Макан-ГӀала

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Эвла
Макан-ГӀала
оьрс. Мекенская
IMG 20180323 142122Макан-ГIалан ишкол.jpg
Пачхьалкх Росси
Регион Нохчийчоь
КӀошт Неврен
Юьртан меттиг Макан-ГӀалин
Координаташ 43°40′01″ къ. ш. 45°22′41″ м. д.HGЯO
Дуьххьара хьахор 1771
Бахархой 3860[1] адам (2010)
Къаьмнийн хӀоттам Нохчий, оьрсий, туркой
Динан хӀоттам бусалба, керста
Сахьтан аса UTC+3
Поштан индекс 366121
Автомобилан код 95, 20
ОКАТО 96222813001
Макан-ГӀала картан тӀехь
Макан-ГӀала картан тӀехь
Red pog2.svg
Макан-ГӀала картан тӀехь
Red pog2.svg
Макан-ГӀала картан тӀехь
Red pog2.svg

Макан-ГIала[2] (оьрс. Меке́нская) — Нохчийчоьнан Невран кӀоштан эвла. Макан-ГӀалин юьртан меттиган административан юкъ[3].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Лаьтта Теркан аьрру бердаца, кӀоштан юкъ йолчу Новр-ГӀалан 4 километр къилбаседа-малхбалехь.

Гергара нах беха меттигаш: малхбузехь тӀелетта — Чернокозово эвла, къилба-малхбалехь — Савельевски эвла а, Макане эвла а, къилба-малхбузехь — Новр-ГӀала а, Лаха Невре[4] а.

Топонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

Макан-ГӀалан гуонахьара дӀаязйина микротопонимаш.

  • Аьхкина барз – юккъерачу бӀешерашкара кешнийн барз, лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа. Баккхийчу наха дийцарехь, барз аьхкина хазна лохучара.
  • Батарейн барз – юккъерачу бӀешерашкара кешнийн барз, лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа. ЦӀе тиллина цигахь хьалха яккхий тоьпаш лаьттина хилла дера.
  • Бахматковн кӀотар – Макан-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, хьалха иштта цӀе йолу кӀотар лаьттина, Ӏаьнан-аьхкенан заманашкахь латтош хилла бажа а, жа а, бехаш хилла бежаӀуй-ялхой а, къенбелла гӀалагӀазакхий а, ногӀий а. Дийцарехь, цӀе тиллина ногӀийн ялхочун Бахматкин цӀарах.
  • Калерковн барз – юккъерачу бӀешерашкара кешнийн барз, лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа. Калерков – оьрсийн фамилии.
  • Майорски кӀотар – Макан-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, цигахь гуттаренна а къахьоьгуш бара жаӀуй, ялхой – гӀазакхий, ногӀий, леладора даккхий жаш, реманаш, бажа.
  • Майорски Ӏам – лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа, хьалха Майорски кӀотар лаьттинчохь. Майорский – оьрсийн фамили.
  • Мирни кӀотар – Макан-ГӀалан къилбаседехьа лаьтта, беха кхузахь жаӀуй, шайн даьхний а лелош. Макан-ГӀалан юьртан меттиган юкъайогӀу.
  • Молюшкинан хьун – Макан-ГӀалан къилба-малхбузера хьун. Молюшкин – оьрсийн фамили.
  • Нырковн хьун - Макан-ГӀалан къилба-малхбузан агӀора хьаннех олуш хилла хьалха. Нырков - оьрсийн фамили.
  • Отгонни кӀотар – лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа, хьалха цигахь латтош хилла бажа а, жаш а аьхкенан-Ӏаьнан Ӏаллахь. Уьш хилла ондачу даьхнийлелархойн.
  • Ситниковн барз – юккъерачу бӀешерашкара кешнийн барз, лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа, хьалха Ситниковн кӀотар лаьттинчохь. Ситников – оьрсийн фамили.
  • Стански кӀотар – Макан-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, хьалха иштта цӀе йолу кӀотар лаьттина, Ӏаьнан-аьхкенан заманашкахь латтош хилла бажа а, жа а, бехаш хилла бежаӀуй-ялхой. Кхузахь хилла новкъахоша говраш а хуьйцуш садоӀу поштан станци. Мазалкера ГӀизлара боьду новкъа поштан говраш гӀарулаш ларйора.
  • Стански Ӏам – лаьттан бухарчу хиш бузош болу, Макан-ГӀалан къилбаседехьара Ӏам. Хьалха кхузахь лаьттина даьхнийн Ӏалла.
  • Хи маларан барз – юккъерачу бӀешерашкара кешнийн барз, лаьтта Макан-ГӀалан къилбаседехьа.
  • Ярышевн кӀотар - Макан-ГӀалан къилбаседехьара меттиг, хьалха иштта цӀе йолу кӀотар лаьттина. КӀотарахь ялхой-жаӀуй баьхна хьалдолчу латташлелорхойн а, элийн а, хьал долчу гӀазакхийн а жашца. Ярышев – оьрсийн фамили, тарло, туркойн дашах яьлла хила, «ярыш» - говраш хахкар ду.
  • Ярышевн Ӏам – Ярышевн кӀотаран гергара Ӏам.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

1926 шарахь Макан-ГӀала Къилбаседа-Кавказан мехкан Теркан гуон Невран кӀоштан юкъахь яра. Оцу шарахь нах багарбеш бинчу балхо гайтира цигахь 2466 стаг вехаш вуй, царех оьрсий — 2440[5] стаг.

2011 шо долалуш эвлахь дӀадиллина, и эвла йиллинчу дийнахь дуьйна, дуьххьарлера маьждиг, иза оцу хенахь хилира уггаре доккха маьждиг невран кӀоштахь[6].

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1926[7]20022010[8]
246629893860
Къоман хӀоттам

Эвлан къоман хӀоттам 2010 шеран Ерригроссийн нах багарбаран жамӀашца[9]:

Къам Барам,
ст.
Дакъа
берриг бахархойх, %
нохчий 3 252 84,25 %
туркой 335 8,68 %
оьрсий 230 5,96 %
кхин берш 26 0,67 %
ца гайтина 17 0,44 %
берриш 3 860 100,00 %

Макан-ГӀалахь беха нохчий (Шарой, Шикъарой, ЧӀебарлой, ХӀимой, Хьакмадой, ДӀай, ЦIесий, Зумсой), туркой, оьрсий.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 5. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских населенных пунктов, сельских населенных пунктов – районных центров и сельских населенных пунктов с бахархойм 3 тысячи человек и более. Итоги Всероссийской переписи населения 2010. Том 1. Численность и размещение населения. Росстат (2012). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 5 январехь. Теллина 2012 шеран 31 декабрехь.
  2. А. Г. Мациев, А. Т. Карасаев. Русско-чеченский словарь. — М., Русский язык, 1978. — 728 с. — С. 728
  3. Закон Чеченской республики № 47-РЗ от 14.07.08 (doc). — Об образовании муниципального образования Наурский район и муниципальных образований, входящих в его состав, установлении их границ и наделении их соответствующим статусом муниципального района и сельского поселения. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 13 апрелехь. Теллина 2012 шеран 11 февралехь.
  4. Карта Чечни (rar) (не ранее 1995). Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 18 февралехь. Теллина 2010 шеран 2 январехь. Объём 8 МБ.
  5. Поселенные итоги переписи 1926 года по Северо-Кавказскому краю. Ростов-на-Дону. 1929. С. 321
  6. В станице Мекенская открыта новая мечеть на тысячу мест // Islamvevrasii.ru, 11 января 2011
  7. Список населённых мест Терского округа по данным на 1 января 1927 года. Теллина 2017 шеран 12 июнехь.
  8. Всероссийская перепись населения 2010 года. Том 1. Численность и размещение населения Чеченской Республики. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 9 майхь. Теллина 2014 шеран 9 майхь.
  9. Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населенным пунктам, сельским населенным пунктам с численностью населения 3000 человек и более".

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

  • Мекенская // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.