Тибет

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Тибет
Экзотопонимаш 西藏, Сицзан
Мур VII бӀешо — хӀинца а
Локализаци ЦХР къилба-малхбузе
Бахархой 10,5 млн
Майда 1,2 млн км²
ЮкъайогӀу Тибетан автономин кӀошт, Юньнань, Сычуань, Цинхай, Ганьсу (ЦХР)
Tibetischer Kulturraum Karte 2.png
Махкахь пачхьалкх:
Тибетан импери Tibetan snow leopard.svg VII бӀешо — 842
Юанан импери Dai Ön Yeke Mongghul Ulus.PNG 1245—1358
Цийн импери Flag of China (1889–1912).svg 1720—1912
Тибет Emblem of Tibet.svg 1912—1951
Цийн Халкъан Республика National Emblem of the People's Republic of China.svg 1951 — хӀинца а
Commons-logo.svg Тибет Викилармехь

Тибе́т (тиб. བོད་, Вайли bod, Бё[К 1]; 西藏 Сицзан, неп. तिब्बत) — Юккъера Азин кӀошт, лаьтта Тибетан акъарин тӀехь.

Оьздангаллин а, динан а юкъаралла, билгалйоккху амалш ю тибетийн мотт а, тибетийн буддизм а.[1] Орамера бахархой — тибетхой.

1950 шарахь дуьйна[К 2] доккхаха долу дакъа ЦХР юкъадоьду, Тибетийн автономин кӀошт, Юньнань, Сычуань, Цинхай, Ганьсу провинцешкара автономин дакъош санна, царна юкъахь екъна ю Тибетан историн областаш У-Цанг, Кам, Амдо. Лхаса — Тибетан историн коьрта шахьар а, Тибетан автономин кӀоштан административан юкъ а ю.

Тибет ЦХР юкъатохар тӀемца чубахаран жамӀ ду, хьал хӀинца а чолхе ду.[1][⇨]

Дхарамсалехь (ХӀинди) ю Тибетан эккхийна правительство, цуьнан корта 2011 шо кхаччалц вара Далай-лама XIV[2], дуьненахь уггаре дика бевзачех а, ларамечех а цхьаъ[1]. 2011 шеран 27 апрелехь, дерриг дуьненан тибетан диаспоро кхаж тасаран жамӀаца, корта хаьржина Лобсанг Сенге[3].

Географи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Майда (У-Цанг, Кхам, Амдо провинцешца) — 1,2 млн км².

Мехкан юккъера локхалла: 4000 метр хӀордан тӀегӀан тӀера.

Тибетан махкара схьадолу цхьа могӀа даккхий эркаш, уьш чекхдовлу тӀаьхьа кхин къаьмнаш дехачу мехкашкахула, цундела алсама девза оцу къаьмнийн меттанашкара цӀерашца. Уьш ду Ярлунг-Цангпо (тиб.ཚངས་པ (Брахмапутра), Ма-Чу (Можа эрк), Джи-Чу (Янцзы), Сенге-Цангпо (Инд), Пунг-Чу (инд.: Арун), Наг-Чу (бирм.: Салуин), Дза-Чу (Меконг).

Уггаре дика Ӏаьмнаш: Цонаг, Нам-Цо, Ямджо-Юмцо, Мапам-Юмцо (Манасаровар), Мигриггъянгджам-Цо.

Юккъера температура: 14 °C июлехь, −4 °C январехь.

Йочанийн юккъера барам: чӀогӀа къаьста, малхбузен областашкахь 1 мм январехь а, 25 мм июлехь а; малхбален областашкахь 25—30 мм январехь а, 80 мм июлехь а.

Пайден маьӀданаш: 126 тайп-тайпана минералаш, царна юкъахь бура, уран, аьчкан маьӀда, хромит, деши, литий, боксит, цӀаста, кӀора, туьха, слюда, гӀели, мехкдаьтта, кхин а.

Климат[нисъе бӀаьра | нисъе]

Ямдрок Цо Ӏам лаьтта 110 километр Лхасин къилбехьа, 4441 м лакхахь

Тибетехь ю ламанан климат дийнахь-бусий чӀогӀа температураш а лесташ, шортта мелхан серло а йолуш. Тибетан къилбан а, къилбаседан а температурийн башхалла чӀогӀа йоккха ю.

Уггаре дика климат ю къилба-малхбален Тибетан кӀажошкахь. Иштта дика климат ю Лхаса а, Шигадзе а гӀаланашкахь. Лхасехь шеран юккъера температура ю +8 °C, Шигадзе +6,5 °C, ткъа къилбаседехьа, Тибетан акъарин тӀехь а, Тибетан къилбаседехьарчу декъехь а, шеран юккъера температураш 0°С лахара ю; и областаш ю Гуттаренна гӀура йолчу зонехь.

Тибетан дукхаха болу бахархой беха Лхасера Шигадзе кхаччалц кӀоштахь а, Тибетан акъарин малхбален йисттехь а; къилбаседа а, юккъера а, ткъа иштта Тибетан малхбуза областашкахь а адам кӀезиг ду.

Лхасехь климат
Гайтам Янв. Фев. Март Апр. Май Июнь Июль Авг. Сен. Окт. Нояб. Дек. Шо
Юьззина максимум, °C 6,8 9,2 12,0 15,7 19,7 22,5 21,7 20,7 19,6 16,4 11,6 7,7 14,7
Юккъера температура, °C −2,2 1,1 4,6 8,0 12,0 15,6 15,4 14,5 12,8 8,0 2,2 −1,8 8,9
Юьззина минимум, °C −10,2 −6,9 −3,2 0,9 5,1 9,2 9,9 9,4 7,6 1,4 −5 −9,1 −0,1
Хьост: [1]

Тибет оьздангаллехь[нисъе бӀаьра | нисъе]

ТӀаьхьарчу хенахь юкъаевлла Тибетах лаьцна масех, уггаре евзаш ерг царех — голливудан, коьрта ролехь Питт Брэд волуш, «ВорхӀ шо Тибетехь» а, режиссёран Скорсезе Мартинан «Кундун» а. Кхин фильмаш: «Самсара», «Миларепа», «Кад», «Гималай», фильм французаш а, америкахоша а тибетан актёраш а болуш яьккхина, кино яьккхина Непалехь а, Тибетехь а.

Факташ[нисъе бӀаьра | нисъе]

  • 1920-гӀа шерашкахь Тибетехь яра лергашна а, меранна а налогаш.
  • 20012006 шерашкахь диллина лекха лаьмнийн цӀерпоштнекъан дакъа Голмуд — Лхаса. 1142 км декъах — 969 км биллина 4 км хӀордан тӀегӀанал лакхахь, цӀерпоштнекъо цхьаьна меттигехь дукъ доккху 5 км хӀордан тӀегӀанал лакхахь. Пассажирийн вагонаш чу лекха лаьмнийн дакъошкахь ницкъала кислород ло, кондиционеран системехула а, хӀора меттиган шен-шена а.

Хьажа кхин а[нисъе бӀаьра | нисъе]

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Комментареш
  1. Произношение на лхасском диалекте
  2. Разные источники называют различные даты:
    - 1949 год (Tibet, Chinese. Occupation. of. (1949-.) (Ground Warfare: An International Encyclopedia. ABC-CLIO, 2002)
    - 1950 год (Tibet // Britannica)
    - 1951 год (Tibet // The Columbia Encyclopedia, 6th ed., 2012)
Хьосташ
  1. 1 2 3 Tibet // Britannica
  2. Липкин М. Далай-лама XIV. Кругосвет. Теллина 2012 шеран 23 октябрехь.
  3. Липкин М. Далай-лама XIV. Би-би-си (2011, 27 апрель). Теллина 2020 шеран 31 мартехь.

Литература[нисъе бӀаьра | нисъе]

Sound.png Арахьара аудиофайлаш
Sound.png Подкаст о Тибете и его традициях

Хьажоргаш[нисъе бӀаьра | нисъе]