Екатерина II

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Екатерина II-гӀа Алексеевна
Екатерина II-гӀа Алексеевна
Екатерина II сурт. Фёдор Рокотов. 1763 шо. Третьяковн галерей
Екатерина II-гӀа Алексеевна
Байракх Ерригроссийн Император-аьзни а, Ша Ӏедал латториг
28 июнь (9 июль1762 — 6 (17) ноябрь 1796
Хьалха хилларг Пётр III
Когаметтаниг Павел I

Дин Керста динан килс
Йина терахь 21 апрель (2 май) 1729 шеран[3] я 1729 шеран 2 май({{padleft:1729|4|0}}-{{padleft:5|2|0}}-{{padleft:2|2|0}})[4]
Йина меттиг Штеттин, Прусси паччахьалла
Кхелхина терахь 6 (17) ноябрь 1796 шеран[5] (67 шо)
Кхелхина меттиг Ӏаьнан гӀала[1], Петарбух, Российн импери
ДӀавоьллина
Тайпа АсканигӀар
Вича тиллина цӀе нем. Sophie Friederike Auguste von Anhalt-Zerbst
Да Христиан-Август Ангальт-Цербстан
Нана Иоганна-Елизавета Гольштейн-Готторпан
Майра Пётр III
Бераш Павел I Петрович
Анна Петровна[2]
Алексей Григорьевич Бобринский
Динлелор Лютераналла (1744 шо кхаччалц)Православи
Автограф Catherine The Great Signature.svg
Монограмма Монограмма
СовгӀаташ
Сийлахь асхьабан Андрей Первозванни орден Сийлахь Екатеринин I тӀегӀанара орден Сийлахь Георгийн 1 тӀегӀанан орден
RUS Imperial Order of Saint Vladimir ribbon.svg Сийлахь Невски Александран орден RUS Imperial Order of Saint Anna ribbon.svg
СерафимгӀеран орденан кавалераш КӀайн аьрзунан орден Order of the Black Eagle - Ribbon bar.svg
Эскаран тайпа Оьрсийн гварди[d]
ЦӀе полковник[d]
Буьйр дар лейб-гвардин Преображенски полк[d], Семёновн лейб-гвардин полк[d], Измайловн лейб-гвардин полк[d], Дошлойн лейб-гвардин полк[d]
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

Екатери́на II (Екатери́на Алексе́евна[6]; Екатери́на Сийлахьъерг; йинчу хенахь Софи́я Авгу́ста Фредери́ка А́нгальт-Це́рбстан (нем. Sophie Auguste Friederike von Anhalt-Zerbst-Dornburg), православехь Екатерина Алексе́евна; 21 апрель [2 май1729, Штеттин, Прусси6 [17] ноябрь 1796, Ӏаьнан гӀала, Петарбух, Российн импери) — Ерригроссийн император-аьзни 1762 – 1796 шерашкахь.

Ангальт-Цербстан элин йоӀ, Екатерина Ӏедале еира 1762 шеран гӀалин харцам бахьнехь, цуо Ӏарш тӀера вожийра шен нахана цавеза майра Пётр III-гӀа.

Екатеринин мур билгалбелира уггаре чӀогӀа ахархой гӀопалле берзорца а, элийн бакъо массо агӀора шорйира.

Екатерина Сийлахьйолчо Российн империн дозанаш хаъал дӀатеттира малхбузехьа (Речь Посполити екъар) а, къилбехьа (Новоросси, ГӀирма, мелла а Кавказ тӀетуьйхира) а.

Екатерина ШолгӀа йолуш пачхьалкхан урхаллин система Пётр I-чун заманера дуьйна дуьххьара хийцира.

Биографи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Схьаялар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Екатерина дуьнен тӀе яьлла цӀа

София Фредерика Августа Ангальт-Цербстан йина 21 апрелехь (2 майхь1729 шарахь немцойн гӀалахь Штеттин — Померанин коьрта шахьрахь (хӀинца Щецин, Польша), Домштрассе (нем. Domstraße) урамера № 791 йолчу цӀа чохь[7][8][9].

Да, Кристиан Август Ангальт-Цербстан, схьавалар дара цербст-дорнбурган гаранах Ангальтан цӀийнах, гӀуллакхехь вара пруссин паччахь волчохь, вара полкан баьчча, комендант, цул тӀаьхьа Штеттин гӀалин губернатор, хин йолу император-аьзни дуьнен тӀеелира, баллотировка йира курляндин герцоган, амма аьттонза, гӀуллакхера дӀавелира пруссин фельдмаршал волуш. Нана — Иоганна Елизавета, Готторпан долара цӀийнах, яра Пётр III-гӀачун ненан шича. Иоганна Елизаветин сил-сила хьалайоьду Данин, Норвегин, Швецин паччахье Кристиан I-чуьнга, Шлезвиг-Гольштейнан хьалхара герцог а, ОльденбурггӀеран некъийн корта.

Ненан ваша Адольф-Фридрих 1743 шарахь хаьржира шведийн Ӏаршан когаметта, ткъа Ӏарш тӀе хиира 1751 шарахь Адольф Фредрик цӀарца. Ткъа кхин ненан ваша, Карл Эйтинан, Екатерина I-чун ойланца цуьнан йоьӀан Елизаветин майра хилавезара, амма велира ловзаран кечам беш.


Бералла, дешар, кхиор[нисъе бӀаьра | нисъе]

Екатерина Россех еинчул тӀаьхьа, сурт диллина Каравак Луис

Цербстан герцоган доьзалехь Екатеринин цӀера дешар делира. Ӏамийра ингалсан, французийн, италихойн мотт, хелхарш, музыка, истори, географи, делан дош. Иза кхиира аьрха, хӀуман балаболуш, хьарцахьара лелаш, марзделлера кӀенташна шен майралла гайта, иза ловзура Штеттинан урамашкахь. Да-нана реза дацара «кӀентех» йоӀ леларна, амма царна мегаш дара, Фредерика жимаха йолу йишега Августе хьаьжча. Бераллехь нанас цунах олура Фике я Фикхен[10] (нем. Figchen — схьайолу Frederica цӀарах, аьлча а «жима Фредерика»).

1743 шарахь российн император-аьзнин Елизавета Петровнин, шен когаметта хин волчу сийлахь элин Петр Фёдоровична (хин волчу оьрсийн императоран Петр III-гӀачун) нускал лохуш, дагадеира, ша леш шен нанас голштинан принцан, Елизаветин вешин Иоганнан, зуда хила аьлла весет дар. Тарло, иза бахьнехь хаьржина хила Фредерика[11]; хьалха Елизаветас жигара гӀолецира шведийн Ӏарш тӀе цуьнан ненан ваша хаош[12]. 1744 шарахь цербстан принцесса ненаца кхайкхира Россех Петр Фёдоровичца мах бан, шен маьхчийца. Дуьххьара шен хин волу майра цунна гира Эйтинан гӀап-гӀалахь 1739 шарахь.

Пхийтта шо долу принцесса ненаца 1744 шеран 12 февралехь Россех яхара Ригехула, цигахь уьш севццачу цӀенна уллехь, сийлахь ха деш вара поручик барон фон Мюнхгаузен.[13] Россех схьакхочушехь оьрсийн мотт, истори, православи, оьрсийн гӀиллакхаш, хӀунда аьлча юьззина Росси Ӏамо гӀертара, шен керла даймохк а хеташ. Цуьнан хьехархошна юкъахь билгалбовлу динан хьехамча Тодорский Симон (православии хьехархо), хьалхара оьрсийн грамматикин автор Ададуров Василий (оьрсийн меттан хьехархо), балетмейстер Ланге (хелхарийн хьехархо).

Принцесса София Ангальт-Цербстан йозанан каллиграфин а, французийн меттан а упражненеш[14]

Шега ма-Ӏаммало сиха оьрсийн мотт Ӏамо гӀерташ, хин йолу император-аьзнис буса а болх бора, шийлачу хенахь кор а доьллий, коре а хуий. Дукха хан ялале иза цомгуш хилира пехашна хьу кхетта, цуьнан хьал гӀийла дара, нанас лютеранийн мозгӀар валаве а бохуш. Амма София реза ца хилира, Тодорский Симон вало бахийтира. Иза бахьнехь иза дукха йийзира оьрсийн паччахьан кертахь[15]. 28 июнехь (9 июлехь1744 шарахь София Фредерика Августа лютераналлера православе дехьаелира, цӀе Екатерина Алексеевна тиллира (изза цӀе а, ден цӀе а, ненан Елизаветин санна — Екатерина I), ткъа шолгӀачу дийнахь мах бира хин волчу императорца.

Иэс[нисъе бӀаьра | нисъе]

Silk-film.png Арахьара видеофайлаш
Silk-film.png Екатерина II Алексеевна - "Законная монархия". Документальный фильм из цикла "Русские цари"

1778 шарахь Екатеринас хӀоттийра шена забарен эпитафи (гоч. фр.):

Кхузахь дӀайоьллина
Екатерина ШолгӀа, Штеттинехь йина
1729 шарахь 21 апрелехь.
Цуо Россехь 34 шо даьккхира, яхара
Цигахь Петр III-гӀачуьнга маре.
Дейтта шо кхаьчначу хенахь
Цуо хӀоттийна кхаалха проект — хазахетийтар
Майрачунна, Елизавета I-чунна, халкъана.
Цуо хӀуъаа дора оцунна тӀаьхь кхиамаш баха.
Берийтта шеран сингаттамо а, ша йисаро а дукха жайнаш дешийтира.
Оьрсийн Ӏарш тӀеяьлла, иза гӀиртира дикане,
Лаара шен куьйгакӀела болчарна ирс, маршо, долара бахам бала.
Иза атта къинтӀера ялара, цхьаьнцце хьагӀ яцара.
ХӀума могуьйтуш, дахарехь нуьцкъала хӀума ца дезаш, Ӏаламера схьа самукъане, синца республикахочун
Дикачу дагца — цуьнан доттагӀий бара.
Къинхьегам цунна байн бара,
Юкъараллехь а, дешан Ӏилманашкахь а цуьнан
Самукъа далара.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. http://www.history-gatchina.ru/article/smert_e2.htm Место смерти Екатерины II Великой
  2. Анна Петровна (дочь Петра III) // Русский биографический словарь : в 25 томах. — СПб.М., 1896—1918.
  3. Немецкая национальная библиотека, Берлинская государственная библиотека, Баварская государственная библиотека и др. Record #118560565 // Общий нормативный контроль (GND) — 2012—2016.
  4. Архив изобразительного искусства — 2003.
  5. Большая российская энциклопедияБольшая российская энциклопедия, 2004. — ISBN 978-5-85270-320-0
  6. Такое же отчество носила и Екатерина I, в обоих случаях оно являлось условным, то есть принятым при православном крещении.
  7. Бильбасов, В. А. История Екатерины Второй. Т. 1: Екатерина до воцарения — С. 5. "Скай Хорс".
  8. Грот, Я. К. Воспитание Екатерины II. "Скай Хорс".
  9. Geburtsort der Zarin Katharina II (нем.). Stadt Szczecin.
  10. Anthony P. Johnson The Original Diva: the Life and Times of Catherine II the Great. — Lulu.com, 2009-04-13. — 77 с. — ISBN 9780557057542
  11. Осмнадцатый вѣк: исторический сборник. Теллина 2013 шеран 12 мартехь.
  12. А. Широкорад. Северные войны России. АСТ, 2001. С. 284.
  13. Левин Л. И. Российский генералиссимус герцог Антон Ульрих (История «Брауншвейгского семейства в России»). — СПб.: Русско-Балтийский информационный центр «Блиц», 2000. — С. 127. — ISBN 5-86789-120-8
  14. Дюрнбург, 1742. Автограф. Государственный архив Российской Федерации. Тетрадь начата в апреле 1742 в родовой резиденции. В 1782 году Екатерина подарила её своему фавориту А. Д. Ланскому. В 1806 году Я. А. Дружинин, чиновник императорской канцелярии, приобрёл её у М..А. Ал (нрзб) и передал на хранение в библиотеку Зимнего дворца.
  15. Архивированная копия(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чуьра 2007 шеран 3 июлехь. Теллина 2007 шеран 2 июлехь.

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]