Канада

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Канада
Canada
Flag of Canada.svg Coat of arms of Canada rendition.svg
Байракх ХӀост
Девиз: «лат. A mari usque ad mare
От моря до моря»
Шатлакхан Илли: «O Canada!»
Canada (orthographic projection).svg
Маьрша яьлла хан 1867 шеран 1 июль (Британин Къилбаседа Американ акт)
11 декабрь 1931 (Вестминстеран статут 1931)
1982 шеран 17 апрель (Канадан акт 1982) (Цхьаьнатоьхна монархи)
Официалан меттанаш ингалсан а, французийн а
Коьрта гӀала Оттава 45°24′ къ. ш. 75°40′ м. д.HGЯO
Яккхий гӀаланаш Торонто, Монреаль, Ванкувер, Калгари
Урхаллин тайпа конституцин монархи
Монарх
Генерал-губернатор
Премьер-министр
Елизавета II
Дэвид Ллойд Джонстон
Стивен Харпер
Латта
• Массо
• % хина тӀехле.
2-гӀа дуьненахь
9 984 670 км²
8,62 %
Бахархой
• Мах хадор (2013)
Луьсталла

34 568 211[1][2] адам.
3,5 адам./км²
АДКМ (2013) 0,911[3] (лакхара) (11-гl)
Ахча Канадан доллар
(CAD, код 124)
Интернет-домен .ca
Код ISO CA
Код МОК CAN
Телефонан код +1
Сахьтан асаш −3:30−8

Кана́да (инг. Canada [ˈkænədə]; фр. Canada [kanaˈda]) — Къилбаседа Американ пачхьалкх, латтан майданца дуьнехь шолгӀа меттигехь ю. Гуонахьа кхаа океанан хиш ду: Атлантикан, Тийна, Къилбаседа Шен океанийн, дуьненахь уггаре беха хин берд бу. Доза ду АЦШца къилбехахь а, къилбаседа-малхбузехь а, ткъа иштта хӀордаца доза ду Даница (Гренланди) къилбаседа-малхбалехь, Францица а (Сен-Пьер а, Микелон а) малхбалехь. Канадан а, АЦШ а доза дуьненахь уггаре деха доза ду шина пачхьалкхана юкъахь.

Канада — парламентан системица йолу конституцин монархи (паччахьалла) ю, цуьнан монарх ву Британин къаьмнийн доттагӀаллин монарх; Канада — шимотт буьцу а, дуккха оьздангаллин а мохк бу, цигахь ингалсан а, французийн а меттанаш официалан лаьрра федералан тӀегӀанехь. Технологин а, промышленни а кхиъна пачхьалкх, Канада ню дукха отраслан экономика, ехачу Ӏаламан ресурсашна а, йохк-иэцарна (масала АЦШ, цуьнца Канадас комплексца болх бо колонеш йолчу хенахь а, Конфедераци кхоьллинчу хенахь дуйна) а тӀехь бух болуш.

Кхоьллина 1534 шарахь французийн талламхочо Ж. Картьес, Канада дӀайолайо шен юьхьиг хӀинцалера Квебек йолчура французийн колони тӀиера, юьхьанца дехаш меттигера къаьмнаш бен дацара. Ингалсан колонизацин муьрал тӀаьхьа, кхаа британин колонийн бартах (хьалха Керла Францин мехкаш хилла болу) хилира канадан конфедераци. Канада маьрша елира Цхьаьнатоьхна Паччахьаллех машаран процессан жамӀаца, бахбеллачу 1867 шерера 1982 шо кхаччалц.

Тахана Канада федеративан пачхьалкх ю, лаьтта исс провинцех а, кхаа мехках а. Французийн мотт буьйцурш алсама болу провинци — Квебек, йисинарш — дукхах дерг ингалсан мотт буьйцу провинцеш ю, царех иштта ингалсан Канада а олу Квебекца юстуш. Ингалсан мотт буьйцу исс провинцех цхьаъ йолу, Нью-Брансуик ю официалан шинаметтан канадин провинци. Юконан мохк официалан шинаметтан ю (ингалсан а, французийн а), ткъа Къилбаседа-Малхбузан мехкаш а, Нунавут мохк а лору цхьайтталгӀа, цаьрца цхьаьна биъ официалан мотт а (царна юкъахь иштта бу ингалсан а, французийн а).

Этимологи[нисъе | нисъе чухулара]

Картьен иэс. Сен-Мало

Канада цӀе схьаяьлла kanata дашах, иза гочдича «эвла», «юрт», «латта», «мохк»[4][5] хуьлу лаврентийн ирокезийн маттахь, и цӀе схьаэцна шеш Ӏадаьккхинчу юьртахь Стадаконехь (таханлера Квебекан йисттехь), — Жак Картьен дуьххьара индахой гина 1534 шарахь Гаспехь церан аьхкенан лагерехь. (дуста минго kanötayë’ «эвла, гӀала»[6], ононд. ganatáje «гӀала»[7] кхечу ирокезийн меттанашца.) ХӀинца Квебек гӀала йолчохь 1534 шарахь меттигерчу бахархоша и дош лелийра уьш Стадакона эвла хьажош[8]. Картьен экспедицил тӀаьхьа тӀаьхьа лаврентийн тайпа тӀепаза дайра – археологин ахкарш дийцарехь гуронашна а, къилба ирокезашна а юкъарчу тӀамо хӀаллакбинчух тера ду.

Картьес тӀаьхьа «Канада» дош и эвла билгалйоккхуш лелийна ца Ӏаш, меттигерчу тхьамдан Доннаконан куьйгакӀелара ерриг областах а элира. 1545 шарахь европан жайнаш а, карташ а тӀехь регион а, Сийлахь Лаврентий хин дерриг бердаш а «Канада» дашца билгалдехира. ТӀаьхьа и цӀераш яха йолийра дукхах йолчу луларчу Къилбаседа Американ мехкийн а, оцу хенахь Британийн империн куьйга кӀелахь хилла йолу.

Географин хьолаш[нисъе | нисъе чухулара]

Канадан спутникан сурт. Массанхьа махкахь, къилба йист йоцучохь, тайга ю, арктикан областехь, ткъа иштта бердайисташкарчу лаьмнашкахь а, Сийлахь Ильян лам тӀехь а шаш ду, аренан акъареш латта лело дика ю. Акъарин къилба-малхбалехь, Сийлахь-Даккхий Ӏаьмнаш чура Сийлахь Лаврентий арадолучохь, деха алсама бахархойн дакъа.

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Къилбаседа Американ пачхьалкхаш
Антигуа а, Барбуда а | Багаман гӀайренаш | Барбадос | Белиз | Гаити | Гватемала | Гондурас | Гренада | Доминика | Доминикан Республика | Канада | Коста-Рика | Куба | Мексика | Никарагуа | Панама | Сальвадор | Сент-Люси | Сент-Винсент а, Гренадинаш а | Сент-Китс а, Невис а | Америкин Цхьаьнакхетта Штаташ | Тринидад а, Тобаго а | Ямайка
Йозуш йолу мехкаш: Американ Виргинин гӀайренаш | Ангилья | Аруба | Банка Бахо-Нуэво | Банка Серранилья | Бермудан гӀайренаш | Бонайре, Синт-Эстатиус а, Саба а (Карибан Нидерландаш) | Британин Виргинин гӀайренаш | Гваделупа | Гренланди | Кайманийн гӀайренаш | Клиппертон | Кюрасао | Мартиника | Монтсеррат | Навасса | Пуэрто-Рико | Сан-Андрес-а-Провиденси а | Сен-Бартелеми | Сен-Мартен | Сен-Пьер а, Микелон а | Синт-Мартен | Тёркс а, Кайкос а | Венесуэлан долахь йолу меттигаш


Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Census.gov Country Rank. Countries and Areas Ranked by Population: 2013. U.S. Department of Commerce (2013). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 9 майхь. Теллина 2013 шеран 9 майхь.
  2. Canada's population clock. Statistics Canada. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 21 августехь.
  3. Human Development Report 2013(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). United Nations. Теллина 2013 шеран 14 мартехь.
  4. Origin of the Name, Canada (ингалс.). Canadian Heritage (Government of Canada) (2008). Теллина 2010 шеран 27 июнехь.
  5. Rayburn A. Naming Canada: Stories about Canadian place names. — Toronto: University of Toronto Press, 2001. — P. 13-17. — (ISBN 0-8020-8293-9).
  6. Mingo (see-001) kanötayë’ PanLex.
  7. Zeisberger D. Essay of an Onondaga Grammar // The Pennsylvania Magazine of History and Biography. V. 11. — 1888. — P. 444.
  8. Maura, Juan Francisco (2009). «Nuevas aportaciones al estudio de la toponimia ibérica en la América Septentrional en el siglo XVI». Bulletin of Spanish Studies (Routledge) 86 (5): 577–603. DOI:10.1080/14753820902969345.

1000HA.png