Чулацаман тӀегӀо

Румыни

Хьажоргаш нисйар
45°54′ къ. ш. 25°02′ м. д.HGЯO
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Румы́ни
рум. România
Румынин Шатлакхан Илли
Маьрша йаьлла терахьаш Маршо кхайкхина 1877 шеран 9 (21) май
Къобалйина 1878 шеран 13 июль (Ӏуманан имперех)
Официалан мотт румынийн
Коьрта гӀала Бухарест
Йаккхий гӀаланаш Бухарест, Яссы, Тимишоара, Констанца, Галац, Клуж-Напока, Брашов, Крайова, Галац, Орадя, Плоешти, Брэила, Арад, Питешти, Бакэу, Сибиу
Урхаллин тайпа президентан-парламентан республика[1]
Президент
Премьер-министр
Председатель Сената
Депутатийн полатин председатель		 Никушор Дан
Илие Боложан
Мирча Абрудян
Сорин Гриндяну
Латта
 • Шадерг 238 391 км² (80-гӀа дуьненахь)
 • % хина тӀехле 3
Бахархой
 • Мах хадор (2022) ↘ 19 038 098[2] стаг
ДЧС (НЭТ)
 • Шадерг (2022) 704,355 млрд[3] долл.
 • ХӀораннан а сина 36 446[3] долл. (47-гӀа)
ДЧС (номинал)
 • Берриг 314,876 млрд[3] долл.
 • ХӀораннан а сина 16 293[3] долл. (56-гӀа)
Бахархойн цӀерш румын, румынаш
Ахча румынийн лей[вд]
Интернет-домен .ro, .eu (ЕБ декъашхо санна)
Код ISO RO
Код МОК ROU
Телефонан код +40
Сахьтан аса EET (UTC+2, хан UTC+3)
Автомобилийн некъаш аьтту агӀора[вд][4]
Викилармин логотип Викиларми чохь медиафайлаш

Румы́ни (рум. România [romɨˈni.a]) — Къилба-Малхбален Европера пачхьалкх, дакъошкахь лаьтта Балканан ахгӀайренан къилбаседа-малхбален декъехь. Къилба-малхбалехь Ӏаьржа хӀордан хиш ду. Доза ду Украиница къилбаседехь а, малхбалехь а (Дунай чухула), Молдовица къилбаседа-малхбалехь, Мажаройчоьнца къилбаседа-малхбузехь, Сербица малхбузехь, Болгарица къилбехахь➤.

Коьрта гӀала — Бухарест. пачхьалкхан мотт — румынийн.

Мехкан майда — 238 391 км², бахархой 2022 шарахь — 19 038 098 ст. (шинне гайтамашца регионехь уггаре йоккха пачхьалкх йу); Бахархойн барамца дуьненахь 62-гӀа меттиг➤ а, мехкаца 80-гӀа меттиг а➤.

Мохк къаьста ладаме этнооьздангаллин кепашца; дукхаха болу дин лелориш (87 % гергга бахархой) православин бу➤.

Йекъало 42 административан-мехкан декъе, 41 царех — жудец («уездаш»), а, 1 — муниципи Бухарест а йу, иза дӀанисйина жудеце➤.

Коьрта шахьар а, уггаре йоккха гӀала а — Бухарест йу, кхин йаккхий гӀаланаш — Клуж-Напока, Яссы, Констанца, Тимишоара, Брашов, Крайова, Галац, Орадя. Пачхьалкхан мотт — Румынин➤.

Румыни унитаран пачхьалкх а, президентан-парламентан республика а йу. Президентан даржехь ву Дан Никушор, премьер-министр Боложан Илие ву➤.

Динамикица кхуьуш йолу экономика йолу индустрин пачхьалкх. Валюта — румынийн лей (2019 шеран 10 январехь мах бара 4,05 лей АЦШ долларах), 1 АЦШ доллар керлачу румынийн лейшкахь мах шарахь (365 де) хьалабаьлла +0,19 лей, 3,88 тӀера 4,05 RON кхаччалц[5])➤.

Румыни кхоллайелла 1859 шарахь ши олалла цхьаьнакхетар бахьнехь — Молдовин а, Валахин а.  1861 11 декабрехь (23 декабрехь)[6] бахархошка кхайкхамехь Кузас кхайкхийра Румынин пачхьалкх кхоллар. Маршо кхайкхийна 1877 шеран 21 майхь➤.

НАТО декъахо 2004 шеран 29 мартехь дуьйна, ЕБ 2007 шеран 1 январехь дуьйна, Шенгенан зонин пачхьалкх-декъахо 2024 шеран 31 мартехь дуьйна.

ЦӀеран этимологи

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Мехкан цӀе схьайолу этнонимах «румынаш».

Физикин-географин амал

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Географин хьал

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Румынин лаьмнаш
Румынин карта
Родна

Румынис дӀалоцу майда 238 391 км², и йу уггаре йоккха мехкаца Къилба-Малхбален Европин, йерриг Европехь майданца 12-гӀа пачхьалкх. Мохк лаьтта 43° а, 49° а къилбаседа шораллашна а, 20° а, 30° а малхбален йохаллашна а йукъахь.

Румыни билгалйолу гергарчу барамехь цхьатерра лаьмнийн а, гунийн а, нийсачу а латтанийн цхьаьнакхетарца. Карпатийн лаьмнаш, 14 лаьмнин рагӀ йолуш, Ӏедалехь ду Румынин йуккъерачу декъехь, Ӏадца чекхдолу Украинин дозанера Серби кхаччалц. Румынехь уггар лекха меттиг йу Молдовяну лам (2544 м). Пачхьалкхан маьӀданийн ресурсашна йукъахь хьалха лаьтта мехкадаьттан а, полиметаллан а маьӀданаш.

Мехкан къилба-малхбалехь ду Ӏаьржа хӀордан хиш, цигахь йу йаккхий махлелоран порташ а, тӀеман-хӀордан флотан хӀордан базанаш а. Портийн уьйр йу мехкан чоьхьарчу кӀошташца шоссен а, цӀерпоштан а некъашца. ХӀорд тӀе араволийла хиларо пайден до дуьненайукъара хӀордан махлелор Европин а, Азин а, Къилбаседа Африкин а мехкашца. Гибралтаран хидоькъехула Атлантикин Ӏапказ чувалало, Суэцан татол чухула ХӀиндин а, Тийна а Ӏапказашна чувалало.

Болгарица а, Мажаройчоьнца а дозанехь йолу Румынин регионаш, — дуьненахь уггаре дика йалта хьекъачарех йу, амма цигахь бахархойн барам а, дахараш тӀегӀа а хаъал лахлуш йу.

Климат

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Румыни лаьтта континентан климатан зонехь, цигахь шийла Ӏа а, йовха аьхке а. Шеран йуккъера температура — 11 °C тӀера къилбехахь 8 °C кхаччалц къилбаседехь.

БӀаьсте къаьста салкхене буьйсанашца а, довха деношца а. Аьхке, дукха хьолехь, йовха йу; аьхкенан йуккъера температурин максимум Бухарестехь йу 28 °C, йукъера минимум — 16 °C. Ӏаьнаш шийла ду: йуккъера температурин максимум леста 2 °C тӀера аренашкахь −15 °C кхаччалц лаьмнашкахь. Абсолютан максимум йу 44,5 °C, иза хилла 1951 шарахь, абсолютан минимум −38,5 °C — 1942 шарахь.

Йуккъера йочанийн барам 750 мм шарахь бу, дукхаха долу дакъа догӀа аьхка. Цу тӀе кӀошташна йукъахь башхаллаш йу — лаьмнашкахь йогӀа 1500 мм кхаччалц йочанаш шарахь, къилбехахь а, йуккъехь Бухарестан кӀоштахь а — 600 мм гергга[7], Дунайн дельтехь — 370 мм гергга.

Гуонахьара хьал

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Мехкан 19 % латта дӀалоцу хьаннаш, цу тӀе Румыни йу Европехь йохонза йолу хьаннийн регионех уггаре йаккхийчехь цхьаъ.

Хьаннашкахь Ӏаш йу дуккха а акхарой, царна йукъахь берзалой, черчий, кхин а; аренашкахь цхьогалш, пхьагалш, тарсалш, даӀамаш.а ду. Пачхьалкхехь Ӏаш йу эндемикийн декхаш долу дийнаташ (царна йукъахь йевзаш йу карпатийн масар), олхазарш, рептилеш[8]. Румынин фауна лаьтта 33 792 тайпана дийнатех, царна йукъахь 33 085 букъа даьӀахк йоцурш йу, 707 букъа даьӀахк йерш йу.

Истори

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Шира истори а, антикалла а

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Румынин кхузаманан махкахь карийна ширачех кроманьонхочун даьӀахкаш (Пештера-ку-Оасе), цуьнан терахь хӀоттадо 42 эзар шо хьалха.

Архитектура

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Марамуреш

X—XIII бӀешерашкахь нах беха меттигаш лаьттара нийса агӀонан хӀусамех, уьш йина стаммийчу дкъошах а, хьаькха ханнех а. Наггахь хуьлура дечиган каркас йолуш, зӀарех, поппар хьаькхна дина цӀенош; дечиган варкхалаш лекха тӀекхозу тхевнашца къовлура чаца йа чӀешца.

ТӀулгаш дуттура дукхаха дерг феодалаша. Хьалдолу неха цӀенош мадаре хуьлура. ТӀулгийн керташ лаьтта дукхаха йерш 3—4 чоь йолу цӀенойх цхьа фасад а йолуш (Куртя-де-Арджешера керт, XIII—XIV бӀешо).

Культан гӀишлош

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Хьалхара килсаш йара йеакӀовн план йолуш а, малхбузен декъехь апсида йолуш а. Уьш йора морса тӀулгийн блокех а, кибарчигех а.

Куртя-де-Аржеш йолу Сийлахь-Веза Николайн килс (1310—1352) — жӀаран майданан килс, йина рогӀ-роггӀана тӀулган а, дахчанан а могӀанех, нартол бӀогӀамашца гӀортор йолуш, гойтуш византин оьздангаллин Ӏаткъам. Иштта шуьйра йевзаш йу Исаккехь йолу Кокошан килс.

Говзалла

[бӀаьра нисйан | нисйан]

X—XI бӀешерашкахь, феодалан латтанаш кхоллалуш, румынийн говзалла кхиа йолайелира. Валахехь а, Молдовехь а – Византин, Болгарин, Сербин оьздангаллин Ӏаткъамехь; Трансильванехь – Германин а, Чехин а, Польшин а оьздангаллин Ӏаткъамехь.

Суртдиллар

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Воккха румынийн исбаьхьалча а, кхузаманан румынийн суртдилларан факт хилла бух биллинарг а хилла Николае Григореску.

Музыка

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Григоре Леше[en] Брюсселехь 2018 шарахь
Йишлакхархо Инна

Баккхийчех румынийн композитораш бу Энеску Джорже, Радулеску Горацио, Думитреску Янку, Штефэнеску Джордже. Кхин а тӀемал тӀаьхьара шерашкахь гӀарайевлла йара иштта эшарш, масала, «Drum Bun» Носиевич Штефанан, «Tată» Баджа Мали Книнжан.

Дойна — Румынин лирикин халкъан эшар. Дойнаш — румынийн халкъан билгало йолу лирикин, вокалан йа инструментан кхолламаш бу, цу тӀехь композиторо ма-дарра гойту шен синхаамаш меланхоли, сатийсам, гӀайгӀа, дохковалар, цхьалло, хийра хилар, дӀасакъастар, гӀаттам, гӀайгӀа, безам, зуламхошка цабезам, и.дӀ.кх.а. Дойнаш лирикин Ӏаламан йу, церан йукъара теманаш йу меланхоли, сатийсам, Ӏаламе болу безам, дахаран мерза хиларх лаьцна белхарш, йа Деле лазам дӀабаккха гӀо доьхуш кхайкхамаш бар, и.дӀ.кх.а. ХӀинцалера а, шуьйра вевзаш волу а дойнин говзанча ву румынийн фольклорист, музыкант, румынийн ламастан эшарш локхуш волу Григоре Леше[en].

Массийн хаамийн гӀирсаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Газеташ «Evenimentul Zilei», «Скынтейя», журналаш «Femeia», «Урзика», «Moftul român».

Радиостанцеш: «Radio România Actualități», «Radio România Cultural», «Radio România Regional», «Digi FM», «Radio ZU», «Kiss FM», «Magic FM», «Radio Europa FM», «Virgin Radio», «Radio Pro FM», «Național FM».

Радиостанцешна тӀекхочу йуккъера тулгӀенаш тӀаьхь: «Radio România Actualități», «Radio România Regional» а, Radio Antena Satelor а йека 153 м йеха тулгӀенаш тӀаьхь "Radio Romania Muzical" DAB (Бухарест): 223.936 (12A).

Телеканалаш, хьажало DVB-T чухула (хьалха — аналоган ДМВ): TVR 1, TVR 2, TVR 3, Antena 1 и Pro TV.

Спорт

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Къоман стадион (Бухарест)

Уггаре баккхий кхиамаш спортехь Румынис баьхна спортан гимнастикехь, пийсакьхьакхарехь, йайн атлетикехь. Спортан гимнастикин историн бевза гӀарабевлла румынаш, масала, Надя Команечи (йа Надя Комэнеч), Симона Аманар, Йоланда Бэлаш, Лавиния Милошович, Даниэла Силиваш, Каталина Понор. Тоьлла Румынин говзаллин теннисистка — Симо́на Хале́п йу, иза дуьненан хьалхара ракетка хилла. Цхьаъ ловзачу разрядехь «Боккха гӀеман» шина турниран толамхо; цхьаъ ловзачу разрядехь «Боккхачу гӀеман кхаа турниран финалист; WTA 24 турниран толамхо.

Футболехь цуьнан гулйина команда ДЧМ-94 чийрик финале йаьлла, кхин 4 шо даьлча финалан 1/8 декъе йаьлла. Уггаре гӀарабевлла футболисташ: Георге Хаджи (карьера чекхйаьккхина), Дан Петреску, Георге Попеску (изза статус), Адриан Муту, Чиприан Марика, Кристиан Киву, Рэзван Рац.

Коьрта шахьрара футбольный клуб «Стяуа» 1985/86 шарахь тоьлла Европин чемпионийн кедехь а, УЕФА Суперкедехь а, кхин а ЕЧК финалхо хилла 1988/89 шарахь.

Регбин Румынин гулйина команда йу тоьллачех Европин командех цхьаъ: доьазза цуо баьккхина Европин къаьмнийн кад, кхин а дакъалаьцна йерриг дуьненан чемпионат къовсуш.

Румыни тӀаьхь-тӀаьхьа кхуьуш йу Ӏаьнан спортан тайпанашкахь — масала, салазан-бобслейн спортехь а, биатлонехь а.

ТӀеман ницкъаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Румынин тӀеман ницкъаш лаьтта гӀаш эскарех, тӀеман-хӀордан а, тӀеман-хӀаваан а ницкъех.

Хьажа кхин а

[бӀаьра нисйан | нисйан]

Билгалдахарш

[бӀаьра нисйан | нисйан]
  1. ↑ Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 22. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4.
  2. ↑ Источник. ТӀекхочу терахь: 2022 шеран 20 октябрь. Архивйина 2022 шеран 26 октябрехь
  3. 1 2 3 4 Report for Selected Countries and Subjects. ТӀекхочу терахь: 2021 шеран 24 январь. Архивйина 2021 шеран 29 январехь
  4. ↑ http://chartsbin.com/view/edr
  5. ↑ Динамика курса румынского лея. ТӀекхочу терахь: 2019 шеран 10 январь. Архивйина 2019 шеран 11 январехь
  6. ↑ Румыния / М. М. Лобанов (Общие сведения, Население, Хозяйство), Н. О. Тельнова (Природа: физико-географический очерк), А. А. Романчук (Исторический очерк), И. О. Гавритухин (Исторический очерк, после римского завоевания), Г. Д. Шкундин (Исторический очерк), В. Д. Нестёркин (ТӀеман ницкъаш), В. С. Нечаев (Здравоохранение), В. И. Линдер (Спорт), Е. В. Фейгина (Литература), П. С. Павлинов (Архитектура и изобразительное искусство: архитектура и искусство 4–18 вв.), Е. В. Азерникова, П. М. Степанова (Театр), С. А. Смагина (Кино) // Румыния — Сен-Жан-де-Люз. — М. : Большая российская энциклопедия, 2015. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 29). — ISBN 978-5-85270-366-8.
  7. ↑ The 2004 Yearbook (рум.) (PDF). Romanian National Institute of Statistics. ТӀекхочу терахь: 2008 шеран 31 август. Кху чуьра архивйина оригиналан 2011 шеран 21 августехь
  8. ↑ EarthTrends:Biodiversity and Protected Areas -Romania (PDF). ТӀекхочу терахь: 2008 шеран 10 январь. Архивйина 2011 шеран 21 августехь

Хьажоргаш

[бӀаьра нисйан | нисйан]
Хьост — «https://ce.wikipedia.org/w/index.php?title=Румыни&oldid=12000618»