СаӀудийн Ӏаьрбийчоь

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци a, Лахар


СаӀудийн Ӏаьрбийчоь
المملكة العربية السعودية
Flag of Saudi Arabia.svg Coat of arms of Saudi Arabia.svg
Байракх Герб
Девиз: «АллахӀ воцург Дела вац,
АллахӀ-делан элча Мухьаммад ву
[1]»
Гимн: «Декъала хуьлда паччахь!
ГӀарабаларе а, алсам хиларе а гӀерта!»
Saudi Arabia (orthographic projection).svg
Кхоьллина 1932-чу шеран 23 сентябрехь
Официалан мотт Ӏаьрбийн
Коьрта гӀала Рияд
Яккхий гӀаланаш Рияд, Макка, Мадинат, Джиддат
Урхаллин тайпа Абсолютни монархи
Паччахь
Принц
Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз
Мухьаммад бин Найиф
Пачхьалкхан дин ислам, сунниташ
Латта
• Массо
12-гӀа дуьненахь
2 149 000 км²
Бахархой
• Мах хадор (2013)
Луьсталла

26 939 583[2][3][4] адам.
12 адам./км²
ДЧС
  • Дерриг (2011)
  • ХӀораннан а сина

691,5 млрд[5] $ (24-гӀ)
24 200[5] $
АДКМ (2013) 0,782[6] (лакхара) (57-гl)
Бахархойн цӀерш саӀудий, Ӏаьрбий
Ахча СаӀудийн риал
Интернет-доменаш .sa, السعودية.
Код ISO SA
Код МОК KSA
Телефонан код +966
Сахьтан асаш +3

Паччахьалла СаӀудийн Ӏаьрбийчоь (Ӏаьр. المملكة العربية السعودية‎‎‎) — Азера Ӏаьрбийн ахгӀайренан йоккха пачхьалкх ю. Нефть доккхуш а, хьал долуш а бу СаӀудийчоьнан мохк. Къилбаседа-малхбалехьа ГӀажарийн аймаца гуо баьккхина бу, малхбузера — ЦӀен хӀорданца а.

Наггахь СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан цӀе йоккху: «Шина маьждиган мохк» олий, хӀунда аьлча, цигахь исламан коьрта сийлахь-еза ши гӀала ю: Макка а, Мадинат а.

Ӏаьрбийн маттахь мехкан йоцца цӀе: (Ӏаьр. السعودية‎‎ — Ас-СуӀудиййат‎) ю. СаӀудийн Ӏаьрбийчоь хӀинцалерачу хенахь — дуьненан кхаа пачхьалкхех цхьаъ ю, шен урхаллин СаӀудийн династин цӀе лелош йолу.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Къилбседехь Урданца а, Ӏиракъца а доза ду. Малхбалехь Кувейтца, Къатарца, Бахрейнца, Цхьаьнакхетта Ӏаьрбийна Эмираташца а доза ду. Къилбехь Йеменца, Ӏоманца доза долуш бу. Малхбалехь ГӀажарийн чукхет-хӀорданца а, малхбузехь ЦӀен хӀорданца а аре йолуш мохк бу.

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан хьалхара паччахь Ӏабдул-Ӏазиз Аль СаӀуд

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Ӏаьрбийн ахгӀайрехь VII-чу бӀешаран юххехь Маккахь дӀадоладелла хилла Мухьаммад бин ӀабдуллахӀин пайхамаралла, маккин деланийхоша харцвина хилла иза. 13 шо чекхдаьлча иза Мадинате (Ясрибе) дӀакхелхина, цигахь Ӏаш хилла Ӏаьрбий а, жуьгтий а. ТӀаьххьарчаьрца машаре договор дерзийна хилла. Цуьнан лархой хуьлуш массо а Ӏаьрбийн ахгӀайренан Ӏаьрбий хилла.

Ӏаьрбийн Халифат[нисъе | нисъе чухулара]

632-чу шарахь Мухьаммад пайхамар Mohamed peace be upon him.svg кхелхина чул тӀаьхьа, Мадинатан гӀала кхоьллина хилла Ӏаьрбийн Халифат, Ӏаьрбийн ахгӀайренан массо латта юкъалаьцна хилла цо.

Хьалхара СаӀудийн пачхьалкх[нисъе | нисъе чухулара]

1744-чу шарахь дӀайолаелла СаӀудийн пачхьалкх, Ӏаьрбийн ахгӀайренан центральни регионехь. Меттигера урхалча Мухьаммад бин СаӀуд а, ваххӀабизм диллина Мухьаммад бин Ӏабдул-ВаххӀаб а цхьаьнакхетта Ӏусманан империн дуьхьала, еккъа цхьа чӀогӀа пачхьалкх кхолла Ӏалашо а йолуш хилла уьш.

1824-чу шарахь ШолгӀа СаӀудийн пачхьалкх кхоьллина хилла.

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан паччахьалла кхоллар[нисъе | нисъе чухулара]

СаӀудийн Ӏаьрбийн империн паччахь хилла Ӏабдул-Ӏазиз бин Ӏабдуррахьман Аль СаӀуд, 1893-чу шарахь эккхийна хилла иза, Кувайтахь хилла иза. 1902-чу шарахь 22-шо долуш волу Ӏабдул-Ӏазиза дукха эскар гулдина Рияд схьаяккха. 1912-чу шарахь Ӏабдул-Ӏазиза ерриге Неджд схьаяьккхина хилла. 1925-чу шарахь Макка а, ерриг Хьиджаз а схьаяьккхина цо. Иза схьаяьккхина бахьанехь цара кхоьллина Недждан а, Хьиджазан а Паччахьалла.

1932-чу шаран 23 сентябрехь Неджадан а, Хьиджазан а цӀе хийцина «СаӀудийн Ӏаьрбийчоь» аьлла.

Пачхьалкхан дӀахӀоттам[нисъе | нисъе чухулара]

Салман паччахь

СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан пачхьалкхан дӀахӀоттам билгалбина бу Паччахьаллин Коьрта законца, цунах олу СаӀудийн Ӏаьрбийчоьнан урхаллин коьрта низам, 1992-чу шарахь тӀелаьцна иза. Цо ма-бохху СаӀудийн Ӏаьрбийчоь абсолютни монархи ю, хьалхара паччахьан Ӏабдул-Ӏазизан кӀенташца а, церан берашца а урхалла деш йолу. Церан законаш исламан шарӀаца кхоьллина ду.

Пачхьалкхан куьйгалхо паччахь ву. ХӀинцалерачу хенахь СаӀудийн Ӏаьрбийчохь куьйгалла деш верг мохк биллинчунна кӀант Салман бин Ӏабдул-Ӏазиз ву, СаӀудийн династера ву иза. Церан бакъонан массо а гаьннаш паччахьан муьтӀахь ду.

Адаман бакъонаш[нисъе | нисъе чухулара]

СаӀудийн зуламан бакъонаш шарӀаца кхоьллина ю. Церан махкахь кхерамца магийна дац алкоголь а, наркотикаш а, марзлуш долу ловзарш а лело.

Къола дича тӀара (куьг) доккха[7]. Зина дича валлалц шед а етта, тӀулгаш а детта. Гомосексуализм дича валлалц таӀзар до[8].

Цхьаъ вийча а, холмачалла дича а, иштта вен суд йо.

Климат[нисъе | нисъе чухулара]

СаӀудийн Ӏаьрбийчохь йолу климат чӀогӀа йокъо хӀуттуш ю. Ӏаьрбийн ахгӀайре — иза аьхка даим 50 °C хьалайолуш дуьненахь йолчу кӀеззиг меттигех цхьаъ ю. Наггахь ло догӀу Джазан олучу лам тӀехь. Уггаре лахара температура 8 °C ю.

СаӀудийчоьнан административни декъадалар[нисъе | нисъе чухулара]

Административные округа Саудовской Аравии

СаӀудийн Ӏаьрбийчоь 13 административни округах екъна ю[9] (Ӏаьр. المناطق الإدارية‎‎):

#
карта тӀехь
Административни
округ
Ӏаьр. ‎‎ Административни
центр
Майда,
км²
Бахархой,
адам.
(2015)
[10]
Чордо,
адам./км²
1 6 Рияд الرياض Рияд 404240 7910864 19,57
2 11 Макка مكة المكرمة Макка 153128 8099473 52,89
3 4 Мадинат المدينة المنورة Мадинат 151990 2061383 13,56
4 5 Аль-Къасим القصيم Бурайдат 58046 1402974 24,17
5 7 Малхбалехьара провинци المنطقة الشرقية Ад-Даммам 672522 4762871 7,08
6 8 Ӏасир عسير АбхӀа 76693 2194463 28,61
7 13 Табук تبوك Табук 146072 907494 6,21
8 9 Хьаиль حائل Хьаиль 103887 685820 6,60
9 2 Къилбаседера доза الحدود الشمالية ӀарӀар 111797 367433 3,29
10 10 Джазан جازان Джазан 11671 1568727 134,41
11 12 Наджран نجران Наджран 149511 581789 3,89
12 1 Аль-Бахьат الباحة Аль-Бахьат 9921 471755 47,55
13 3 Аль-Джавф الجوف Сакака 100212 506372 5,05
ерриг 2149690 31521418 14,66

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]

Азин пачхьалкхаш
LocationAsia.png Азербайджан¹ · Эрмалойчоь · ОвхӀан мохк · Бангладеш · Бахрейн · Бруней · Бутан · Малхбален Тимор · Вьетнам · Гуьржийчоь¹ · Мисар² · Израиль · Инди · Индонези ³ · Урдан · Ӏиракъ · Иран · Йемен² · Кхазакхстан ¹ · Камбоджа · Катар · Кипр¹ · Киргизи · Цийн Халкъан Республика · Корейн Халкъан-Демократин Республика · Кувейт · Лаос · Ливан · Малайзи · Мальдиваш · Монголи · Мьянма · Непал · Ӏаьрбийн Цхьаьнатоьхна Эмираташ · Ӏоман · Пакистан · Росси4 · СаӀудийн Ӏаьрбийчоь · Сингапур · Шема · Таджикистан · Таиланд · Туркмени · Турци4 · Узбекистан · Филиппинаш · Шри-Ланка · Къилба Корей · Япони

Къобалцайина а, ахкъобалйина а пачхьалкхаш: Республика Абхази · Азад Кашмир · Ва (пачхьалкх) · Вазиристан · Ӏиракъан Курдистан · Тайвань · Ламанийн-Карабах · Палестина (пачхьалкх) (Газа секторан а, Урдан хин малхбузен хийистан а латта ) · Тамил-Илам ·Къилбаседа Кипран Туркойн Республика · Шан Пачхьалкх · Къилба ХӀирийчоь


Йозуш йолу мехкаш: Акротири а, Декелиа а · Британин латта Индин океанехь (арх. Чагос) · Гонконг · Аомынь (Макао)


¹ Цхьа дакъа Европехь я еррига Азехь, дозане хьаьжина. ² Кхин Африкехь. ³ Кхин Океанехь. 4 Кхин Европехь.


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. العلم السعودي.. سيف القوة وراية التوحيد (18 أغسطس 2009). Хьаьжна 12 أكتوبر، 2014.
  2. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 9 майхь. Теллина 2013 шеран 9 майхь.
  3. Справочник ЦРУ по пачхьалкхм мира (2012)
  4. В том числе около 5,6 млн. иностранных рабочих.
  5. 1 2 Справочник ЦРУ по пачхьалкхм мира (2012)
  6. Human Development Report 2013 (ингалс.). United Nations Development Programme (2013). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 13 августехь.
  7. Saudi Arabia cuts off thief's hand as punishment (ингалс.). Haaretz. Теллина 2015 шеран 21 февралехь.
  8. Where is it illegal to be gay? (ингалс.). BBC. Теллина 2015 шеран 21 февралехь.
  9. Кеп:Атлас мира
  10. Распределение и прогноз динамики населения королевства по административным округам (Ӏаьр.). Центрный департамент статистики и информатики Саудовской Аравии (2014). Теллина 2014 шеран 1 июлехь.