Чулацаман тӀегӀо

Соьлжа-ГӀала

43°19′ къ. ш. 45°42′ м. д.HGЯO
ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
(Соьлжа-Г1ала тӀера хьажжина кхуза)
ГӀала
Соьлжа-ГӀала
оьрс. Грозный
Сурт
Байракх[d] ХӀост
Байракх[d] ХӀост
43°19′ къ. ш. 45°42′ м. д.HGЯO
Пачхьалкх  Росси
Регион Нохчийчоь
ГӀалин гуо Соьлжа-ГӀала
Йукъара йекъайалар 4 кӀошт, 1 поселок, 1 йурт
ГӀалин корта
ГӀалин мэр
Ибрагим Салманович Закриев, Хизриев, Заур Хайдарович, Кадыров, Хас-Магомед Шахмомедович[1][2][…]
Истори а, географи а
Йиллина 1818
Хьалхара цӀерш 1818-1869 — Грозная,
1869-1997 — Грозный,
1997-2000 — Джохар
Майда 324,16[3] км²
Центран локхалла 130 м
Сахьтан аса UTC+3
Бахархой
Бахархой 305 911[4] стаг (2020)
Луьсталла 943,7 стаг/км²
Къаьмнийн хӀоттам нохчий (93,7%),
оьрсий (3,30%),
гӀумкий (0,51%),
гӀалгӀай (0,37%),
жӀай (0,26%) (2010)[5]
Динан хӀоттам бусалбанаш-суннийш,
православин керстанаш
Официалан мотт нохчийн
Идентификаторан терахьаш
Телефонан код +7 8712
Поштан индексаш 364000-364099
ОКАТО 96 401
Кхин
СовгӀаташ ЦӀен Байракхан орден, ТӀемлойн сийн гӀала

grozmer.ru
Картин тӀехь
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь
Соьлжа-ГӀала
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь
Соьлжа-ГӀала
Соьлжа-ГӀала картан тӀехь
Соьлжа-ГӀала

Соьлжа-ГӀала (оьрс. Гро́зный — цӀе тиллина Соьлжа эрках (нох. Соьлжа) + гӀала) — Российн къилбехьара Къилбаседа Кавказан гӀала, Нохчийн Республикин коьрта шахьар. Республикин маьӀна долу гӀала, кӀоштан чу ца йогӀу, кхуллу гӀалин гуо Соьлжа-ГӀала. Российн тӀемлойн сийн гӀала (2015 шеран 6 апрелехь дуьйна).

Лаьтта Соьлжа эркан шинне а берд тӀехь. Къилбаседа Кавказан уггаре йаккхийчехь цхьа гӀала: шолгӀа меттиг майданца а, кхоалгӀа — бахархошца (305 911[4] стаг 2020 шарахь, иза хуьлу республикин бахархойх 20,69 %).

Этимологи[бӀаьра нисйан | нисйан]

Маьждиг «Нохчийчоьнан Дог».

ГӀалин оьрсийн меттара цӀе:

  • 1818 — 1869 шеран 30 декабрь (керлачу рузманца — 1870 шеран 11 январь) — гӀап Грозная[6]
  • 1869 шеран 30 декабрь — гӀала Грозный
  • Нохчийн маттахь: «Соьлжа-ГӀала» (Соьлжа эрк + гӀала)[7]
  • 1998—1999 шерашкахь къобал йанза йолу Нохчийн Республика Ичкерин гӀалин терго латтош йолу администрацис, хийцира Соьлжа-ГӀалин цӀе Джохар-ГӀала Нохчийн Республика Ичкерин Президентан Дудаев Джохаран сийнна.

2000 шарахь къамелаш долийра тӀамо кӀезиг йохийна Гуьмсе коьрта шахьар дӀайахьа йеза аьлла, Нохчийчоьнан коьрто Кадыров Ахьмада дӀахьедира, Нохчийчоьнан коьрта шахьар Соьлжа-ГӀала йуьсур йу аьлла. Цуо дийцарехь, «Нохчийчоьнан йерриг истори уьйр йолуш йу Соьлжа-ГӀалица, цундела иза дехьайаккха мегар дац». 2005 шарахь нохчийн парламенто кховдийра Соьлжа-ГӀалин цӀе кхелхинчу президентан Кадыров Ахьмад-Хьаьжин цӀарах Ахьмад-ГӀала аьлла хийца. Иза тӀе ца ийцира Кадыров Рамзана[8][9][10].

Истори[бӀаьра нисйан | нисйан]

Къилбаседа Кавказера гӀазакхийн сурхойн урхаллийн баьччан сацамца, 1818 шарахь «Крепость Грозная»[11] аьлла йиллина хилла йолу гӀопах Нохчийчоьнан коьрта гӀала хилира. ГӀаскхийн а, кхечу меттанашкахь «Грозный» олуш йара Нохчийн коьрта гӀала, амма нохчийн маттахь «Соьлжа-ГӀала» олура, Соьлжа хин тӀехь йиллина хилар бахьна долуш. ГӀап йогӀар бахьан, Нохчийчоь гӀода йукъера лоцуш, лаьмнех аренаш хада йеш, Нохчий кхера бан дара. Грозный гӀап йуьгӀира, хӀаллак йина Кули-Йурт, Алхан-Чу, Жима-Чечана, Соьлже лаьттинчохь. Боккха Кавказан тӀом чаьккха баьлча 1870 шарахь цунна йелла гӀалийн статус. Хьалхар тӀом чеккха баьллачулла тӀаьхьа Ичкерин паччахь Яндарбиев Зелимханс, Ичкерин хьалхар паччахьан безаман «Жовхар-гӀала» (оьрс. город Джохар) аьлла, цӀе хийцира. 2005 шарахь Нохчийчохь гӀаскхаш хоттийна[12] долу Ӏедалан парламенто дийцаре диллира гӀалийна цӀе Ахьмад-гӀaла тилла ният хилар, амма Кадыров Ахьмат-Хьаьжин кӀант Рамзанс иза тӀе ца лецира.[13]

ГӀап[бӀаьра нисйан | нисйан]

ГӀап йиллина 1818 шеран июнь бетта 22 чохь, хӀаллак йина Кули-Йурт, Алхан-Чу, Жима-Чечан, Соьлже лаьттинчохь.[14] ГӀопан хаьржина меттиг йара ХьангӀала Ӏинан уллехь. ГӀап йогӀар бахьна дара, нохчий ХьангӀала Ӏинехула аренга долу ков къовлар. 5 эзар. гӀаскхийн сурхочо 4 баттахь йуьгӀира гӀап. И меттиг йара, Къилбаседа Кавказехь уггаре чолхе хьал лаьтташ, цуьндела тиллина йу гӀопан цӀе «Грозная» — буьрса. Ткъа г1алан статус йелча, г1алан ц1е "Грозный" аьлла тиллира. ГӀопан куц: нийса йалхкӀов, гондхьа 20 гӀулч шуьйра харш. йалхкӀовн хӀора маьӀаг чӀагӀо йара, шайна таьхьа лаьтташ йаккхий тоьпаш йолуш.

  • 1825 шарахь гӀап чохь сурхойн декхарш кхочуш деш вара Тенгинскийн дошлойн тобан лахар эпсар Михаил Лермонтов.
  • 1850 шеран октябрь баттахь гӀопе веар 32 шо долу Российн Империн гӀента дайн тӀаьхьeнах волу Александр Николаевич. Иза варан сийна гӀопехь дуьгӀийра «ЦӀе кеш».

ГӀала[бӀаьра нисйан | нисйан]

Къаьмнаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

ГӀаскхийн Ӏедало 2002 шарахь нахбагар барехь биначу белхашца биргалла даьккхина:

Къам Терахь, стаг %
нохчий 201 562 95,7
оьрсий 5 295 2,5
гӀалгӀай 2 129 1,0
гӀажарий 270 0,1
эрмалой 189 0,1
гӀумкий 158 0,1
суьйлий 110 0,1
украинаш 92 0,1
ногӀий 4 0,1
Берриге 210 720 100

Бахархой[бӀаьра нисйан | нисйан]

Бахархойн дукхалла
1897[15]1913[16]1923[16]1926[15]1931[17]1939[18]1956[19]
16 00035 80049 20097 000148 915172 448226 000
1959[20]1962[16]1967[16]1970[21]1973[16]1975[22]1976[23]
242 068280 000331 000341 259363 000368 000368 000
1979[24]1982[25]1985[26]1986[23]1987[27]1989[28]1990[29]
375 326384 000390 000392 000404 000399 688399 000
1991[23]1992[23]1993[23]1996[26]2002[30]2003[16]2004[31]
401 000388 000364 000186 000210 720210 700213 700
2005[32]2006[33]2007[34]2008[35]2009[36]2010[37]2011[38]
215 700218 200222 000226 100231 215271 573271 600
2012[39]2013[40]2014[41]2015[42]2016[43]2017[44]2018[45]
275 627277 414280 263283 659287 410291 687297 137
2019[46]2020[4]
301 253305 911

Географи[бӀаьра нисйан | нисйан]

Климат[бӀаьра нисйан | нисйан]

Соьлжа-ГӀалин климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C 14,1 22,3 29,7 33,7 38,1 39,1 40,7 41,4 36,8 32,5 23,7 18,0 41,4
Юккъера максимум, °C 0,6 2,5 8,7 17,9 23,7 27,9 30,5 29,7 24,7 16,6 9,3 3,2 16,3
Юккъера температура, °C −3,2 −2,1 2,9 10,5 16,7 21,2 23,9 23,0 17,7 10,4 4,3 −0,8 10,4
Юккъера минимум, °C −6,2 −4,9 −0,5 5,4 11,0 15,4 18,2 17,2 12,7 6,1 1,8 −3 6,1
Юьззина минимум, °C −31,5 −30,8 −19,1 −7,6 −3,1 5,6 9,2 5,0 −2,7 −9,6 −23,5 −26,6 −31,5
Йочанан норма, мм 19 21 23 33 57 72 57 44 33 30 26 24 439
Хьост: «Гидрометцентр», «Thermo Karelia.Ru»

Культура[бӀаьра нисйан | нисйан]

Театраш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Библиотекаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Эшаран учрежденеш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Музейш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Транспорт[бӀаьра нисйан | нисйан]

Керла Соьлжа-ГӀалин аэропорт хьайиллира 2006 шарахь. Цуьнан код GRV йу. Хьалхара кема (Москва — Грозный) деара 2007 шаран 5 октябрехь. ХӀинца кеманаш Нохчийчу хӀор дийнахь лелаш ду (Грозный-Авиа компани).

Спорт[бӀаьра нисйан | нисйан]

ГӀарабевлла бахархой[бӀаьра нисйан | нисйан]

Соьлжа-ГӀалахь бинарш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Соьлжа-ГӀалахь белларш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Галерей[бӀаьра нисйан | нисйан]

Соьлжа-ГӀалин сурташ
Соьлжа-ГӀалин аэропорт (GRV) Соьлжа-ГӀала ТӀом. 1995 шо

СоьлжагӀалин чуьра кӀоштанаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

  1. БухIанйуртан кӀошт
  2. Ширсоьлжан кӀошт
  3. Суьйракоьртан кӀошт
  4. Мехкдаьттан кӀошт

Билгалдахарш[бӀаьра нисйан | нисйан]

  1. https://grozgorduma.ru/глава/
  2. http://grozmer.ru/vlast/myer-goroda.html
  3. Генеральный план города Грозного. Положения о территориальном планировании. т.2. 10. Основные технико-экономические показатели генерального плана города Грозного. с.39.
  4. 1 2 3 Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2020 года. ТӀекхочу дата: 2020 шеран 24 апрель. Архивйина 2020 шеран 24 апрелехь
  5. Том 4 книга 1 "Национальный состав и владение языками, гражданство"; таблица 1 "Национальный состав населения Чечни по городским округам, муниципальным районам, городским населённым пунктам, сельским населённым пунктам с численностью населения 3000 человек и более". ТӀекхочу дата: 2019 шеран 16 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2015 шеран 29 сентябрехь Архивйина 2015-09-29 — Wayback Machine
  6. Фотография крепости
  7. История г. Грозный (Соьлжа-Гӏала). ТӀекхочу дата: 2016 шеран 5 ноябрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2017 шеран 12 сентябрехь
  8. Город Грозный. Справка. РИА Новости (20051214T1829+0300Z). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 16 ноябрь.
  9. Путин считает закрытой тему переименования города Грозного. РИА Новости (20051216T2145+0300Z). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 16 ноябрь.
  10. Парламент Чечни просит Путина переименовать Грозный в Ахмадкалу. NEWSru.com (2005 шеран 14 декабрь). ТӀекхочу дата: 2019 шеран 16 ноябрь.
  11. Грозный ГӀопан сурт
  12. Совместное постановление высших органов власти ЧРИ(ТӀе цакхочу хьажорг)
  13. Парламент Чечни просит Путина переименовать Грозный в Ахмадкалу
  14. Я. З. Ахмадов, Э. Х. Хасмагомадов «История Чечни в XIX—XX веках»
  15. 1 2 Кеп:Население/1897C
  16. 1 2 3 4 5 6 Кеп:Население/1897BK
  17. Административно-территориальное деление Союза ССР : [Районы и города СССР на 1931 год]. — Москва: Власть советов, 1931. — XXX, 311 с.
  18. Кеп:Население/1939AH
  19. Кеп:Население/1956A
  20. Кеп:Население/1959C
  21. Кеп:Население/1970E
  22. Российский статистический ежегодник, 1998 год
  23. 1 2 3 4 5 Кеп:Население/1994B
  24. Кеп:Население/1979D
  25. Народное хозяйство СССР 1922-1982 (Юбилейный статистический ежегодник)
  26. 1 2 Кеп:Население/2001G
  27. Народное хозяйство СССР за 70 лет. Юбилейный статистический ежегодник. Финансы и статистика, Москва, 1987 год. ТӀекхочу дата: 2017 шеран 25 июль. Архивйина 2016 шеран 28 июнехь
  28. Кеп:Население/1989C
  29. Кеп:Население/2002AB
  30. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архивйина 2012 шеран 3 февралехь
  31. Кеп:Население/2004H
  32. Кеп:Население/2005M
  33. Кеп:Население/2006Q
  34. Кеп:Население/2007AC
  35. Российский статистический ежегодник, 2008 год. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 12 май. Архивйина 2016 шеран 12 майхь
  36. Численность постоянного населения Российской Федерации по городам, поселкам городского типа и районам на 1 января 2009 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 январь. Архивйина 2014 шеран 2 январехь
  37. Кеп:Население/2010W
  38. Города с численностью населения 100 тысяч человек и более на 1 января 2011 года. ТӀекхочу дата: 2016 шеран 8 май. Архивйина 2016 шеран 8 майхь
  39. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 31 май. Архивйина 2014 шеран 31 майхь
  40. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). ТӀекхочу дата: 2013 шеран 16 ноябрь. Архивйина 2013 шеран 16 ноябрехь
  41. Таблица 33. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2014 года. ТӀекхочу дата: 2014 шеран 2 август. Архивйина 2014 шеран 2 августехь
  42. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. ТӀекхочу дата: 2015 шеран 6 август. Архивйина 2015 шеран 6 августехь
  43. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  44. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017 шеран 31 июль). ТӀекхочу дата: 2017 шеран 31 июль. Архивйина 2017 шеран 31 июлехь
  45. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2018 года. ТӀекхочу дата: 2018 шеран 25 июль. Архивйина 2018 шеран 26 июлехь
  46. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2019 года. ТӀекхочу дата: 2019 шеран 31 июль.

Сайташ[бӀаьра нисйан | нисйан]

Хьажоргаш[бӀаьра нисйан | нисйан]

Нохчийн байракх