Бангладеш

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Халкъан Республика Бангладеш
গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
Gôno Projātontrī Bānglādesh
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Шатлакхан Илли: «Амар шонар Бангла»
Bangladesh (orthographic projection).svg
Официалан меттанаш Бенгалхойн мотт[5]
Коьрта гӀала Дакка
Яккхий гӀаланаш Дакка, Читтагонг
Урхаллин тайпа Унитаран республика[1]; парламентан республика[2]
Президент
Премьер-министр
Хьамид Iабдул
Хасина Шейх Вазед
Пачхьалкхан дин ислам (суннийш)
Латта 92-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 144 000[2] км²
хина тӀехле 6,4 %
Бахархой
 • Мах хадор (2015) 168 957 745[3] адам.
ДЧС
 • Дерриг (2015) 572,440 млрд долл. (48-гӀа)
 • ХӀораннан а сина 3581 долл.
АДКМ|ИЧР (2014) 0,570[4] (юккъера; 142-гӀа меттиг)
Бахархойн цӀерш Бангладешхой
Ахча така (BDT, код 050)
Интернет-домен .bd, .বাংলা
Код ISO BD
Код МОК BAN
Телефонан код +880
Сахьтан асаш +6
Автомобилийн некъаш аьрру[d][6]

Бангладе́ш (бенгал. বাংলাদেশ), официалан цIе — Халкъан Респу́блика Бангладе́ш[1] (бенгал. গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ) — Къилба Азера пачхьалкх. Бахархой багарбаран 2015 шеран жамIца, 168 млн сов стаг бу, мохк — 144 000 км²[2]. Бахархойн барамца дуьненахь бархIалгIа меттигехь ю, ткъа мехкан майданца дезткъе итталгIа ю.

Коьрта шахьар — Дакка. Пачхьалкхан мотт — бенгалхойн.

Унитаран пачхьалкх, парламентан республика.

Гуо баьккхина ХӀинди ю, къилба-малхбалехь Мьянмица жима дозанийн дакъош доцург, Бенгалийн айма а йоцург.[⇨]

Бангладеш — моноэтносан пачхьалкх ю, 98 % бахархой бенгалхой бу. 89 % бахархой ислам динехь бу.

Аграрно-индустрийн пачхьалкх ю, кхуьуш йолчу экономикица. Эцаран таронан паритетца дерриге чоьхьара сурсатийн барам 2010 шарахь хилира 258,6 млрд АЦШ доллар (1700 АЦШн доллар базархойн цхьаьна синна). Ахча — бангладешан така.

Мехко маршо кхайкхийна 1971 шеран 26 мартехь. Махк бара Йоккха Британин колони, цуо караерзо йолийра иза XVII бIешеран хьалхарчу декъехь, XX бIешо долалуш шен Iедал кIела дахийтира доккхаха долу дакъа хIинцалерачу Бангладешан.

ЦIе[нисъе | нисъе чухулара]

Бангладеш (бенгал. বাংলাদেশ) «бенгалхойн мохк»[7] бохург ду.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Бангладешан карта
Атишас болхбина а, ваьхна а Сомапура Махавихара

Бенгалан кIоштара цивилизаци кхоллаелла диъ эзар шо гергга хьалха, регионехь дравидийн, тибетан-бирман, австроазин бахархой охьахевшинчул тIаьхьа[8]. Билггала «Бангла» я «Бенгал» дош схьадаларх хууш дац, амма хетарш ду, иза схьадаьлла «Банг» дашах, вайн эрал 1000 шо хьалха махка кхаьчначу дравидийн тайпанех дисина долу[9]

Гангаридай пачхьалкхалла[en] кхоллаелла, угара а кIезиг, вайн эрал VII бIешо хьалха, хийцаелла тIаьхьарчу имперешца Бихар а, Магадха а, Нанда а, МаурьягIеран а, Шунга а. ТIаьхьа Бенгал дакъа хилира Гупта империн а, Харшан а III - VII бIешерийн муьрехь, тIаккха — буддий Пала империн.

Иза йоьхчи урхалчо Шашанкас кхоьллира ткъе пхиъ шарахь лаьттина паччахьалла. Шашанка лору, Бангладешан исторехь, дуьххьарлера возуш воцу паччахь. Анархин мурал тIаьхьа регионехь деа бIе шарахь сов урхалла дира хIиндуистийн Сена некъаша, тIаккха буддийн Пала некъаша.

Ислам Бенгал регионе кхечира XII бIешарахь Iаьрбийн йохк-иэцархошца а, дин даржош лелачу супийшца а, ткъа тIаьхьа хиллачу бусалбачеран тIемаша шуьйра даржийра ислам[10]. ОвхIанийн бIаьччано Бахтияр Хилджис[en] хIаллакдира Сена некъех волчу урхалчин Лакшманан эскар, 1204 шарахь схьаехира Бенгалан регионан яккхий областаш. Регион оцу заманара дуьйна урхаллехь ю меттигера султанийн некъийн а, феодалийн а масех бIешарахь. XVI бIешарахь Бенгалан регионан терго еш яра Моголийн импери, ткъа Дакка хилира Империн ладаме административан юкъ.

Европера йохк-иэцархой регионе кхача буьйлабелира XV бIешо чекхдолуш. XVIII бIешо долалуш европахойн Iаткъам чIагIбелира, Бенгал куьйга кIела яхара Британин Ост-ХIиндин компанин 1757 шарахь хиллачу Плессира тIеман жамIашца[11]. 1857 шеран Сипайн гIаттам цIарца девза цIий Iаноро, Iедал дIаделира коьртехь вице-паччахь волчу Британин Тажан[12]. Колонин олаллин муьрехь ХIиндостан ахгIайрен тIехь масийттаза мацалла хIоьттира, оцу юкъахь ю 1943 шеран Бенгалийн Йоккха Мацалла, иза бахьнехь велира кхоъ миллион стаг гергга[13].

1905 шерера 1911 шо кхаччалц гIиртира шина областана Бенгалин регион екъа, малхбален декъан Дакка коьрта шахьар а йолуш[14]. 1947 шарахь ХIинди йоькъуш Бенгала регион екъна динан хьесапца. Бенгалан малхбуза дакъа ХIиндин юкъаяхана, ткъа малхбален дакъа тIетоьхна Пакистанан, Малхбуза Бенгал провинцин (тIаьхьа Малхбален Пакистан аьлла цIе хийцина) хьолехь, коьрта шахьар Дакке а йолуш[15].

1950 шарахь Малхбален Бенгалехь лаьттан реформа хилира, цуьнца дIаяьккхина феодалийн система заминдар[16]. Амма, мехкан малхбален экономикан а, демографин а ницкъе хьаьжна ца Iаш, Пакистанан правительствехь а, нуьцкъалчу урхаллашкахь а даржехь бара малхбузан декъера бевлларш. 1952 шарахь кхоллабеллачу Бенгалхойн меттан статусан болам хилира дуьххьарлера ладаме хаам Пакистанан шина областан юкъахь барт ца хиларах[17]. Реза ца хилар тIекхетара, центран правительство экономикан а, оьздангаллин а сферашкахь бечу белхашца тIаьхьадогIу итт шарахь, оцу хенахь кхоллаелира политикан парти Авами Лиг бангла-мотт буьйцучу бахархойн векал хилла. Автономи яларе кхайкхам беш волу Авами Лиг партин корта Шайх Рахьман Маджибур 1966 шарахь лаьцна, набахти чувоьллира, арахийцира 1969 шарахь юкъараллин ойланийн Iаткъам бахьнехь.

1970 шарахь чIогIа нуьцкъала циклонаш кхечира Малхбален Пакистанан бердаш тIе, иза бахьнехь кхелхира ах миллион сов вахархо[18]. Пакистанан центран правительство юккъера реакци йира Iаламан бохаман тIаьхье дIайоккхуш. Бенгалийн бахархой карзахабехира, циклоно беина бохамаш дIабохуш правительство гIуо бина болх боцуш, кхин а бахьна хилира 1970 шарахь Парламентан харжамашкахь алсама меттигаш даьхна партин Авами Лиган корта Шайх Маджибур Рахьман шен офис чу ца витар[19]. Дийцарш дира, цигахь Пакистанан президент Яхьйа Хан гIиртира барт бан Маджибур Рахьманца, уьш доьхчи, 1971 шеран 26 мартехь омар делира тIаьхьарниг дIалаца аьлла, йолаелира операци «Прожектор»[20] тIемца схьабаккха Малхбален Пакистанан мохк. ТIом баран хьесапаш малхбуза Пакистанан эскаран агIора цIий Iанош дара, дукха адам хIаллак дира[21]. Коьрта гӀакх хилира Малхбален Пакистанан интеллигенци а, хIиндусаш а, иттех миллион тIемах бевддарш, ХIиндин махкахь лачкъа меттиг лоьхуш[22]. ТIамехь беллачеран мах хадоран терхьаш ду кхо бIе эзаран тIиера кхаа миллионе кхаччалц[23].


Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.pngАзербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан · Бангладеш · Бахьрайн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржийчоь¹ · Мисар² · Израиль · ХӀинди · ХӀиндонези ³ · Урдан · Ӏиракъ · Иран · Йемен² · Кхазакхстан ¹ · Камбоджа · КъатӀар · Кипр¹ · ГӀиргӀазойчоь · Цийн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувайт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Туркойчоь4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япон

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Ламанийн-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседа Кипран Туркойн Республика · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 Кеп:Атлас мира
  2. 1 2 3 Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 50. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4
  3. SOUTH ASIA:: BANGLADESH (ингалс.). Central Intelligence Agency. Теллина 2016 шеран 11 июнехь.
  4. Human Development Report 2015. ООН (2015). Теллина 2015 шеран 7 апрелехь.
  5. 3 // Конституция Бангладеш
  6. http://chartsbin.com/view/edr
  7. https://books.google.ru/books?id=S8s5AQAAIAAJ&q=(«Бангла»+значит+«бенгальская»,+«деш»+—+«страна»)
  8. Bharadwaj G The Ancient Period // History of Bengal / Majumdar, RC. — B.R. Publishing Corp, 2003.
  9. Early History, 1000 B.C.-A.D. 1202 // Bangladesh: A country study / James Heitzman and Robert L. Worden. — Library of Congress, 1989. — ISBN 8290584083
  10. Eaton R The Rise of Islam and the Bengal Frontier. — University of California Press, 1996. — ISBN 0-520-20507-3
  11. Baxter C Bangladesh, from a Nation to a State. — Westview Press, 1997. — ISBN 0-8133-3632-5
  12. Baxter, pp.30-32
  13. Sen Amartya Poverty and Famines. — Oxford University Press, 1973. — ISBN 0-19-828463-2
  14. Baxter, pp. 39-40
  15. Collins L Freedom at Midnight, Ed. 18. — Vikas Publishers, New Delhi, 1986. — ISBN 0-7069-2770-2
  16. Baxter, p. 72
  17. Baxter, pp. 62-63
  18. Bangladesh cyclone of 1991. Britannica Online Encyclopedia.
  19. Baxter, pp. 78-79
  20. Salik Siddiq Witness to Surrender. — Oxford University Press, 1978. — ISBN 0-19-577264-4
  21. Rummel, Rudolph J., «Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900», ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, table 8.1. Rummel comments that.
  22. LaPorte, R (1972). «Pakistan in 1971: The Disintegration of a Nation». Asian Survey 12 (2): 97–108. DOI:10.1525/as.1972.12.2.01p0190a.
  23. Rummel, Rudolph J., «Statistics of Democide: Genocide and Mass Murder Since 1900», ISBN 3-8258-4010-7, Chapter 8, Table 8.2 Pakistan Genocide in Bangladesh Estimates, Sources, and Calcualtions.

1000HA.png