахьт тохар».

Сахьтан асанаш тайп-тайпана мехкашкахь[нисъе | нисъе чухулара]

Цхьацца пачхьалкхийн мехкашкахь масех сахьтан аса лелайо. Уггаре дукха сахьтан асанаш ю Российн материкан декъехь (11). Цхьайолу пачхьалкхаш дукха сахьтан асанаш юкъахь ю гӀайренийн а, хӀордал дехьара а мехкаш бахьнехь:

Дукхах йолчу пачхьалкхийн мехкаш (оцу юкъахь Франци а, Йоккха Британи а, церан хӀордал дехьара мехкаш а, латтанаш а) лаьтта цхьаьна сахьтан асанехь. Цхьаерш еха ю пачхьалкхан географин меридианца, цара цхьа аса лелайо. Масала, Цийн латта пхеа географин сахьтан асанехь ю, амма церан берриге а махкахь цхьа хан ю, Цийн стандартан хан.

Цхьацца пачхьалкхашкахь административан-мехкан дакъошкахь лелайо шиъ я сов сахьтан асан хан. Масала, кхаа сахьтан аса лелайо Российн Федерацин субъект йолчу Республика Сахано (Якути) а, канадан мехко Нунавута а.

АЦШхь а, Канадехь а сахьтан асанийн доза доькъу штато, провинцис я мехко, хӀунда аьлча цхьаьнан я вукхан мехкан долахь хилар я асанехь хилар билгалдоккху шолгӀачу низаман административан-мехкан тӀегӀанехь (графалла я гуонаш).

Шиъ я сов сахьтан асанаш йолу пачхьалкхаш[нисъе | нисъе чухулара]

Таблицехь гайтина цхьацца пачхьалкхаш, материкан я коьртачу мехкан декъехь шиъ я сов сахьтан аса лелош йолу (масала, ХӀиндонези).

Страна Число часовых
поясов
Самый западный
часовой пояс
Самый восточный
часовой пояс
Переход на
летнее время
АвстралиFlag of Australia.svg Австрали 3 UTC+8 UTC+10 массанхьа яц
БразилиFlag of Brazil.svg Бразили 3 UTC−5 UTC−3 массанхьа а яц
Демократин Республика КонгоFlag of the Democratic Republic of the Congo.svg Демократин Республика Конго 2 UTC+1 UTC+2 яц
ХӀиндонезиFlag of Indonesia.svg ХӀиндонези 3 UTC+7 UTC+9 яц
КхазакхстанFlag of Kazakhstan.svg Кхазакхстан 2 UTC+5 UTC+6 яц
КанадаFlag of Canada.svg Канада 6 UTC−8 UTC−3:30 массанхьа яц
МексикаFlag of Mexico.svg Мексика 4 UTC−8 UTC−5 массанхьа яц
МонголиFlag of Mongolia.svg Монголи 2 UTC+7 UTC+8 яц
РоссиFlag of Russia.svg Росси 11 UTC+2 UTC+12 яц
АЦШFlag of the United States.svg АЦШ 5 UTC−9 UTC−5 массанхьа а яц

Хан[нисъе | нисъе чухулара]

Терахьашца хан гойту сахьат:

LED digit 1.pngLED digit 7.pngLED colon.pngLED digit 3.pngLED digit 8.png

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]