Пачхьалкх

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци a, Лахар
Гоббс Томасан пачхьалкхан белхашна лерина «Левиафан» сочиненин хьалхара кехат (1651 шо)

Пачхьалкх — юкъараллин кхоллам бу, урхаллин а, нуьцкъала дайтаран а леррина механизмаш йолуш, цхьаьна лаьттан тӀехь бакъонан низам хӀоттош, суверенитет а йолуш йолу. Термин «мохк» «пачхьалкх» маьӀнехь лелош ялахь а, тӀаккха а уь къасто деза, хӀунда аьлча массо а мохк пачхьалкх яц.

Хьажар[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкх, суверенитет, низаман бакъо, юкъараллин ламасташ йоха ца яйтархьама, Ӏалашъярхьама, пачхьалкхо леладо билгала некъаш, пачхьалкхера гражданашна юкъахь билгал низам хӀоттадо, шен белхан юкъаозабо шайн а, кхечу латтанаш тӀиера а шаболу бахархой, дуьненанюкъара пачхьалкхийн барташца. Юкъараллин декъашхойн юкъаметтиган низам а, Ӏедалан та1зар а билгалдоккху конституцица, законашца, кхин бакъонан пачхьалкхан кехаташца; иштта исторехь пачхьалкхан чохь кхоллаеллачу ламасташца.

Таханлерчу капиталистийн пачхьалкхашкахь, цуьнан коьрта Ӏалашо ю:

  • гражданийн бакъонаш ларъяр, юкъараллин декъашхойн юкъаметтигаш дика латтаяр, нехан долахь долу рицкъ а, церан дахаран кхерамазаллин тӀегӀа аӀалашъяр (хӀоранна а, Ӏилман а, кхоллараллин а, коммерцин а)[хьост?];
  • кхочушъяр а, Ӏалашъяр а юкъараллин декъашхойн бахаман а, син а Ӏалашонаш, мехаллаш, хӀорш: паргӀато, гӀиллакх-оьздангалла, нийсо, медицина, дешар, некъаш, экологи[хьост?].

Термин дукха хьолахь лелайо бакъонан, политикан, ткъа иштта социалан контексташкахь. Таханлерчу заманахь Дуьне планети тӀиера шадолу латт, Антарктида а, цунан уллора гӀайренаш а дӀаяьхачхьана, декъна ду ши бӀе сов пачхьалкхана юкъахь.

Юкъараллица юьстича, пачхьалкхан чуйогӀу шайн говзаллица юкъарчу гӀуллакхийн (юкъараллин хӀоттамехь, хӀора а декъашхо декъахь ву урхаллан) урхалла долу социалан класс (я классаш)[1].

Пачхьалкх билгалъяккхар[нисъе | нисъе чухулара]

Ала деза, Ӏилманехь а, дуьненаюкъара бакъонехь а цхьаъ, массара а тӀеэцна «пачхьалкхан» кхетам ца хилар.

Дуьненаюкъара бакъонехь пачхьалкх билгалъяккхар[нисъе | нисъе чухулара]

2015 шарахь дан а дац дуьззина Ӏилмано а, дуьненан массо а пачхьалкхаш а тӀеэцна «пачхьалкх» терминан юридикцин билгалдаккхар. Уггар боккха дуьненаюкъара кхолламан — ВКЪКХ — яц цунна кхетам бала бакъо, ю я яц иза а, важа а кхоллам пачхьалкх. «Пачхьалкх я правительство къобалъяр — еккъа пачхьалкхаш я правительствош дан йиш йолуш акт ду. Иза ларар гойту пачхьалкх дипломатин гергарло лело кийча хиларо. Вовшахтоьхна Къаьмнийн Кхоллам — пачхьалкх я правительство яц, цундела цуьнан цхьан а бакъо яц къобалъян иза я важа пачхьалкх я правительство»[2].

КӀезигчех цхьаъ тептар ду дуьненаюкъарчу бакъонехь «пачхьалкхан» кхетам луш — 1933 шарахь масех американ пачхьалкхо тӀеэцна долу Монтевидеон Конвенци.

Ӏилмано пачхьалкх билгаляккхар[нисъе | нисъе чухулара]

В. В. Лазаревс кховдина хӀара билгалъяккхар, пачхьалкх — иза политикан Ӏедалан юкъараллин «башха кхоллам бу, шеца та1заран лерина аппаратом йолуш, коьртехь йолу классан я шадолу халкъан лаам а, хьашташ а лардеш йолу »[3].

Ожеговн а, Шведован а оьрсийн меттан маьӀнийн дошамо ши маьӀна ло: «1. Юкъараллин коьрта политикан кхоллам, цунна урхалла деш, цуьнан экономикан а, социалан а структура ларъеш болу», «2. Политикан кхолламан урхаллехь болу мохк, цуьнан экономикан а, социалан а структура ларъеш болу»[4].

Даладо кхин масех пачхьалкхан билгалдахарш:

«Пачхьалкх —леррина а, концентрации йина а низам латтон ницкъ бу поддержания. Пачхьалкх — иза институт я могӀа институташ ю, шайн коьрта Ӏалашо (кхечу Ӏалашонех йоьзна а йоцуш) — низам лардар долуш. Пачхьалкх лаьтта леррина йолу низам лардаран меженаш, масала, полици а, суд а, дӀакъаьстича юкъараллин дахаран кхечу сферех. Уьш ю пачхьалкх»[5].

«Пачхьалкх ду башха, дикка чӀогӀа, политикан дакъа. Цуо гойту бахархойх къастийна Ӏедалан кхоллам, цхьана меттиган а, бахархойн а, царна лаахь а, ца лаахь а урхалла дан лакхара бакъо йолуш; и шайн бакъо чекхъяккха ницкъ а болуш болу»[6].

«Пачхьалкх — йозаш йоцу централизаци йина социалан юкъаметтигаш нисъяран социалан-политикан кхоллам бу. Иза лаьтта чолхе, билгалчу лаьтта тӀехь стратифицикаци йинчу юкъараллех, шина стратех — куьйгалладечарех а, куьйгакӀелболчарех а. Оцу шина чкъоьран юкъаметтиг лаьтта политикан олаллех хьалхарчера а, налогийн декхараллех шолгӀачера. И юкъаметтигаш законаца чагӀина, реза а ду юкъараллин цхьа дакъа»[7].

«Пачхьалкх ю цхьа класс кхечо яцон машен, цхьана классан кӀелахь кхин классаш латто машен ю»[8]. «Государство — аппарат насилия в руках господствующего класса»[9].

«Пачхьалкх ю юкъараллехь бакъо латториг»[10].

«…пачхьалкх, юкъараллин спиритуалистийн дух: иза бу бюрократин долара бахам»[11].

«Пачхьалкх дуьненан дахарах ялсамане ян лаьтташ яц, ткъа лаьтта жоьжахате хилийтарна новкъарло ян». Бердяев Николай.

Пачхьалкхан этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкх дош схьадаьлла pādšāh дашах. Куьйгаллехь паччахь волчу махкахь пачхьалкх олуш хилла. Падишах (гӀаж. «پادشاه» [pādšāh] тӀиера пехл. «pādšāh» тӀиера шир.-гӀажар. «pati-xšāyaθiya-» — «куьйгалхо») — иранийн монархийн дарж, иштта лелайора Азин цхьаболчу махкашкахь.

«Падишах» («Падшах» я «Бадшах») дарж лелийна масех Евразин мехкан куьйгалхоша, масала, Ӏусманан империн (XV1922), ОвхӀанехь юкъ йолчу Дурранийн империн (17471823), Сийлахь Моголийн империн (15261858), ОвхIаннан (1926 — июль 1973). ТӀеххьара и дарж лелийнарг хилла Захир-Шах (1914—2007).

Пачхьалкхан билгалонаш[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкхан билгалонаш

Уьш йоцуш, билгалонех лара мегар ду кхин а политикан, экономикан, социалан аспекташ.

Пачхьалкхан а, махкан а юкъара башхалла[нисъе | нисъе чухулара]

Мохк а, пачхьалкх а кхетам синонимаш санна лелабахь а, царна юкъахь йоккха башхалла ю.

«Пачхьалкх» кхетамо билгалйоккху цхьаьна латта тӀехь хӀоттийна йолу Ӏедалан политикан система, иза башха тайпана кхоллам бу, ткъа «мохк» кхетам оьздангаллин, географин (юкъара латта), кхечу факторийн бу. «Мохк» термин официалан бос болуш яц. Иштта башхаллаш ю ингалсан маттахь — country (гергара ду мохк кхетамна) а, state (пачхьалкх), оьрсийн маттахь — страна (гергара ду мохк кхетамна) а, государство (пачхьалкх), делахь а цхьацца контекстехь цара вовшен хуьйцу.

Пачхьалкхан кепаш[нисъе | нисъе чухулара]

Агитацин плакат «Капиталистийн юкъараллин пирамида». Фразаш лакхара охьа:
Политикаш — «Оха урхалла до шуна тӀехь»
Эскар — «Оха герз туху шуна»
Буржуази — «Оха юу шун меттана»
Белхалоша а, ахархоша а — «Оха болх бо массарна хьалхара», «Оха кхобу массо а»

Пачхьалкхан урхаллин кепаш[нисъе | нисъе чухулара]

Монархи (грек. цхьа Ӏедал):

Республика (лат. res publica, «юкъара гӀуллакх»):

Урхаллин ийна кепаш:

Пачхьалкхан хIоттаман кеп[нисъе | нисъе чухулара]

Унитаран пачхьалкх (фр. unitarism лат. unitas — цхьаалла):

  • Централизацин;
  • Децентрализацин;
  • Чолхе;
  • Цхьалха;
  • Къоман.

Федераци (фр. federation, хьалхлат. foederatio — вовшахкхетар, союз):

  • Лаьттан (административан);
  • Къоман;
  • Къоман-лаьттан;
  • Централизацин;
  • Симметрин;
  • Конституцин;
  • Бертан;
  • Дуалистийн;
  • Кооперативан.

Конфедераци (лат. confoederatio — вовшахкхетар, союз).

Политикан режим[нисъе | нисъе чухулара]

Демократин:

Антидемократин:

Пачхьалкх кхоллаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьххьарлерчу юкъараллин Ӏедал а, социалан барамаш а[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьххьарлера Ӏедалан институтийн кепаш а, дуьххьарлера массера декхараллин низаман кепаш а кхоллаелла юкъаралла кхиаран дуьххьарлерчу муьрехь. Оцу муьран амалехь хилла политикан Ӏедал а, пачхьалкхийн институташ а ца хилар. Оцу муьран социалан барамаш лелайо гӀиллакхийн, ламастийн, Ӏадатийн, бехкаман амалш. Ӏилманехь хаттар, мегардуй и социалан барамаш бакъо я протобакъо лара, ду къийсаме.

Марксан теорин гарца пачхьалкх кхоллаялар[нисъе | нисъе чухулара]

  • Белхан гӀирс тобалар;
  • «Долаяккхаран» экономикера «яран» экономике дехьабовлар (неолитийн революци);
  • Лакхайолу белхан эвсаралла, сурсаташ совдовлу;
  • Долахь бахам хуьлу;
  • Социалан-классашна екъало юкъараллаш;
  • Урхаллин меженаш кхоллало;
  • Пачхьалкхах цхьа класс кхечуьнца охьатаӀоран аппарат хуьлу.

Пачхьалкх кхоллаяларан теореш[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкх кхоллаяларах цхьа ойла яц. Масех теори ю пачхьалкх кхоллаялар хьоьхуш, амма царех цхьан а чӀагӀдина бакъ ду ала йиш яц. Уггар шира евзуш йолу пачхьалкхаш хилла Шира Малхбален пачхьалкхаш (Иракъан, Мисаран, ХӀиндин, Цийн хӀинцалерчу лаьттанаш тӀехь).

Пачхьалкх кхоллаяларан теореш:

Пачхьалкхан функцеш[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкхан коьрта функци — шайн бахархойн дахар хаздар[хьост?].

Иза дархьама пачхьалкхо цхьа могӀа Ӏалашо кхочушйо:

  • экономикан а, социалан а баланаш дӀабахар;
  • пачхьалкхан цхьаалла латтаяр;
  • бахамна а, юкъараллана а урхалла дар;
  • шайн мохк ларбар.

Юкъараллийн юкъаметтигаш кхиаре терра аьтту хилира пачхьалкхан цивилизацин дахар тодар.

Пачхьалкхо а, цуьнан политикан системехь латтаро а гойту цхьа могӀа спецификан функцеш, кхечу политикан институтех къаьстина йолу. Пачхьалкхан функцеш олу пачхьалкхан Ӏедалан суверенитетаца доьзна долу цуьнан белхан коьрта некъех. Функцех къаьсташ ю пачхьалкхан Ӏалашонаш, оцу я вукха правительствано я политикан режимо хаьржина йолу коьрта некъаш гойту стратеги.

Пачхьалкхан функцийн классификаци[нисъе | нисъе чухулара]

Пачхьалкхан функцешна классификаци йо:

  • юкъараллин дахаран сфераца: чоьхьара а, арахьара а,
  • гӀуллакхан дохаллийца: даиман ерш (пачхьалкх киаран массо а муьрехь кхочушъеш йолу) а, ханна ерш (пачхьалкх киаран билгала мур гойту) а,
  • маьӀнийца: коьрта а, гӀоьнна а,
  • гарца: гуш йолу а, латентийн а,
  • юкъараллин Ӏаткъам барца: лардаран а, регулятиван а.

Коьрта классификаци ю пачхьалкхан функцеш чоьхьарчарний, арахьарчарний екъаялар.

Пачхьалкхан чоьхьара функцеш:

  • Бакъонан функци — бакъонан низам латтадар, юкъараллийн юкъаметтигаш а, бахархойн низам а нисъеш йолу бакъонийн норманаш хиттаяр, адаман а, гражданийн а бакъонаш а паргӀато а ларъяр.
  • Политикан функци — политикан чӀогӀалла латтаяр, юкъараллаш кхиаярхьама программан-стратегийн Ӏалашо хӀоттор.
  • Вовшахтохараллин функци — шаболу Ӏедалан болх низме балор, законаш лелоран тӀехь терго латтаяр, политикан системан субъектийн белхан координаци яр.
  • Экономикан функци —экономикан процессашна налогийн а, кредитан а, план хӀотторан а, политикан гӀоьнца координаци яр а, нисъяр а, экономикан жигараллин стимулаш кхоллар, санкцеш яр.
  • Социалан функци — юкъараллехь реза долу юкъаметтигаш латтор, юкъараллин тайп-тайпана чкъоьрийн уьйранаш тояр, социалан нийсо латтор, цхьацца бахьнашца шайн хила деза дахар латта ца луш болу гражданийн категорийн (заьӀапхой, пенсионераш, наной, бераш) хьашташ лардар, гӀишлошъяран, могашаллаларъяран, юкъараллин транспортан системан аьтту бан.
  • Экологин функци — адаман могаш даха меттиг латтор, Ӏаламлелоран барам хӀоттабар.
  • Оьздангаллин функци — адамийн оьздангаллин хьашташ кхочушдан аьтту бар, лакхара синмехалла, гражданалла кхоллар, йиллина хаамийн аре латтор, пачхьалкхан оьздангаллин политика кхоллар.
  • Дешаран функци — дешаран демократизаци а, иза ца хадор а, дикалла а, адамашна Ӏилма Ӏамо таро латторан болх.

Пачхьалкхан арахьара функцеш:

Иштта боькъу:


Дуьненан пачхьалкхаш[нисъе | нисъе чухулара]

ВКЪКХ пачхьалкхаш-декъашхой (юкъахь ду дозаш долу лаьттанаш) карти тӀехь сийна басца гайтина

Дуьнено къобалйина пачхьалкхаш лору Вовшехтоьхна Къаьмнийн Кхолламан декъашхой я иштта хилла тороерш, амма юкъа ца боьдарш. 2015 шеран декабрехь иштта пачхьалкхаш яра 194. Массо уьш, Ватикан йоцург, ВКЪКХ декъашхой ю.

Ватикан Сийлахь Ӏаьршан йозушйоцу пачхьалкх ю шен пачхьалкхачух тера политикан система а йолуш, амма терминан дуьззина маьӀница иза пачхьалкх яц. Иза къобал йина ю алсама йолчу пачхьалкхаш йозушйоцу пачхьалкх санна, амма ВКЪКХ декъашхо яц. ВКЪКХ даиман тергойийриг Сийлахь Ӏарш — дуьненаюкъара бакъонехь башха суверенан персона (persona sui generis). Пачхьалкхийн дипломатин уьйранаш Ватиканца ца тосу, ткъа Сийлахь Ӏаьршаца тосу, массо а кхечу пачхьалкхийн дипломатин мисси аккредитаци йина ю Сийлахь Ӏаьршан Пачхьалкхан секретариатехь.

Къобал йина пачхьалкхаш йоцуш меттигаш ю ВКЪКХ резолюцица шайн некъ харжа бакъо йолуш, амма таро яц иза дан уьш кхечу пачхьалкхаша дӀалаьцнайолудера. Иштта меттигаш ю Палестина (нийса аьлча, цуьнан Ӏаьрбойн дакъа — Урдан хин малхбузан берд а, Газан Сектор а) а, Малхбузан Саьхьара.

Палестина пачхьалкх — хиллайолу британийн колонийн дакъа ду, № 181 ВКЪКХ Инарлан ассамблейн резолюцица[12] 1947 шарахь йозашйоцуш хила езаш яра, амма хьалхара Ӏарбойн-израилан тӀом чекхбаьлчи дӀалецира Трансурдано а, Мисаро а, ткъа 1967 шарахь дуьйна дӀалаьцна Израила. 2012 ш. 29 ноябрехь ВКЪКХ тергонан пачхьалкх лерина. Амма цхьа могӀа ВКЪКХ декъашхоша, царна юкъахь цхьайолу ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман декъашхоша а, къобал ца йо Палестинан суверенитет, лору иза Израилан дакъа. Дукхаха йолу Ӏарбойн пачхьалкхаша къобал ца йо Палестина екъаран ВКЪКХ резолюци, цунах, Израил хила бакъо ца хилар, Палестина пачхьалкхан юкъахь хила езар шайолу британийн хиллайолу колони 1948 шеран дозанашца.

Саьхьаран Iарбойн Демократин Республика — хиллайолчу испанийн Малхбуза Саьхьара колонин декъа тӀийра шешкхайкхийна пачхьалкх. Деколонизацияран ВКЪКХ Декларацица тӀеххьарчунна паргӀато яла езаш яра, амма 1976 шарахь иза дӀалецира Мароккос а, Мавританис а (1979 шарахь — шаериг дӀалаьцна, ткъа тӀехьа аннекси йина Мароккос). ВКЪКХ кехаташ тӀехь Малхбуза Саьхьара хӀинца «деколонизаци янза латта» лору. Цу тӀе дукхах йолчу пачхьалкхаш С1ДР йозаш ца хилар я иза Мароккон хилар къобал а ца до.

Цул сов, алсама пачхьалкхаша ВКЪКХ декъашхоша къобал йина Республика Косово ю, амма ца йина Российс а, Цийс а — ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман декъашхоша, тӀаккха таро яц Косово оцу кхолламна юкъаягӀийта, хӀетте а аьтту бу тергонан пачхьалкхан статус хила (2015 шарахь ЮНЕСКОн юкъаягӀарна кхаж тасар аьттонза чекхделира республикан[13]).

Кхин а пачхьалкхаш ю алсамо къобалъяран доза хӀоттийна кхечу пачхьалкхийн агӀора, амма уьш хиларан факт дӀа ца йолу (Тайвань, Абхази, Къилба ХIирийчоь, Приднестровье, Къилбаседа Кипр, Ломан Карабах, Сомалиленд, Донецкан Халкъан Республика, Луганскан Халкъан Республика), хӀунда аьлчи дукхах йолчу пачхьалкх билгалъяккхарехь дуьненаюкъара къобалъяр дан а дац.


Статус а, категори а цхьайолчу меттагийн а, кхолламийн а цхьана кепара билгал ца яккхало. Иштта Евробарт, Россин а, Белоруссин а Союзан пачхьалкх пачхьалкхан а, конфедерацин а билгалонаш йолуш ю, амма дуьненаюкъара бакъонехь пачхьалкх я дуьненаюкъара бакъонан субъект лоруш яц.

ЧӀогӀа кӀезиг латта я бахархойн барам болу пачхьалкхех кегийра пачхьалкхаш (мехкаш) олу.

Яккхий а, тӀех яккхий а пачхьалкхаш[нисъе | нисъе чухулара]

Кхечу пачхьалкхел шортта сов ницкъ болу, онда йозашйоцу пачхьалкхех, ткъа иштта (хӀинца дуьнен тӀехь) ВКЪКХ Кхерамазаллин Советан даиман болу декъашхойх яккхий пачхьалкхаш олу. Кхечу пачхьалкхел дуккха а сов онда пачхьалкхех тIех яккхий пачхьалкхаш олу. Ядеран герз долу пачхьалкхех ядеран йоккха пачхьалкх («ядеран клубан») декъашхо олу. Кхечу пачхьалкхех ца йозуш космосе яха (шайн ракета-арайоккхучаьрца спутник араяккха) аьтту болу пачхьалкхех олу космосмосан яккхий пачхьалкхаш («космосан клубан» декъашхой) (оцу юкъахь ю пилоташ космосе бахийта йозашйоцу таро йолу пачхьалкхаш, царех наггахь космосан тӀех яккхий пачхьалкхаш олу).

Пачхьалкхан критика а, керстдар а[нисъе | нисъе чухулара]

Хьаьжа иштта[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Пиголкин А. С., Головистикова А. Н., Дмитриев Ю. А., Саидов А. Х. Теория государства и права: учебник под редакцией А. С. Пиголкина. — Москва: Юрайт-Издат, 2005. — С. 61-63. — ISBN 5-94879-145-9.
  2. Каким образом новое государство или правительство добиваются признания со стороны Организации Объединённых Наций? Каким образом та или иная страна вступает в ООН в качестве государства-члена? (ТӀе цакхочу хьажорг 15-05-2013 (1558 де) — истори) Неофициальный документ ООН для информации.
  3. Общая теория права и государства: Учебник. Под ред. Лазарева В. В. — М., 1994. — С. 23
  4. Ожегов С. И., Шведова Н. Ю. Толковый словарь русского языка: 80 000 слов и фразеологических выражений / Российская академия наук. Институт русского языка им. В. В. Виноградова — 4-е изд., дополненное. — М.: Азбуковник, 1999. — 944 с. — ISBN 5-89285-003-X.
  5. Геллнер Э. Нации и национализм / Пер. с англ. — М.: Прогресс, 1991. — С. 28
  6. Гринин Л. Е. 1997. Формации и цивилизации: социально-политические, этнические и духовные аспекты социологии истории // Философия и общество. — № 5. — С. 20
  7. Claessen H. J. M. 1996. State // Encyclopedia of Cultural Anthropology. Vol. IV. — New York. — P. 1255
  8. Ленин В. И. Полное собрание сочинений. — 5 изд. — Т. 39. — М.: Политиздат — С. 75
  9. Ленин В. И. Полное собрание сочинений (третье издание). — Т. 20. — М.: Политиздат. — С. 20
  10. Брокгауз-Ефрон. Философский словарь логики, психологии, этики, эстетики и истории философии под редакцией Э. Л. Радлова. — С.-Петербург, 1911. — С. 64
  11. Карл Маркс. «К критике гегелевской философии права» (т. 1, с. 270—273, Соч. изд. 2)
  12. Резолюция ГА ООН № 181/ІІ (ТӀе цакхочу хьажорг — истори)
  13. Попытка принять Косово в ЮНЕСКО закончилась провалом

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]