ХӀинди

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци a, Лахар


ХӀинди
भारत गणराज्य
Bhārat Gaṇarājya
Republic of India
Flag of India.svg Emblem of India.svg
Байракх Герб
Девиз: «Satyameva Jayate (санскр. सत्यमेव जयते) — «Бакъо бен ца тоьлу»»
Гимн: «Jana-Gana-Mana»
India (orthographic projection).svg
Маьрша яьлла хан 15 август 1947 (Йоккха Британех)
Официалан меттанаш ХӀиндийн мотт, ингалсан мотт
Коьрта гӀала Нью-Дели
Яккхий гӀаланаш Мумбаи,Дели, Бангалор, Ченнаи, Калькутта
Урхаллин тайпа Парламентан республика
Президент
Вице-президент
Премьер-министр
Пранаб Кумар Мукерджи
Ансари Мохьаммад Хьамид
Манмохан Сингх
Латта
• Массо
7-гӀа дуьненахь
3 287 263 км²
Бахархой
• Мах хадор (2013)
Луьсталла

1 220 800 359[1] адам.
364 адам./км²
ДЧС (НЭТ)
  • Дерриге (2012)
  • ХӀораннан а сина

4,735 трлн $
3,693[2] $ (129-й)
ДЧС (мах)
  • Дерриге (2011)
  • ХӀораннан а сина

1,848 трлн[3] $ (114-гӀ)
1,388[2] $ (114-гӀ)
АДКМ (2013) 0,554[4] (юкъара) (136-гl)
Бахархойн цӀерш ХӀиндахой
Ахча ХӀиндин рупи
(INR, код 356)
Интернет-домен .in
Код ISO IN
Код МОК IND
Телефонан код +91
Сахьтан асаш +5:30

ХӀинди (хӀинди भारत, инг. India), официалан цӀе — ХӀинди Респу́блика (хӀинди भारत गणराज्य, инг. Republic of India) — Къилба Азера пачхьалкх. Бахархой — 1 329 356 004 стаг (август 2016)[5], майда — 3 287 263 км², оцу шине а гайтамца Къилба Азера яккхийчех пачхьалкх ю. Бахархойн барамца дуьненахь шолгӀачу, майданца ворхӀалгӀа меттигехь ю. Коьрта гӀала — Нью-Дели. Пачхьалкхан меттанаш — хӀинди а, ингалсан а.

Федерацин пачхьалкх, парламентан республика. Премьер-министр — Моди Нарендра, президент — Ковинд Рам Натх. Лаьтта 29 штатах а, 7 союзан латтанех а.

ХӀиндин дозанаш ду Пакистанца малхбузехь, Цийца, Непалца, Бутанца къилбаседа-малхбалехь, Бангладешца а, Мьянмица а малхбалехь. Цул сов, ХӀиндин хӀордан дозанаш ду Мальдивашца къилба-малхбузехь, Шри-Ланкица къилбехь, ХӀиндонези къилба-малхбалехь[6]. ОвхӀанца доза долу Джамму а, Кашмир а штат къовсаме латта ду[7].

ХӀиндийн субконтинент ширачу хӀиндин цивилизацин даймохк бу. Шен историн йохаллин доккхах долчу декъехь ХӀинди хилла ладаме йохк-эцаран некъаийн юкъ, гӀараяьлла хилла шен бахамашца а, лакхарчу оьздангаллица а. ХӀиндехь кхолладелла хӀиндуизм, буддизм, сикхизм, джайнизм динаш. Вайн эран хьалхарчу эзар шарахь хӀиндин субконтиненте кхаьчна керста дин а, ислам а, цара боккха Ӏаткъам бина регионан тайп-тайпана оьздангалла кхиоран. XVIII — XX бӀешерийн хьалхарчу декъехь ХӀинди кӀез-кӀезиг лоцуш дӀалаьцна Британин империс. 1947 шарахь, дукха шерашкахь дуьхьало йинчул тӀехьа, пачхьалкхан паргӀато елла. XX бӀешо чекхдолуш ХӀиндин бакхий кхиамаш хилла экономикехь а, тӀеман кхиорехь а, пачхьалкхан экономика дуьненахь уггар чехка кхуьучарна юкъахь яра. Цуьнга хьаьжна ца Ӏаш, бахархойн доккхаха долу дакъа къоьллехь дехаш ду. Боккха бала бу лакхарчу тӀегӀан тӀиера коррупци а, тӀехьайисита могашалла ларъяран система а.

ХӀинди потенциалехь онда пачхьалкх ю, ядеран герз а долуш. Иза ишттачу дуьненаюкъарчу кхолламашна юкъахь ю: ВКЪКХ, G20, ДЙЭЮ, Къилба Азин регионийн юкъаметтигийн ассоциаци, Къаьмнийн доттагӀалла, ткъа иштта БРИКС а, ШОС а.

ЦӀе схьаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкхан официалан цӀе, ХӀинди, схьаяьлла санскритан синдху (санскр. सिन्धु) гергарчу шира персин хӀинду дешах — ХӀинд хин исторера цӀарах[8]. Ширчу грекаш хӀиндахойх индои (шира.-грек. Ἰνδοί) — «ХӀиндан нах» олуш хилла[9]. ХӀиндин Конституцис къобалйо шолгӀа цӀе, Бхарат (хӀинди भारत), ширачу хӀиндин паччахьан санскритан цӀарах яьлла йолу, цуьнан истори йийцина «Махабхаратехь». КхоалгӀа цӀе, ХӀиндустан, лелош ю Сийлахьчу Моглийн империн заманера схьа, амма официалан статус яц[10].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: ХӀиндин истори
Бхимбеткера тархаш тӀиера сурташ
Вайн эрал 3300 — 2600 шераш хьалхара хараппин цивилизацин мур
Вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхара хараппин кхиана цивилизацин мур
Вайн эрал 1900—1300 шераш хьалхара хараппин цивилизацин тӀехьара мур

ТӀулгийн мур[нисъе | нисъе чухулара]

Нармадан тогӀенерчу Хатнорехь карийначу Нийса лела адамийн даьӀахкаша гойту, ХӀиндехь адам деха, лаххара а, юккъерчу плейстоценан муьрехь дуьйна, 200 000—500 000 шо гергга хьалха[11][12]. Мезолитан мур болабелла ХӀиндийн субконтинентехь 30 000 шо гергга хьалха, лаьттина 25 000 шо гергга. Дуьххьара евзаш йолу даиман нах беха меттигаш кхоллаелла 9000 шо хьалха Мадхья-Прадеш штатерчу Бхимбеткехь. Неолитан уггар хьалхара оьздангаллин лараш, радиоуглеродан анализо гойту вайн эрал VIII эзар шерашна юккъехь, карийна Гуджарат штатехь Камбейн айман бухахь. Вайн эрал VII эзар шо хьалха хилла неолитан оьздангаллин тешаллаш, карийна Пакистанан провинцехь Балочистанехь Мергарх цӀе йолчу нах лаьттинчу меттигехь[13]. ТӀехьарчу неолитан археологийн оьздангаллаш кхиана ХӀинд хин тогӀенехь вайн эрал хьалхарчу 6000 - 2000 шерийн муьрехь, ткъа Къилба ХӀиндехь — вайн эрал хьалхарчу 2800 - 1200 шерашна юкъахь. Исторехь Къилба Азин регионехь хилла кхин а шира нах беха меттигаш[14], цуьнан яккхийра цивилизацеш[15][16].

Шира палеолитан муьран юкъайогӀуш йолу археологин ахкарш долу шира меттиг ю Пакистанера Соан хин тогӀе[17]. Хьалхара ярташ юкъаевлла Мергархехь неолитан муьрехь[18], ткъа регионан хьалхара гӀаланаш — ХӀинд хин тогӀенехь[19], царех коьртанаш ю Мохенджо-Даро а, Хараппа а[20].

Борзанан мур[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: ХIиндин цивилизаци

ХӀиндин субконтинентехь Борзанан мур болабелла вайн эрал 3300 шо гергга хьалха ХIинд хин тогIенера цивилизаци гучуяьлча. Оцу муьран аматийн башхалла ю металлурги - цӀаста, борза, даш, гӀели лалор шуьйра даржар. ХӀиндин цивилизаци кхиана яьлла вайн эрал 2600—1900 шераш хьалхарчу муьрехь. Оцу заманахь ХӀиндин субконтинентехь доладелла гӀаланаш, яккхийра эсаллаш яр. И шира цивилизаци кхоллаелла ХIинд хин тогӀенехь, яьржина Гхаггар-Хакра хин тогӀене (дукхаха болу Ӏилманчаш лору иза ведийн хи Сарасвати)[21], Ганг а, Ямуна а хишна юккъе[22], Гуджарате[23] къилбаседа ОвхIане[24].

ХӀиндин цивилизацин къаьсташ йолу башхалла ю кибирчагех йина гӀаланаш, лакхарчу говзаллица йина хи дӀадахаран система, тӀекӀала цӀенош. Яккхийра гӀаланийн центраш хилла Хараппа, Мохенджо-Даро, Дхолавира, Ганверивала, Лотхал, Калибанга, Ракхигари. Сарасвати хи лакъа а лекъна ХӀинд хин харш хийцадалар бахьана долуш баккхийра геологин а, климатан а хийцамаш хилла, хьаннаш яйна, ткъа регионах гӀум-аренаш хилла. И фактораш бахьана долуш йоьжна, хӀаллак хилла ХӀиндан цивилизаци[25].

Эчиган мур[нисъе | нисъе чухулара]

Ведийн цивилизаци[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: Ведийн цивилизаци
Вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхара ведийн цивилизацин карта

Ведийн оьздангалла — иза хӀинд-арийн оьздангалла ю, ассоциаци еш йолу Ведашца — ведийн санскритехь хӀиттийначу хӀиндуизмера деза жайнашца. Ӏилманехь тӀеэцначу ойланца, ведийн цивилизаци лаьттина вайн эрал 1500 -  500 шо хьалхарчу муьрехь, иза къовсамехь ду цхьаболчу хӀиндин историкашна а, малхбузан а Ӏилманчашна а юкъахь, цара лору ведийн мур болабалар вайн эрал IV эзар шо хьалхара, ассоциаци йо Х1индин цивилизаци ведийчуьнца[26]. Нийсса ведийн муьрехь кхоллабелла хӀиндин оьздангаллин а, динан а бух. Ведийн муьран хьалхарчу 500 шо (вайн эрал 1500—1000 шо хьалха) догӀу ХӀиндин борзанан мурца, ткъа тӀехьара 500 шо (вайн эрал 1000—500 шо хьалха) — эчиган мурца.

XIX бӀешарахь ХӀиндин европан колонизаторш аратотту «ареш схьадаьхна латтанийн» теори, цуо дийцарехь вайн эрал II эзар шо хьалха хӀиндин субконтинентана тӀелетта массо а кхелха арийн тайпанаш цхьана хенахь, цара шайца чуеана ведийн оьздангалла. Амма, тӀехьа карийначу археологин хӀумнаш а, лингвистийн талламаш а дӀатеттира и гипотеза. Цуьнан метта Ӏилманчаша аратеттира тайп-тайпана «хӀинд-арийн кхалхаран» гипотезаш. И теори къовсархоша дийцарехь, вайн эрал II эзар шо хьалха хӀинд-арийн тайпанаш кхелхина хӀиндийн субконтинентан къилбаседа-малхбузан регионашка, шайн мотт а, ведийн оьздангалла а царна дӀа а елла, дӀаийна бухарчу бахархошца[27]. Кхин верси ю ХIиндера схьадовларан теорин агӀончийн, цара чӀагӀдо, ариеш хӀиндин субконтинентан бухара бахархой бу, тӀехьуо цул арахьа дӀасабаьржина цхьа могӀа кхалхаршца, бохуш.

Вайн эрал II эзар шо хьалха Хараппин гӀалийн цивилизаци йоьжначул тӀехьа, иза хийцина жаӀунийн даккхийра тайпанашха лаьтта юкъаралла[28]. ТӀехь-тӀехьа, йоккха, ладаме хилира латта лелор, ткъа юкъаралла кхолларан структурехь — касташна декъадалар. Вайн эрал X бӀешо хьалха Къилбаседа-малхбузан ХӀиндехь болабелла эчиган мур. Ӏилманчаша оцу муьрера лору шена чохь эчиг дуьйцу шира хӀиндин «Атхарва-ведаш» цӀе йолу текст хӀоттор[29]. Оцу тӀехьарчу ведийн муьрехь хилла лору хьалха алсама хиллачу жаӀуйн тайпанийн системера шортта кегийра Махаджанападаш олу олаллашка дехьабовлар[30]. Нийсса оцу муьрера лору Ӏилманчаша шира хӀиндин эпосин поэзеш иесаш — «Махабхарата» а, «Рамаяна» а[31].

Махаджанападаш[нисъе | нисъе чухулара]

Махаджанападаш вайн эрал 500 ш. хьалха

Ведийн мур чекхболуш хӀиндин субконтинентехь гучуевлира цхьа могӀа кегийра пачхьалкхаш а, пачхьалкхаш-гӀаланаш а, царех дуккханаш вайн эрал X бӀе шо хьалхарчу муьрехь хьахайо ведийн а, ширабуддийн а литературехь.

Оцу заманахь шортта йолу гӀаланех-пачхьалкхех джанападаш олура. Доккхаха долу джапанадин дакъа лаьттара кегийна политикан структура а, лахара тӀегӀанера социалан бекъабалар а долуш йолчу республикех а, тайпанех а; царех олура гана-сангхаш[32]. Брахманин теорино дийцарехь, Буддийн заманара юкъаралла, схьагарехь, кастийн система йолуш ца хилла, гӀийла структура йолуш хилла. Цигахь ца хилла хоьттина яьлла монархи, уьш тера хилла олигархех я цхьана кепара республикех[33].

Вайн эрал хьалха V бӀешарахь кхоллаелла 16 пачхьалк я «республика», Махаджанападаш санна евзаш йолу — Каши, Косала, Анга, Магадха, Вриджи, Малла, Чеди, Ватса, Куру, Панчала, Матсья, Шурасена, Ассака, Аванти, Гандхара, Камбоджа. Уьш яьржинера ХIиндо-Ганган акъари тӀехула хӀинцалера ОвхӀанера Махараштре а, Бенгале а. Оцу заманахь болабелла шолгӀа боккха урбанизацин мур ХӀиндан цивилизацил тӀехьа. Субконтинентан кхечу декъехь, схьагарехь, шортта кхин кегийра пачхьалкхийн кхолламаш, литературехь хьахаярца евза уьш. Цхьайолчу пачхьалкхашкахь паччахьан Ӏедал тӀехьенашка луш дара, ткъа кхечара бахархоша хоржуш бара куьйгалхой. Оцу заманахь дешначу нехан коьрта мотт бара санскрит, ткъа Къилбаседа ХIиндин бахархоша меттигера тайп-тайпана пракрите олу диалекташ лелайора. Вайн эрал V бӀе шо хьалха, Будда винчу заманахь, дукхахъерш оцу 16 пачхьалкхех цхьанакхийтира, кхоьллира йиъ йокка пачхьалкх. Уьш яра Ватса, Аванти, Кошала, Магадха[34].

Оцу заманан коьрта динан практикаш яра брахманашеш йолу чолхе ведийн ритуалаш. ТӀелаьцна ду, нийсса оцу муьрехь вайн эрал VII—V бӀе шо хьалха дӀаяздина хилар Упанишадаш — тӀехьара ведийн динан-философин тексташ. Упанишадаш боккха Ӏаткъам бина хӀиндин философикхолларан. Буддизмца а, джайнизмца а цхьана заманахь яьллачу философино оцу хенан дешин мур беара. Вайн эрал 537 шо хьалха Сидхартра Гаутама кхаьчна «серлоне», вевзаш хилла Будда — «самваьлларг» цӀарца. Оцу хенахь, Махавирас (Джайнин 24-гӀа Тиртханкара) кхайкош дара буддизмах тера Ӏилма, тӀехьа джайнизм хилла долу[35]. Буддизмин а, джайнизмин а доктринашкахь акцент йолуш ю халбаталла, даржош дара иза пракрите маттахь, цуо аьтту бира оцу динан халкъан массашна юкъара нах тӀехьахӀитто. Цара практикехь боккха Ӏаткъам бира хӀиндин динан вегетарианалла а, цул тӀехьа ца магадар дийнаташ яйар а, ахимса а гӀиллакхашна. Джайнизман географин Ӏаткъам ХӀиндел ара ца белира, буддийн мозгIарш даржийра Буддийн Ӏилма Тибете, Шри-Ланке, Юккъера а, Малхбален а, Къилба-Малхбален а Азе.

Персаш а, грекаш а чубаржар[нисъе | нисъе чухулара]

Македонийн Искандара даьхна латташ

Вайн эрал 520 шо гергга хьалха, Персийн паччахь Дарий I куьйгаллехь волуш, хӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан дакъа (хӀинцалера малхбален ОвхIан а, Пакистан а) схьадаьккхира персийн Ахеменидийн империс, уьш церан куьйга кӀелахь бисира шина бӀе шарахь[36]. Вайн эрал 334 шо хьалха Македонийн Искандара, Жима Ази а, Ахеменидийн импери а схьаяьккхина кхечира ХӀиндин субконтинентан къилбаседа-малхбузан дозанашка. Цигахь цуо толам баьккхира Пор паччахьера [[Гидаспара тIом|Гидаспара тIамехь, схьадаьккхира Пенджабан доккхаха долу дакъа[37]. Амма, Искандаран эскарш дуьхьалделира Биас хин, хӀинца цигахь Джаландхар гӀала ю. Дуккха а македонийн баккхийра салтий схьадаьхна махкашкахь битина, Искандар шен эскарца вахара къилба малхбузе.

Магадха импери[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: Нанда (некъи)

Ялхийтта Махаджанападашна юкъахь, уггар тоьлларг яра Магадха импери, шен исторехь цуьнан куьйгалла дира тайп-тайпанчу некъеш. Кхоьллинера иза Хартянка некъаша вайн эрал 684 шо хьалха. Цуьнан коьрта шахьар Раджагриха гӀала яра, тӀехьуо керла цӀе елира цунна Паталипутра аьлла. Цул тӀехьа Ӏедале баьхкира Шишунага некъий, уьш вайн эрал 424 шо хьалха хийцира Нанда некъаша.

Маурья некъий[нисъе | нисъе чухулара]

Бух болу яззам: Маурья импери
Картийн тӀехь сийначу басахь гайтина Маурья империн латтанаш уьш уггар а айабеллачу хенахьлера. Стигала басахь билгалъяьхна гергара пачхьалкхаш

Вайн эрал 321 шо хьалха Чандрагупта Маурьяс доттагӀаллийца Чанакьяца кхоьллира Маурья некъий, Нанда некъийн — Дхану Нанду паччахьера толам а баьккхина. Маурьяш куьйгалла дечу заманахь хӀиндин субконтинентан доккхаха долу дакъа цхьанакхаьтта цхьа пачхьалкх йира. Маурья импери Чандрагуптан куьйга кӀелахь ша йолу ХIиндостан ахгIайре схьаяьккхина ца Ӏаш, шордира шайн дозанаш Перси а, Юккъера Ази а кхаччалц. Чандрагуптас кхин а боккха болх бира джайнизм Къилба ХӀиндехь даржош.

Чандрагуптана Ӏарш тӀехь хийцира цуьнан кӀанта Биндусарас, иза волуш кхин а шордира империн дозанаш малхбалера Калинга пачхьалкх а, ХӀиндостан ахгӀайрен тӀиера къилбехьара кхин пачхьалкхаш а схьаяьхна.

Биндусара хийцира цуьнан кӀанта Ашокас, иза шен куьйгаллин хьалхарчу шерашкахь гӀоьртира кхин а шордан империн дозанаш. Амма, цӀий Ӏанош Калинге чувахча, ницкъ баран ойланна тӀиера иза юхавелира, буддизме велира, ахимсан принципан тӀехьаваза волавелира. Ашокин эдикташ дисина чӀогӀа шира хӀиндин тептарш ду, уьш бахьнехь аьтту хилара гӀеххьа нийса терахьаш хӀитто тӀехьабогӀучу некъийн а, паччахьийн а. Ашока куьйгаллехь волуш, буддизм даьржира Малхбален а, Къилба-малхбален а Азехь. Ашокин кӀентан кӀант Сампрати джайнизме велира, дукха болх а бира цуо иза даржош.


Географи[нисъе | нисъе чухулара]

ХӀинди Азехь ю ХӀиндин хӀордан йистехь.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 9 майхь. Теллина 2013 шеран 9 майхь.
  2. 1 2 ГӀалат дешнаш далорна Тег <ref> нийса яц; тIетовжаран IMF йоза яздина дац
  3. GDP (current US$) Data in 2011. World Bank database. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 15 декабрехь. Теллина 2012 шеран 5 сентябрехь.
  4. Human Development Report 2013(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). United Nations Development Programme (2013, 14 март). Теллина 2013 шеран 14 мартехь.
  5. Indiastat
  6. Кеп:Harvnb
  7. Примечание: Индийское правительство считает, что Индия также граничит с Афганистаном, так как рассматривает весь штат Джамму и Кашмир индийской территорией, включая ту его часть, которая граничит с Афганистаном. Граница между Индией и Пакистаном была заморожена в 1948 году, после прекращения огня, ООН. Вследствие этого регион, граничащий с Афганистаном, оказался на территории, подконтрольной Пакистану.
  8. «India», Oxford English Dictionary, second edition, 2100a.d. Oxford University Press
  9. Basham A. L. The Wonder That Was India. — South Asia Books, 2000. — ISBN ISBN 0283992573
  10. Official name of the Union. Courts Informatics Division, National Informatics Centre, Ministry of Comm. and Information Tech(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). — Name and territory of the Union- India, that is Bharat, shall be a Union of States.. Архив йина хьалхара хьостан чура 2005 шеран 13 апрелехь. Теллина 2007 шеран 8 августехь.
  11. Mudur, G.S. Still a mystery, KnowHow, The Telegraph (March 21, 2005). Хьаьжна 7 майхь 2007.
  12. The Hathnora Skull Fossil from Madhya Pradesh, India. Multi Disciplinary Geoscientific Studies(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Geological Survey of India (20 September 2005). Архив йина хьалхара хьостан чура 2007 шеран 9 октябрехь. Теллина 2007 шеран 7 майхь.
  13. Gaur, A. S.; K. H. Vora (July 10, 1999). «Ancient shorelines of Gujarat, India, during the Indus civilization (Late Mid-Holocene): A study based on archaeological evidences». Current Science 77 (1): 180–185. ISSN 0011-3891. Теллина 2007-05-06.
  14. Coppa, A.; L. Bondioli, A. Cucina, D. W. Frayer, C. Jarrige, J. F. Jarrige, G. Quivron, M. Rossi, M. Vidale, R. Macchiarelli (6 April 2006). «Palaeontology: Early Neolithic tradition of dentistry» (PDF). Nature 440: 755–756. DOI:10.1038/440755a. Теллина 2007-11-22.
  15. Possehl, G. L. (October 1990). «Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization». Annual Review of Anthropology 19: 261–282. DOI:10.1146/annurev.an.19.100190.001401. ISSN 0084-6570. Теллина 2007-05-06.
  16. Kenoyer Jonathan Mark The Ancient South Asian World. — Oxford University Press, 2005. — ISBN 0195174224
  17. Rendell H. R. Pleistocene and Palaeolithic Investigations in the Soan Valley, Northern Pakistan. — Cambridge University Press, 1989. — P. 364.
  18. Jarrige C. Mehrgarh Field Reports 1975 to 1985 - From the Neolithic to the Indus Civilization. — Dept. of Culture and Tourism, Govt. of Sindh, and the Ministry of Foreign Affairs, France, 1995.
  19. Feuerstein Georg In search of the cradle of civilization: new light on ancient India. — Wheaton, Illinois: Quest Books, 1995. — P. 147. — ISBN 0835607208
  20. Kenoyer J. Mark The Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. — Oxford University Press, 1998. — ISBN 0195779401
  21. Possehl, G. L. (October 1990). «Revolution in the Urban Revolution: The Emergence of Indus Urbanization». Annual Review of Anthropology 19: 261–282. DOI:10.1146/annurev.an.19.100190.001401. ISSN 0084-6570. Теллина 2007-05-06.See map on page 263
  22. Indian Archaeology, A Review. 1958—1959. Excavations at Alamgirpur. Delhi: Archaeol. Surv. India, pp. 51-52.
  23. Leshnik, Lawrence S. (October 1968). «The Harappan "Port" at Lothal: Another View». American Anthropologist, New Series, 70 (5): 911–922. DOI:10.1525/aa.1968.70.5.02a00070. ISSN 1548-1433. Теллина 2007-05-06.
  24. Kenoyer Jonathan Ancient Cities of the Indus Valley Civilization. — USA: Oxford University Press. — P. 96. — ISBN 0195779401
  25. The Post-Urban Period in northwestern India. Retrieved on May 12, 2007.
  26. Смотрите Demise of the Aryan Invasion Theory by Dr. Dinesh Agarwal
  27. Mallory J.P. In Search of the Indo-Europeans: Language, Archeology and Myth. — Reprint edition (April 1991). — London: Thames & Hudson, 1989. — P. 43. — ISBN 0500276161
  28. India: Reemergence of Urbanization. Retrieved on May 12, 2007.
  29. Шьяма-аяс śyāma ayas IAST — в буквальном переводе «чёрный металл»
  30. Krishna Reddy Indian History. — New Delhi: Tata McGraw Hill, 2003. — P. A11. — ISBN 0070483698
  31. Valmiki The Ramayana of Valmiki: An Epic of Ancient India, Volume 1: Balakanda / Goldman, Robert P. — Princeton, New Jersey: Princeton University Press, 1990. — P. 23. — ISBN 069101485X
  32. Romila Thapar, The Penguin History of Early India: From Origins to AD 1300. Penguin Books, 2002, page 137.
  33. Richard Gombrich, Theravada Buddhism: A Social History from Ancient Benares to Modern Colombo. Routledge and Kegan Paul, 1988, pages 49-50.
  34. Krishna Reddy Indian History. — New Delhi: Tata McGraw Hill, 2003. — P. A107. — ISBN 0070483698
  35. Mary Pat Fisher (1997) In: Living Religions: An Encyclopedia of the World’s Faiths I.B.Tauris: London ISBN 1-86064-148-2 — Jainism’s major teacher is the Mahavira, a contemporary of the Buddha, and who died approximately 526 BCE. Page 114
  36. Department of Ancient Near Eastern Art The Achaemenid Persian Empire (550–330 B.C.E). Timeline of Art History. New York: The Metropolitan Museum of Art (October 2004). Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2007 шеран 19 майхь.
  37. Fuller J.F.C. Alexander's Great Battles // The Generalship of Alexander the Great. — Reprint. — New York: Da Capo Press. — P. 188–199. — ISBN 0306813300
Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.png Азербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан мохк · Бангладеш · Бахрейн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржийчоь¹ · Мисар² · Израиль · ХӀинди · Индонези ³ · Урдан · Ӏиракъ · Иран · Йемен² · Кхазакхстан ¹ · Камбоджа · Катар · Кипр¹ · Киргизи · Цийн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувейт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Турци4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япони

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Ламанийн-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседа Кипран Туркойн Республика · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.


Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

1000HA.png