Бутан

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Бутан паччахьалла
འབྲུག་ཡུལ་
Druk Yul
Байракх ХӀост
Байракх ХӀост
Шатлакхан Илли: «Друк цендэн»
Bhutan (orthographic projection).svg
Кхоьллина 17 декабрь 1907 шо
Официалан мотт дзонг-кэ
Коьрта гӀала Тхимпху
Яккхий гӀаланаш Тхимпху
Урхаллин тайпа конституцин монархи[1]
Паччахь
Премьер-министр
Джигме Кхесар Намгьял Вангчук
Церинг Лотай
Пачхьалкхан дин Dharma Wheel.svg Буддизм (Друкпа Кагью)
Латта 135-гӀа дуьненахь
 • Дерриг 38 394 км²
хина тӀехле <1 %
Бахархой
 • Мах хадор (2016) 750 125 (июль 2016, мах хадор)[2] адам.
 • Ларар (2005) 696 183[3] адам.
ДЧС
 • Дерриг (2012) 4,646 млрд[4] долл. (160-гӀа)
 • ХӀораннан а сина 6 112[4] долл.
АДКМ|ИЧР (2018) 0,612[5] (юкъара; 134-гӀа меттиг)
Ахча Нгултрум (BTN, код 64) (INR, код 356)
Интернет-домен .bt
Код ISO BT
Код МОК BHU
Телефонан код +975
Сахьтан асаш UTC+6 (BTT)
Автомобилийн некъаш аьрру[d][6]

Бута́н паччахьа́лла (дзонг-кэ འབྲུག་ཡུལ་, Вайли ʼbrug-yul, лат. zhuk yü ладогӀа ) — Къилба Азин пачхьалкх, лаьтта ХӀиндин а, Цийчоьнан а юкъахь. Коьрта шахьар — Тхимпху гӀала. Шеш шайха олу — Друк-Юл — «Саьрмакан мохк»[7].

Бутан — кхин а историн цӀе ю луларчу ХӀиндин Малхбузан Бенгалин штатан центр Калимпонгехь йолчу мехкан. И мохк схьабаьккхина ингалсаша Бутанегара XIX бӀешарахь дуккха а девнаш хиларца.

Цхьаьна версица, «Бутан» цӀе схьайолу Бху-Уттан (Bhu-Uttan) дешах, санскритера гочдича маьӀна хуьлу «лекха лаьмнаш» я «ломан мохк». Кхечу версица, цӀе схьайолу Бхот-Ант (Bhots-ant) дешах, цуьнан маьӀна «Тибетан йист» я «Тибетан къилбе». Къилбаседа агӀора Бутан паччахьаллин доза ду Цийчоьнца, малхбузехь — ХӀиндин штатаца Сиккимца (1975 шо кхаччалц маьрша паччахьалла яра), малхбалехь — штатаца Аруначал-Прадешца, къилбехь — штатаца Ассамца, цигахь дукха шерашкахь боьдуш бу гражданийн тӀом, къилба-малхбузехь — Малхбузан Бенгалица.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Археологин хаамашца Бутане нах вайн эрал II эзар шо хьалха охьахевшинехь а, амма йозанан тешаллаш ширачу заманах ца дисина ала мегар ду. Мехкан истори евза дукхаха дерг муьрашца, бахьана, 1827 шарахь оцу хенахь Бутанан коьрта шахьар хиллачу Пунакхехь яьгна уггаре йоккха библиотека. Историн хиламаш хӀинца къаста ца ло легендех. Дерриг охьадиллича, буддизм кхаьчна Бутане II бӀешарахь. Иштта Тибетан паччахьо Сонгцен Гампос (627649), легендашца, йоьгӀна Бутанан махкахь шиъ килс (Кийчу Лакханг Парохь, Джамбей Лакханг Бумтангехь), уьш хӀинци а ю, зиярат даран ладаме меттигаш ю.

Терхьаша ма-дарра дуьйцу легенда хилла долу буддийн йогинан Падмасамбхаван VIII бӀешарахь Бутане масех зиярат дарах.

Паро гергара Такцанг-лакханг («цӀоькъа лоьман бен») килс, цунна чохь ю Падмасамбхаван коьрта медитацин хьехаш.

ТIаьхьуо Тибетехь урхалла дан волавелла паччахь Ландарма (836842), цуо бехкаме йина буддизм, буддийн мозгIаршна къиза таIзарш а дина. Цунах бевдда, дукхаха болу мозгIарш а, Iилманчаш а тIеэцна Бутанехь.

Бутанийн буддизм Друкпа Кагьюн хьост ду ламан Цангпа Гьяре Еше Дорджехь, цуо кхоьллина Тибетехь Ралунг гIалахь килс Друк («саьрмак»). И ишкол чIагIелира Тибетан йисташкахь, Ладакехь а, Бутанехь а. Бутанан буддизм кхиарехь йоккха роль ловзийна иштта Пема Лингпас, Ньингман ишколан векал.

Тибетийн мозгIар а, художник а волу Нгаванг Намгьял (Шабдрунг) (15941651) паччахь хилира 1616 ш.; цуьнга вовшахтохаелира Бутан, массанхьа а йира чIагIонийн гIопаш (дзонгаш), шен чIагIонехь оьшуш йоцу Лхасера Потала гIалан бен. Шабдрунга веллачул тIаьхьа Бутанехь иккхира гражданийн тIом, иза ца сецца ала мегар ду шина бIен шарахь.

Экспанси йоьдуш Бутана дIалецира Брахмапутра эркан тIевогIийла Ассамехь а, Бенгалехь (дуараш я «неIарш»).

Бутанан чоьхьара девнашна юкъа жигара хьийзира ингалсхой. Бутанан Ингалсца чолхе юкъаметтигаш яра, муьрашкахь барт девнаца хийцалуш. ЖамI, Бутана яйира дуараш а, къилбехьара боккха мохк а (олу хIинцалерачу ХIиндин Ассам штатера Британийн Бутан, коьрта шахьар Калимпонг гIала).

Бутан юха цхьаьнатоха а, чIагIъян а таро хилира паччахьан Угьен Вангчукан, цуо кхоьллира 1907 шарахь керла некъи (уьш хIинца а бу урхалла деш). Хьалха Угьен Вангчук дакъа лоцуш вара цхьаьна ингалсхошца операцешкахь, ткъа 1910 шарахь керлачу некъийн Хьалхара Паччахьо барт бира Ингалсца, юьззина автономии а, Бутанан чоьхьарчу гIуллакхашна юкъа ца гIертарца хийцина, къобал йира сюзеренан юкъаметтигаш. Оцу хенахь дуьйна болало Бутан къовлаяларан мур, оцу хенахь Бутанан аьтту белира дуьненан шина тIамах кIелхьара яла.

1952 шарахь Ӏарше кхаьчначу керла некъийн кхоалгӀа паччахьа Джигме Дорджи Вангчука, меллаша модернизацин некъан политика йолийра. Цийчоь Тибетан чуяро Бутанега ХӀиндица барт бан безийтира Цийчоьнна даръярех, хӀинца а Бутанан кхерамазалла латтош ю ХӀиндин эскарша. Джигме Дорджи мах лелорна аьтту бина, жигара даьккхина махкахь ахча лелар. 1971 шарахь бен ВКЪКХ юкъа ца яхана Бутан.

Бутанан орамера бахархойн векал

Некъийн веалгӀа паччахь Джигме Сингье Вангчук Ӏаьрше веана 1972 шарахь, цуо цхьа могӀа хийцамаш бира. Бутане чубитира барам хӀоттийна махкал арахьара журналисташ а, туристаш а. Паччахь гӀоьртира мехкан инфраструктура (электрийлла, телефонан а, радион а зӀе, некъаш) ян, гуонахьара Ӏалам меттаха ца даккха а хьожуш. 1998 шарахь паччахьа дӀаделира кхочушдаран Ӏедал министрийн кабинете, хьаькмаш хийцабалар а, хийцар а юкъадаьккхира. 2002 шарахь Бутанехь кхоьллира къоман телевидени (цул хьалха телевидени магийна яцара). Мехкан беркате хьал тӀаьхь-тӀаьхьа толуш ду, инфраструктура тоеш, хуьйцуш ю. ТӀаккха а, Бутан чӀогӀа лаьтта ламасташ тӀехь.

2006 шеран 14 декабрехь Бутанан веалгӀа паччахь Джигме Сингье Вангчук (вина 1955) йитина Ӏарш шен кӀантана, Джигме Кхесар Намгьяла (вина 1980)[8].

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Бутанан карта

Топографи[нисъе | нисъе чухулара]

Бутанан мехкан къилбаседа-малхбузехь а, къилбаседехь а даккхий (Малхбален) Гималай лаьмнаш ду. 50 % сов латташ ду 3000 м лакхахь, 20 % — шалаьмнаш а, гуттаренна лайнаша а дӀалаьцна. Къилбехьа Даккхий Гималайна тӀекхета Чоьхьара Гималай — лабиринт меридионалан пурх даккъаш шуьйрачу ломан атагӀашца, уьш къилбехьа арайовлу хьеначу акъарешка. Бутанехь мохкбегабо. Гималайна тӀиера къилбехьара охьаоьху чухчарешца долу сиха эркаш — Брахмапутран геннаш.

Бутанан яккхий гидроэнергетикан ресурсаш ю, ткъа иштта дикка пайден маьӀданийн ресурсаш а — аьчкан маьӀда, цӀеста, даша, цинк, кӀора, мармар, кхин а.

Цийчоьнца долу доза къилбаседехь а, къилбаседа-малхбузехь а 470 км ду; ХӀиндица (Сикким штатаца малхбузехь, Малхбуза Бенгалица къилба-малхбузехь, Ассамца къилбехь а, къилба-малхбалехь а, Аруначал-Прадеш (хьалха Къилбаседа-Малхбален дозанан агенталла)) малхбалехь 605 км ду. ХӀиндин Сикким штато (88 км шуьйра мохк) Бутан Непалах къастайо, ткъа хӀиндин Малхбуза Бенгали штато — Республика Бангладешах (цу тӀе Бутанера Бангладеше кхаччалц 60 км бен яц). Бутанан малхбузера малхбале кхаччалц — 300 км ю, къилбехьара къилбаседехьа — 170 км ю. Пачхьалкхан майда — 38 394 км² (Непалан майданал кхузза кӀезиг). 1980-гӀа шерашна юккъехь 70 % гергга мохк хьаннаш йолуш бара, 10 % — дийнна шарахь ло а, ша а болуш дара, 6 % гергга — лелон латташ я эвланаш яра, 3 % — цхьаьна хенан лело делла дара, 5 % — дӀалоцура байнаша а, байданаша а. Бисина мохк — тархийн мохк, уьш дуьйш лело пайден дац. Бутане баьхкина дуьххьарлера британхоша дуьйцура: «Бодане а, готта а ломан атагӀаш, мархашлахь байна ломан баххьаш, йо ша-кепара хазаллин а, сийлаллин а пейзаж». Пачхьалкхан мохк – дуьненан ломан меттигех лела уггаре халчех цхьаъ бу, локхалла хийцало хӀордан тӀегӀан тӀиера 160 метрера 7000 метр кхаччалц. Бутанан уггаре лекха меттиг — Кула-Кангри лам, локхалла 7554 м — лаьтта мехкан къилбаседехь Цийчоьнан дозанехь. ШолгӀаниг – Джомолхари 7314 м лекха — лаьтта Чумби атагӀи йолчохь. Махкахь бу локхалла 7000 м йолу ира баххьаш болу 19 лам. Бутанан-цийчоьнан къилбаседа дозанехь айабелла гималайн лайн ира баххьаш 7500 м сов лекха, баххьаш тӀехь олалла до арктикан климато. Оцу регионехь шаш дашара бахьнехь хилла ломан эркийн хиш а, атагӀаш а чӀогӀа дика хьолаш до бежнашна, уьш леладо кӀезиг болчу меттигерчу бахархоша. Бутанан юккъерачу декъера Ӏаьржа лаьмнаша кхуллу Ӏаламан хидоькъа дукъ мехкан коьрта шина эркан системашна юкъахь — Мо-Чу а, Дрангме-Чу а. Ӏаьржа лаьмнийн ломан баххьаш бу 1500—2700 м хӀордан тӀегӀанера, ткъа сиха ломан эркаш кхоьллина ломан Ӏинаш.

Бутанан юккъерачу декъера хьун — мехкан боккха бахам. Малхбален Бутан дӀакъастийна Донга лаьмнийн системан къилба баххьаш. Бутанан малхбузан декъехь ю хьена юьйш-ерзо атагӀаш а, мехкан хилаттолаш а. Сивалик акъари, Ю я Ӏаьржа лаьмнаш, Гималайн ломан кӀажош хьаннаш йолуш, аллювиалан эркан атагӀеш, хӀордан тӀегӀанал 1500 м лаьмнаш долуш ю. Акъареш охьайогӀу субтропикан аренашка «дуарашка». Оцу аренан доккхаха долу дакъа ду ХӀиндехь, амма иза 15 км чоьхьайолу Бутанан. Бутанера «дуараш» лаьтта шина декъах. Къилбаседа дакъа — декъа лилхина латта а, шортта ораматаш а, шунаш а долу меттиг. Къилба дакъа — лекха буц яьлла, шуьйра джунгляш йолу хьена латташ. Аренашкахь кхиадо дуга а, кхин ялташ а. Мехкан ладаме коммерцин яккъаш — Пхунчхолинг, Гелепху, Самдруп-Джонгхар — лаьтта нисса аренашкахь «дуарашкахь». Кхузахь деха цӀоькъалом, леопард, пийл, кхин дийнаташ.

Климат[нисъе | нисъе чухулара]

Климат а, ораматаш а махкара доьзна ду меттиган локхаллех: муссонан ломан-тропикан а, тӀуьна а Чоьхьара Гималайхь, шийла а, лекха лаьмнийн а — Даккхий Гималайхь. Муссонийн муьрехь чӀогӀачу догӀнаша хи хьодийта, лаьттан эрози а йо. Аренашкахь кхуьу гуттаренна сийна а, тропикан а хьаннаш, лакхахь — субтропикан, 1800 тӀиера 3500 м кхаччалц — ийна а, баганан а — субальпийн (хуьлу къоман зезаг — айсина петӀамат) а, кхин лакхахь а — альпийн байнаш, 5500 м лакхахь — гуттаренна лайнаш а, шаш а.

Бутанан климат хийцало меттиган локхаллийца, Азин доккхаха долчу декъехь санна, муссонийн Ӏаткъам болуш ю. мехкан малхбуза декъехь муссонан мехаш бахьнехь хуьлу 60—80 % ерриг мехкан йочанех. Климат тӀуьна а, субтропикан а ю къилба аренашкахь а, ломан кӀажошкахь а, Къилба а, юккъера а кӀоштийн Гималайн атагӀашкахь климат барамера ю, мехкан къилбаседехь — шийла, дерриг шарахь гималайн баххьаш тӀехь ло долуш. Температура а йоьзна локхаллех. Иштта, 2200 м хӀордан тӀегӀанал лакхахь, мехкан малхбуза декъехь йолчу Тхимпхура температура, июнехь-сентябрехь хуьлу 15—26 °C, амма январехь охьайолу −4 °C кхаччалц, наггахь −16 °C а. Мехкан юккъера дакъа — шийло барамера климатан зона ю. Мехкан къилбехахь йовха а, тӀуьна а климат бахьнехь дерриг шарахь температура хуьлу +15—30 °C, цу тӀе аьхкенан температура атагӀашкахь кхочу наггахь +40 °C. Йочанийн шеран барам кӀоште хьаьжжина бу. Иштта Бутанан къилбаседан декъехь шарахь ца хуьлу 40 мм бен йочанаш — дукхах дерг ло хуьлу. Бараме климат йолчу юккъерчу кӀошташкахь шеран йочанийн барам хуьлу 1000 мм гергга. Къилбехахь (субтропикийн зонехь) хуьлу 7800 мм шарахь. Декабрера февраль кхаччалц — екъа Ӏаьнан зама, иза лаьтта март кхаччалц, оцу хенахь хуьлу 20 мм йочанаш баттахь. Августехь йочанийн тӀегӀа кхочу 650 мм. Бутанера бӀаьсте хуьлу мартера апрель юккъе кхаччалц. Аьхкенан денош долало апрелан юккъера, оцу хенахь наггахь бен догӀанаш ца догӀу. Къилба-малхбузера муссонийн догӀанийн шеран зама хуьлу июль-сентябрь беттанашкахь. Мехкан къилбехьара йочанийн лакхара барам кхетабо муссонаш Гималайша дехьа ца ялийтарца. Гуьйре лаьтта сентябран чеккхенгара октябрь-ноябрь чекхбаллалц. Ноябрера март кхаччалц дахло шийла а, ло долу а Ӏа (3000 м лакхахь).

Эркийн системаш[нисъе | нисъе чухулара]

Бутанехь диъ коьрта эркийн система ю: Манас (я Дрангме), СанкошПуна-Цанг), Ванг ЧуЧинчу), Амо. Массо а эрк долало Гималайхь, тӀаккха, охьадоьду къилба агӀора атагӀашкахула, дӀакхета Брахмапутра эрках, иза шен рогӀехь кхета Гангах. Бутанехь уггаре еха эркан система — Дрангме (я Кури), иза охьадоьду хӀиндин Аруначал-Прадеш штатехула, кхоъ га а ду цуьнан: Дрангме, Мангде, Бумтанг. «Дуарийн» кӀошташкахь, оцу эркан 8 га цхьаьнакхетачохь, Дрангмен цӀе Манас лелайо. 320 километр долу эрк Пуна-Цанг (я Санкош) сих-сиха дестий бердах долу, иза кхоьллина эркаш Мо а, Пхо а санна, церан хиш оьху гималайн лайшкара. Уьш охьадоьлху къилба агӀора Пунакха гӀалехьа, цигахь кхета дӀакхета Пуна-Цанг эрк кхуллуш, иза шен рогӀехь, охьадоьду къилбехьа хӀиндин Малхбуза Бенгалин штатехула. 370 км деха долу Ванг Чу эркан дуккха а геннаш долало Тибетехь. Ша Ванг Чу эрк охьадоьду къилба-малхбалехьа Бутанан малхбуза декъехула, кхин дӀа чекхдолу «дуарашкахула». Кхузахь иза доьду хӀиндин Малхбуза Бенгали штатехула. Мехкан уггаре жима эркан система — Торса ю, къилбаседа декъехь евза Амо цӀарца, иштта хьост ду Тибетехь, охьадоьду ХӀинде[9].

Бутанан шалаьмнаш

Шалаьмнаш[нисъе | нисъе чухулара]

Къилбаседа Бутанехь шалаьмнаш дӀалоцу 10 % мохк, хин ладаме хьост ду. Оцу шалаьмнашкахь ду миллионаш тоннашкахь мола хи, аьхка дешачу заманахь боккха бохам хуьлу бахархошна.

Экономика[нисъе | нисъе чухулара]

1971 шарахь дуьйна Бутан ю уггаре къиен мехкашна юкъахь[10]. Бутанан экономикан бух бу хьуьнан а, юьртан а бахам, туризм, поштан маркаш йохкар.

Къилбехахь кегийрачу шахташкахь доху гипс, кира-маьӀда, доломиташ, кӀора, мармар, сланец. Кхиина ю хьун кечъяран, дечиг тодаран, юургийн промышленность. Махкахь кхиадо дуга, хьаьжкӀаш, орам-стом, цитрусаш, хӀоьан культураш, сугӀа, жӀалин нускалш. Бутанехь ду шурийн даьхнийлелор, зӀакардаьхнийлелор; шуьйрачу ломан байданашкахь ду хьаладуьгу даьхнийлелор: якаш, гезарий, цзо (якийн а, бежнийн а иэдина хӀу) лелор. АтагӀашкахь бахархоша бошмаш лелайо. Кегийра белхаш: латунах, буту-эрзах буддистийн ритуалин сурсаташ дар, тӀергӀан а, бамбан а кӀадеш, кузанаш, детин а, цӀестан а белхаш дар, дечиг агар.

Экспортан коьрта статьяш: электроэнерги (ХӀинде), кардамон, гипс, цемент, дечиг, Ӏежаш, жӀалин нускалш, стоьмаш, мехала тӀулгаш, чамбийриш.

Ледара агӀонаш: юкъараллин секторан дукхачу отраслашкахь — некъаш дахкар тӀиера дешаран тӀекхаччалц — хӀиндин белхан ницкъ лело безаш хуьлу. Дукхаха болу бахархой юьртабахам тӀехь беха; ломан басеш чӀогӀа ирх хиларна лелайо латан кӀезиг майда. Промышленность яц ала мегар ду. Ӏаламан ресурсаш кӀезиг ю.

Бутан — аграрин мохк. 80 % сов бахархошна юьртабахам а, хьуьнан бахам а сан коьрта хьост ду. Цул сов, правительство жигара доладо гуонахьарчу Ӏаламан хьолан (Бутанан ах мохк кхайкхийна къоман паркаш, царна чохь тала мегаш дац), иза бахьнехь промышленность кхиор планашкахь дац бутанан Ӏедалан. Паччахьаллехь яккхий промышленностан предприятеш ян а яц ала мегар ду. Ю масех дечиг тояран предприятии, юурган промышленностан преприяти (царна юкъахь лицензица Кока-кола арахоьцурш а). Коьрта экспортан сурсат ду экологин цӀена дуга, стоьмаш, гидроэлектростанцеш йоккху электроэнерги.

Дзонгдэй[нисъе | нисъе чухулара]

Бутанан Дзонгдэй (регионаш).

Дзонгдэй
(зона)
Адм.центр Майда,
км²
Бахархойн
дукхалла,
(2005) адам.
Луьсталла,
адам./км²
Дзонгхагэйшан
дукхалла
Малхбузера Тхимпху 8345 281244 33,70 5
Юккъера Дампху 11023 88855 8,06 5
Къилбера Гелепху 8499 89720 10,56 4
Малхбалера Монгар 10949 175163 16,00 6
Бутан, массо Тхимпху 38 816 634 982 16,36 20
Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.pngАзербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан · Бангладеш · Бахьрайн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржийчоь¹ · Мисар² · Израиль · ХӀинди · ХӀиндонези ³ · Урдан · Ӏиракъ · Иран · Йемен² · Кхазакхстан ¹ · Камбоджа · КъатӀар · Кипр¹ · ГӀиргӀазойчоь · Цийн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувайт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Туркойчоь4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япон

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Ламанийн-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседа Кипран Туркойн Республика · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Атлас мира: Максимально подробная информация / Руководители проекта: А. Н. Бушнев, А. П. Притворов. — Москва: АСТ, 2017. — С. 50. — 96 с. — ISBN 978-5-17-10261-4
  2. COUNTRY COMPARISON :: POPULATION
  3. Population and Housing Census of Bhutan — 2005 (ингалс.) (PPT). UN (2005). Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2010 шеран 5 январехь.
  4. 1 2 Bhutan. International Monetary Fund. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 2 февралехь. Теллина 2011 шеран 20 апрелехь.
  5. 2018 Human Development Report. United Nations Development Programme (2018). Теллина 2018 шеран 29 сентябрехь.
  6. http://chartsbin.com/view/edr
  7. Бутан // Большой Кавказ — Великий канал. — М. : Большая российская энциклопедия, 2006. — С. 406-410. — (Большая российская энциклопедия : [в 35 т.] / гл. ред. Ю. С. Осипов ; 2004—2017, т. 4). — ISBN 5-85270-333-8.
  8. Biswajyoti Das Bhutan's new king committed to democracy (ингалс.). Hindustan Times (со ссылкой на Reuters) (18 декабря 2006). Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 11 февралехь. Теллина 2011 шеран 27 январехь.
  9. River Systems — Andrea Matles Savada, ed. Bhutan: A Country Study. Washington: GPO for the Library of Congress, 1991.(ингалс.)
  10. http://www.un.org/en/development/desa/policy/cdp/ldc/ldc_list.pdf