Колла

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску

Коллаораматийн дахаран кеп; дукха шерийн 0,8—6 метр лекха дечиган ораматаш[1], диттах къаьста йоккха йолуш а коьрта гӀад ца хиларца, ткъа долу масех я шортта гӀоднаш, дукха хьолахь хуьлу агӀо агӀонах туйхи, вовшенца хийца а хуьйцуш. Еха 10—20 шарахь.

Дукхах дерг лаьтта хьаннаш йисташкахула (коллаон аре, хуьнан тундра). Хьаннашкахь дукха хьолахь куьу дитташ бухара ораматаш.

Векалш: цӀен комар, элхьамч, муьстарг.

Ладаме бахаман маьӀна ду стоьмийн а, цӀазамийн а коьллийн: кхезарш, кӀудалгаш, кхин а.

Раункиеран дахаран кепийн системехь фанерофиташна юкъахь ю.

Классификаци[нисъе | нисъе чухулара]

И.Г. Серебряковн дахаран кепийн системехь коллаш екъало йеа классан:

  1. Еха маргӀалех юьззина дечигаш хилларш.
  2. Розетканаш.
  3. Суккулентан-гӀодан гӀа доцурш.
  4. Ахпаразитан а, паразитан а.

Еха маргӀалех юьззина дечигаш хилла коллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Дукхаха йолу коьллаш юкъайогӀу нисса оцу классан. Цуьнан куц до геннаш ортотропан (нисса хьала), плагиотропан (пурх я таьӀна) я таьлланг кепара, кхуллу дукха я кӀезга вегетативан геннаш, шеран маргӀалийн шеддашна юкъалонаш яхйина ю.

Класс екъало кхаа бухарчу классан:

  • Нийса лаьттарш.
  • Ахметтиган а, дӀасадаьржарш а.
  • Лианакепарнаш.

Нийса лаьтта коллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Латтан тӀехулара семанаш кхуьу ирх хьала (ототропан), церан плагиотропан лаьттан бухара дакъой гӀийла кхиаро кхуллу йоккха я кӀеззиг жима луьста курс. Деха лаьттан бухара дечиг хилла гӀодмаш (ксилоподиш) я шуьйра ораман системан орам баржарца лаьтта семса, еш масех иттаннашкахь квадратан метр куртинаш. Уггаре дукха бухарчу классан кеп. Яьржина тайп-тайпанчу климатан областашкахь. Екъало аэроксиланчарна а, гидроксиланчарна а.

Аэроксилан коьллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Таро яц лаьттан бухахь геннаш таса. Керла семанаш лаьттан бухахь кхоллало орамаш санна. МаргӀалийн геннаш тасар латтан тӀехула ду, долало латтан тӀехулона гергахь масех ирх я таьӀна семанаш кхоллалуш. Уьш диттан а, кхоллан а юккъера кеп ю.

Семса аэроксилан коьллаш дикка герга ю кӀезиг гӀад долчу (коьллийн) дитташна, масала, пухӀ болу дакх. Аэроксилан семса коллийн масала — датта, ярезаз, бредила (Российн Европан декъера тайган зонера гӀуо уьшалаш долу меттигашкахь).

ГӀайбакепара аэроксилан коьллаш амал йолуш ю ладам боцу, цхьатерра, шарахь тӀеевлла массо а маргӀалашца, люста лаьтта гӀодан семанашца а, геннашца а. Геннийн баххьаш кхуллу кондарийн нийса тӀехуло. Масала — Bupleurum fruticosum, Poterium spinosum, Tragacantha декъера астрагал тайпана кепаш.

Геоксилан (бакъ коьллаш)[нисъе | нисъе чухулара]

Лаьтта бухара яьржина семанаш йолу орамато, кхуллу стаммий, дукха еха семанаш (ксилоподеш), царна тӀиера дӀасайоьду кхин а юткъа, кӀезиг еха латтан тӀехулара маргӀалш. Европан флорехь уггаре дукха коьллаш ю уьш. Масала — хьармак, бӀаьлланг, муьстарг тайпана кепаш. Оцу тобана юкъара ю кхин а дукхаха йолу тропикан а, субтропикан а асан буту эрзан кепаш.

Аэроксилан а, геоксилан а коьллаш екъа мега бухара тобанашна вегетативан ца леларш а, вегетативан леларш (ораман хьесашца а, столонашца а) а. Ораман хьесийн аэроксилан коьллийн масала — кока, наркаш. Вегетативан лела геоксилан коьллийн масала — Philadelphus coronarius, сирень, Лайн цӀазам кӀайн.

Ахметтиган а, дӀасаяьржа а коьллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Коьрта сема а, агӀонан геннаш а дийшина, орамаш тесна, юккъехь айалуш. Коьрта ораман система ле я юьсу (семанаш гӀийла ораматаш тесча). Дукхаха йолу ахметтиганнашна, хетарехь, геннаш тосу латта тӀехула. ГӀийла хаало аридан областашкахь, алсама ю субальпийн а, субарктикан а областашкахь, цара кхуллу гома хьун (масала, Альпашкара Krummholz лаьтта ломан зезах а, ломан маах; Скандинавин лаьмнашкара докан хьун; Европан лаьмнашкара коллан жӀолам).

Лианакепара коьллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Диттан чалхан семанийн таро яц ша ортотропан кхиа, цундела лелайо лулара дечиган ораматаш гӀортолаш санна. Къаьста лианакепарчу диттех дуткъачу гӀодмашца (диаметр 5—8 см сов яц). Дукхаха яьржина тӀуьна тропикан а, субтропикан а хьаннашкахь, кӀезиг хуьлу саваннийн а, кӀохцалийн а, коьллийн а хьаннашкахь. Кхарна юкъатуху лардамза дечиган лианаш. Лианийн классификацин бух бу хьерчаран хьесапашна тӀехь.

Йоца маргӀалаш йолу розеткан коьллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Даккхийн гӀашшан бацбинчу шодмийн яккъаш а, розеткаш а лаьттан тӀехулара семанаш йолуш ю. Дикка кӀезиг а ю. Масалаш — коллан пальма Bactris major, Dracophyllum fiordense, Brachyglottis stewartiae. Розеткан коллан а, деха маргӀалаш долу коллан а юкъара кеп ю — Olearia oporina, Olearia lyallii.

Суккулентан-гӀодан гӀаш доцу коллаш[нисъе | нисъе чухулара]

КӀеда консистенцин чалхан семанаш лелайо хи дӀадуьллу а, ассимиляцин а функцеш. Алсама ю нийса лаьтта кепаш. Масала — Opuntiа кепаш, кхин кактусаш, Euphorbia кепаш.

Ахпаразитан а, паразитан а коллаш[нисъе | нисъе чухулара]

Еха кхин диттийн ораматаш тӀехь, тӀелета царна гаусторешца. Абсолютан дукхаллин баьццара гӀаш ду, таро ю фотосинтез ян. Масалаш — Loranthaceae кепаш, коьртаниг, тропикашкахь, бараман зонехь — Viscum album (омела) а, цхьадолу Santalaceae (Osyris alba Латтаюккъера хӀордан областехь).

Даржар[нисъе | нисъе чухулара]

Экологин агӀора диттел сиха юла коллаш шуьйра яьржина ю. Церан хӀу чӀогӀа ду, алсама кепаш яьржа дитташна товш хьолаш доцучохь — тропикан а, бараман а асан аридан областашкахь, хьуьнан асан полюсан агӀора дозанехь, ломан хьаннийн лакхарчу дозанехь. Коллийн фитоценотикан роль айало церан кепан а, экологин-морфогенетикан дукхалла тӀекхетарца. Цу тӀе цхьаьна кепара диттан ораматаш дехьадала тарло коллийн кепе.

Тропикаш[нисъе | нисъе чухулара]

Тропикан зонера коллаш хаало тӀуьна тропикийн хьаннашкара гӀум-аренашка кхаччалц.

Коллаш кхуьу догӀан тропикийн хьаннаш яьржинчу берриг махкахь. Кхузахь уьш хуьлу ладаме лекха (6—8 м, кхин лекха а), маргӀалашна геннаш гӀийла довлу, гӀаш даккхий ду, дукха хьолахь гигрофилан ду. Дукхаха йолу коллаш — аэроксилан ю, геннаш ца довлу дукха шерийн лаьттан бухара гӀодмаш а долуш. Йохонза догӀанан тропикан хьуьнхахь ладаме фитоценотикан роль ца лелайо. Хьаннаш хьаькхначохь я цӀаро ягийначохь коллаш къовла тарло яккхий майданаш, цара кхуллу шолгӀа луьста хьаннаш. Флористикан тӀуьна тропикан хьаннаш дуьстича коллийн кепашца къиен ю.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]