Нохчийн мотт

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
Нохчийн мотт
Пачхьалкхаш:

Росси, Туркойчоь, Урдун

Регионаш:

Нохчийчоь, ГӀалгӀайчоь, Дагестан, кхин а.

Рейтинг:

1,354,00[1]

Классификаци
категори:

Иберо-Кавказан меттанаш

Йоза:

кириллица

Меттан код
ГОСТ 7.75–97:

чеч 785

ISO 639-1:

ce

ISO 639-2:

che

ISO 639-3:

che

Кхин: Проект:Лингвистика
Flag of the Chechen Republic.svg

Нохчийн мотт — вайнехан меттанийн юкъа богӀу мотт а, нохчийн къоман мотт.

Нохчийн мотт баьржина бу Нохчийн Республикехь, ГӀалгӀайчохь, ДегӀастанан Хаси-Эвлан кӀоштехь а Аух кӀоштехь а Бабаюртан кӀоштехь а Кизилюртан кӀоштехь а, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь а. 2010 шарахь ларарца Россехь 1 354 705 адамо буьйцуш бу и мотт.

Россехь нохчийн мотт баьржина хиларца пхоьалгӀа меттехь бу (оьрсийн, ингалсан, гӀезалойн а, немцойн а меттанийн тӀаьхьа). Нохчийчоьнан (оьрсийн маттаца нийсса) официальни мотт а, кхин ДегӀастанан литературан меттанех цхьа мотт а бу иза. Ӏилманчашна хетарехь, нохчийн йозанан истори шен орамашкахь дукха генара схьайогӀуш ю. Кхо-диъ эзар шо хьалха даьхначухурриташ, урарташ олчу къаьмнийн йоза туьдуш, Ӏилманчаша пайдаоьцу хӀинцалерчу вайнехан меттанех а. Ширачу урартийн, хӀинцалерчу нохчийн меттанашкахь цхьаьнайогӀуш алссам меттигаш карайо. Уьш ю лексикехь, морфологехь, синтаксисехь, дошкхолларан кепашкахь. Оцу а, кхиболчу а исторически хаамашна тӀе а тевжаш, дуьненахь а шайн цӀерш евзаш болчу Ӏилманчаша билгалдаьккхина: нохчий, гӀалгӀай, бацой шех схьабевлла долу шира къам Урарту пачхьалкхерчу къаьмнийн маттаца шен мотт цхьаьнабогӀуш хилар. Цу тӀе а доьгӀна урартийн клинопись нохчийн а шира йоза ларало, боху Ӏилманчаша.

Нохчийн йоза заманан йохалла хийцалуш схьадеана. Исторически а, идеологически а хьелашка хьаьжжина йоза гӀеллуш а, довш а хенаш яьхкина. Амма кхечу графически бух тӀехь юха кхоллалуш хилла нохчийн йоза. Иштта Ӏилманчаша билгалдаьккхина цхьаьна хенахь ширачу нохчаша грекийн а, цул тӀаьхьа эрмалойн а графикица долу йоза лелийна хилла. Ткъа хӀинцачул XI-XII бӀешо хьалха Нохчийчохь гуьржийчуьнца догӀуш долу йоза лелла хилар а чӀагӀдо Ӏилманчаша. XV-XVI бӀешерашкахь Нохчийчу бусалбан динца цхьаьна Ӏаьрбийн йоза деъна. Нохчийчохь хьуьжарш яхка йолийна. Хьуьжаршкахь Ӏамош хилла Ӏаьрбийн йоза а, бусалбан дин а. ТӀаьхьо Ӏаьрбийн йозанах пайдаоьцуш нохчийн абат кхоьллина, нохчийн маттахь жайнаш а, кхиболу дешаран гӀирсаш а арахецна.

Сми[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн маттахь, Нохчийчохь арахоьцуш ду газеташ («Даймохк», радиогазета «Чечня Свободная (Маьрша Нохчийчоь)» кхин а) ДегӀастанехь («Нийсо-Дагестан»). Нохчийчохь арахоьцуш ду литературно-исбаьхьаллин журналаш «Орга» а «Вайнах» а. Кхин а, нохчийн мотт лелабеш бу «Исламан зӀаьнарш» а, «Молодежная смена» а газеташа а, «Грозный» НПТРК а, «Путь» ТРК а, «Вайнах» ВГТРК а телеканалаша а.

Ненан мотт — дахаран хазна[нисъе | нисъе чухулара]

Буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш яц вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир яцара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна ю. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна ю. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.

Яздархочо К. Паустовскийс нийса яздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу юкъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан граждански мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш юкъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лору, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш ю. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана юкъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана юкъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн меттанаш.

Йоза[нисъе | нисъе чухулара]

Ислам даржарца Нохчийчохь тӀечӀагӀдира Ӏаьрбийн йоза. 1862-чу шарахь, кириллица тӀехь хилла нохчийн йоза, Пётр Усларца кхоьллина. 1925-чу шарахь, и йоза латина чудиллина хилла. 1938-чу иза кириллица хийцина, хӀинцалерачу хенахь иза лелаш долу дера.

Нохчийн абат:

А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӀ Л л М м Н н
О о Оь оь П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь
Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ
Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Юь юь Я я Яь яь Ӏ

Нохчийн пачхьалкхан гимн[нисъе | нисъе чухулара]

1-ра бӀогӀамалг

  • Харцоно цӀе тесна, хийла хьо ягарх,
  • Нохчийчоь ца йоьжна — гӀаьттина яха.
  • Кавказан ткъес хилла — маршонан ага,
  • Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха.

2-гӀа бӀогӀамалг

  • Барт болу хьан къаьмнаш — мах боцу беркат!
  • Хьо йоцург Нана яц, нохчийн халкъ хьаста.
  • Тхан дахар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь
  • Декъалдар доьхуш ду, Далла беш хастам.

3-гӀа бӀогӀамалг

  • Башламан баххьашка дайн синош дуьссу,
  • Органан тулгӀено ненан мотт буьйцу.
  • Исбаьхьа совгӀат хьо, азаллехь делла -
  • Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белларг

4-гӀа бӀогӀамалг

  • Къинхьегам, хьан хьуьнарш хазделла шайна,
  • Халкъаца лерам бар кхаъ хуьлда хьуна.
  • Машаран гӀаролехь ирсан некъ тайна,
  • Сий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна!

Морфологи[нисъе | нисъе чухулара]

Морфологин система агглютинативни-флексин ю. Цуьнан ялх дожар ду.

Диалекташ[нисъе | нисъе чухулара]

Ламро диалект[нисъе | нисъе чухулара]

Аьккхийн диалект[нисъе | нисъе чухулара]

Маьлхийн диалект[нисъе | нисъе чухулара]

ЧӀентийн диалект[нисъе | нисъе чухулара]

ГалайнчӀожан диалект[нисъе | нисъе чухулара]

Дешнаш[нисъе | нисъе чухулара]

Flag of the Chechen Republic.svg

Нохчийн-оьрсийн цхьадолу дешнаш:

  • да — отец
  • нана — мать
  • ваша — брат
  • йиша — сестра
  • дада — дедушка
  • баба — бабушка
  • марда — свёкор
  • марнана — свекровь
  • марваша — деверь
  • маьрйиша — золовка
  • деваша/ненаваша — дядя
  • дейиша/ненайиша — тётя
  • маршалла — привет
  • хӀаъ — да
  • хӀан-хӀа — нет
  • хан — время
  • сахьт — часы
  • куьзганаш — очки
  • малх — солнце
  • бутт — луна
  • дуьне — земля/планета
  • Ӏалам — природа
  • абат/Ӏамат — алфавит
  • серло — свет
  • цӀа — дом
  • керта — двор
  • чоь — комната
  • мотт — язык
  • куй — шапка
  • къа — грех
  • племя — тукхам
  • пленник — йийсархо
  • корматалла/говзалла — профессия
  • перевод — гоч
  • переводчик — гочдархо
  • шекар — сахар
  • туьха — соль
  • бепиг — хлеб
  • муха? — как?
  • кхин — другой
  • пайхамар — пророк
  • элча — посланник
  • адам — человек/персонаж
  • зуда — женщина
  • кӀант/воӀ — мальчик/парень
  • йоӀ — девушка/девочка
  • бер — ребёнок
  • жима — маленький
  • доккха — большой
  • дела — бог
  • аллахӀ — аллах
  • машен — машина
  • бералла — детство
  • жималла/къона — молодость
  • хан — возраст/время
  • ницкъ — сила

Самукъане хилларш[нисъе | нисъе чухулара]

Шамиль аьлла шен меттанаш хаарехь: Ӏаьрбийн боцург, суна кхо мотт хаьа: суьйлийн, гӀумкийн, нохчийн. Суьйлийца со тӀаме воьду, гӀумкийца со зударшца кхета, тӀкъа нохчийца забарш йо.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Арсаханов И. А. Чеченская диалектология / Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка, литературы и экономики; под редакцией З. А. Гавришевской. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1969. — 211 с. — 600 экз.
  • Байсултанов Д. Б. Экспрессивно–стилистическая характеристика фразеологизмов чеченского языка (диссертация). — Лейден, 2006.
  • Гугиев Х. Г., Хумпаров А. X., Чентиева М. Д. Нохчийн меттан грамматика. — Грозный, 1940.
  • Дешериев Ю. Д. Современный чеченский литературный язык. Фонетика. — Грозный, 1960.
  • Дешериева Т. И. Сравнительно-типологическая фонетика чеченского и русского литературных языков. — Грозный, 1965.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. Чеченский язык. — Тифлис, 1888.
  • Чокаев К. 3. Словообразование имен существительных в чеченском литературном языке. — Грозный, 1959.
  • Яковлев Н. Ф. Морфология чеченского языка // Труды Чеч.-Инг. НИИ истории языка и лит-ры. — Грозный, 1959. — Т. I.
  • Яковлев Н. Ф. Синтаксис чеченского литературного языка. — М, 1940.

Диалекташ:

  • Алироев М. Кистинский диалект чеченского языка // Изв. Чеч.-Инг. НИИ истории, языка и лит-ры (вып. 2). — Грозный, 1962. — Т. III.
  • Арсаханов И. А. Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка. — Грозный, 1959.
  • Мациев А. Г. Чеберлоевский диалект. — Грозный, 1962.

Дошамаш:

  • Алироев И. Ю. Чеченско-русский словарь / Ред. Хамидова З. Х.. — М: «Academia», 2005. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 5-87444-179-4.
  • Джамалханов З. Д., Мациев А. Г., Одзоев И. А. Чеченско-ингушско-русский словарь. — Грозный, 1962.
  • Исмаилов А. Т. Слово. Размышления о чеченском языке / Ответ. ред. З. Д. Джамалханов. — Элиста: АПП «Джангар», 2005. — 928 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94587-035-8.
  • Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — «Русский язык», 1978. — 728 с.
  • Мациев А. Г. Чеченско-русский словарь. — М, 1961.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]