ГӀажарийчоь

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
(ДӀасахьажийна кху Иран)
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
Исламан Республика ГӀажарийчоь
гӀажар. جمهوری اسلامی ایران
Flag of Iran.svg Emblem of Iran.svg
Байракх Герб
Девиз: «Йозуш цахилар, Маршо, Исламан Республика»
«اﺳﺘﻘﻼﻝ، ﺁﺯﺍﺩﻯ، جمهوری اسلامی»
«
Эстекълаль, азади, джамхӀури ислам»
Гимн: «سرود ملی اﻳﺭﺍﻥ»
«
Сору́де мелли́йе Ира́н»
Iran (orthographic projection).svg
Кхоьллина 1 апрель 1979
(Исламан революци)
Официалан мотт гӀажарийн
Коьрта гӀала ТехӀеран
Яккхий гӀаланаш ТехӀеран, Мешхед, Кередж, Тебриз, Шираз, Исфахан, Ахваз
Урхаллин тайпа Исламан республика
Лакхара куьгалхо
Президент
цхьалгӀа вице-президент
Ӏали Хаменеи
Хьасан Рухьани
Эшаг Джахангири
Пачхьалкхан дин Islam symbol plane2 green.png Ислам ШиӀиташ
Латта
• Массо
• % хина тӀехле.
17-гӀа дуьненахь
1 648 000 км²
0,7
Бахархой
• Мах хадор (2013)
Луьсталла

79 853 900[1] адам.
42 адам./км²
ДЧС
  • Дерриг (2012)
  • ХӀораннан а сина

997,4 млрд[2] $ (18-гӀ)
13100[2] $
АДКМ (2013) 0,742[3] (лакхара) (76-гl)
Ахча ГӀажарийчоьнан риал (IRR, код 364)
Интернет-доменаш .ir
Код ISO IR
Код МОК IRI
Телефонан код +98
Сахьтан асаш +3:30 (аьхккий — UTC+4:30), IRST

Координаташ: 32°29′46″ къ. ш. 54°17′42″ м. д. / 32.49611° къ. ш. 54.29500° м. д. / 32.49611; 54.29500 (G) (O)

Исламан Республика ГӀажарийчоь (гӀажар. جمهوری اسلامی ایران) — Джомхури-́йе Эслɒми́-йе Ирɒ́н), доца — Ира́н (гӀажар. ایران Иран алар), — Хьалхара Азера пачхьалкх. Коьрта гӀала — ТехӀеран.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Малхбалехь ОвхӀан-пачхьалкхаца а, Пакистанаца а, Малхбузехь Ӏиракъаца доза ду. Къилбсед-Малхбузехь Турцица а, Азербайджанац а, Эрмалойчоьца а, Къилбсед-Малхбалехь Туркменица доза ду.

Къилбседехь Каспий-хӀорданца а, Къилб-Малхбузехь ГӀаьжарийн чукхет-хӀорданац а, Ӏоманан чукхет-хӀорданац, Къилб-Малхбалехь Ӏарбийн хӀорданац аре йолуш ю ГӀажарийчоь. Хьалх заман чохь дуьнахь дунен йовзаш хил ю Паьрсийн Пачхьалкх шен гуонахь къаьмнаш цхьан Пачхьалкх чу лаьцна хил мохк бу.

Яккхий гӀаланаш[нисъе | нисъе чухулара]

ГӀажарийчоьнан 67,5 % бахархой Ӏаш бу гӀаланашкахь. 2030 шарахь гергачу хьесапехь 80 % Ӏаш хира бу. Йокха гӀала ю — ТехӀеран гӀалахь 8,7 млн адам Ӏаш ду[4] (14 млн в агломерации). ТехӀеранехь пачхьалкхан ахнал дукху индустрин ницкъаш бу, цу юкъахь ю — автомобилан, электронни, герзан, химин, кхача арахецар. Шен йоккхаллица шолгӀачу меттигехь ю — Мешхед, иза ю шиитий лараме гӀала.

ГӀажарийчоьнан административни екъаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Blank-Map-Iran-With-Water-Bodies.PNG

ГӀажарийчоьнан коьрта административни дакъош ду останаш (гӀажар. استانostān; мн.ч. — استانﻫﺎ — ostānhā), цера чохь ю шахрестанаш (гӀажар. شهرستان), шахрестанийн чохь ю — бахшаш (гӀажар. بخش). Останан йокха гӀала дукху хьолехь коьрта гӀала хуьйла (гӀажар. مرکزmarkaz). ХӀора останан урхалла до губернаторс (остандарс — استاندار). ГӀажарийчоьнан ю 31 остан:

1. ТехӀеран
2. Кум
3. Юккъера остан
4. Казвин
5. Гилян
6. Ардебиль
7. Зенджан
8. Малхбален Азербайджан
9. Малхбузен Азербайджан

10. Курдистан

11. Хамадан
12. Керманшах
13. Илам
14. Лурестан
15. Хузестан
16. Чехармехаль а Бахтиари а
17. Кохгилуйе а Бойерахмед а
18. Бушир
19. Фарс

20. Хормозган

21. Систан а Белуджистан а
22. Керман
23. Йезд
24. Исфахан
25. Семнан
26. Мазендеран
27. Голестан
28. Къилбаседа Хорасан
29. Хорасан-Резави
30. Къилба Хорасан

31. Альборз

1950 шоа кхачале ГӀажарийчоь екъалуш яра 12 остан: Ардалян, Азербайджан, Белуджистан, Фарс, Гилян, Араки-Аджам, Хорасан, Хузестан, Керман, Ларестан, Лурестан и Мазендеран. 1950-м уьш кӀезиг йира 10, а тӀакха 1960 тӀера 1981 кхаччалц уьш дукху хиллира 28. 2004 шарахь ТехӀеран 3 остан йира, ТехӀеран 2010 шарахь 2 остан йира.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.png Азербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан-пачхьалкх · Бангладеш · Бахрейн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржех¹ · Мисар² · Израиль · Инди · Индонези ³ · Урдан · Ирак · Иран · Йемен² · Казахстан ¹ · Камбоджа · Катар · Кипр¹ · Киргизи · Китайн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувейт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьанатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Турци4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япони

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Лаьмни-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседан Кипрера Туркойн Пачхьалкх · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Архив йина хьалхара хьастан чура 2013 шаран 9 майхь. Теллина 2013 шаран 9 майхь.
  2. 1 2 CIA - The World Factbook. Теллина 2013 шаран 16 мартехь.
  3. Human Development Report 2013 (ингалс.). United Nations Development Programme (2013). Архив йина хьалхара хьастан чура 2013 шаран 13 августехь.
  4. WebCite query result

1000HA.png