Нохчийн мотт

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
(ДӀасахьажийна кху Нохчий мотт)
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
Нохчийн мотт
Пачхьалкхаш:

Росси, Туркойчоь, Урдун

Регионаш:

Нохчийчоь, ГӀалгӀайчоь, Дагестан, кхин а.

Рейтинг:

1,354,00 [1]

Классификаци
категори:

Иберо-Кавказан меттанаш

Йоза:

кириллица

Меттан код
ГОСТ 7.75–97:

чеч 785

ISO 639-1:

ce

ISO 639-2:

che

ISO 639-3:

che

Кхин: Проект:Лингвистика

Но́хчийн мотт — вайнехан меттанийн юкъа богӀу мотт а, нохчийн къоман мотт.

Нохчийн мотт баьржина бу Нохчийн Республикехь, ГӀалгӀайчохь, ДегӀастанан Хасу-Эвлан кӀоштехь а Аухан кӀоштехь а Бабаюртан кӀоштехь а Кизилюртан кӀоштехь а, Гуьржийчоьнан Ахметан муниципалитетехь а. 2010 шарахь ларарца Россехь 1 354 705 адамо буьйцуш бу и мотт.

Россехь нохчийн мотт баьржина хиларца пхоьалгӀа меттехь бу (оьрсийн, ингалсан, гӀезалойн а, немцойн а меттанийн тӀаьхьа). Нохчийчоьнан (оьрсийн маттаца нийсса) официальни мотт а, кхин ДегӀастанан литературан меттанех цхьа мотт а бу иза.

Сми[нисъе | нисъе чухулара]

Нохчийн маттахь, Нохчийчохь арахоьцуш ду газеташ («Даймохк», радиогазета «Чечня Свободная (Маьрша Нохчийчоь)» кхин а) ДегӀастанехь («Нийсо-Дагестан»). Нохчийчохь арахоьцуш ду литературно-исбаьхьаллин журналаш «Орга» а «Вайнах» а. Кхин а, нохчийн мотт лелабеш бу «Исламан зӀаьнарш» а, «Молодежная смена» а газеташа а, «Грозный» НПТРК а, «Путь» ТРК а, «Вайнах» ВГТРК а телеканалаша а.

Ненан мотт — дахаран хазна[нисъе | нисъе чухулара]

Буьйцучу маттаций бен цхьа а хӀума дийца йиш яц вайн. Историх, арифметиках, литературах, грамматиках, физиках — доцца аьлча, цхьана а хӀуманах лаьцна хӀумма а ала а, дийца а адамийн таро хир яцара, буьйцуш болу аьзнийн мотт ца хилча.

Мотт вайн ойланан а, кхетаман а, хьекъалан а, дахаран а уггаре ца хилча йиш йоцу гӀирс бу. Иза хьекъалан а, ойланан а хазна ю. ХӀора халкъан ненан мотт — цуьнан дахаран хазна ю. Ненан мотт хӀора къоман а, хӀора халкъан а культурин бух бу. Иза кӀорггера дика Ӏамор вайн декхар ду.

Яздархочо К. Паустовскийс нийса яздина ненан маттах лаьцна дешнаш: «ХӀора стеган а шен маттаца йолчу юкъаметтиге хьаьжжина, цуьнан культурин барам къастийна ца Ӏаш, цуьнан граждански мехалла а кхоччуш нийса къасто мегар ду. Шен махке болу бакъ безам шен матте бацахь, маьӀна долуш бац.

Мотт вай Ӏама а бо, дахаран тӀаьххьара денош тӀекхаччалц, саццаза Ӏамо декхар а ду…»

Мотт адамийн дахарехь ца хилча ца торуш юкъараллин нуьцкъала а, хьекъалан а гӀирс бу. Юкъараллин дахар а, къахьегар а бахьанехь кхоллабелла а, кхуьуш схьабеана а бу мотт. Адамийн дахар а, говзалла а, Ӏилма а, культура а — адамашна а, юкъараллина а оьшуш дерг дерриг а кхио гӀодинарг мотт бу. Мотт а, ойла а, кхетам а, хьекъал а чӀогӀа вовшех дозуш ду. Вешан ойла а, дагахь дерг а вай дӀадуьйцу маттаца. Мотт ойланан дегӀ ду, ткъа ойла меттан сурт ду.

ХӀума хааран а, хӀуманах кхетаран а ойланах кхетам олу, ткъа адамийн дахарх а, къинхьегамах а, Ӏаламах болчу кхетамах хьекъал олу. Доцца аьлча, хьекъал хӀуманах вайн болу кхетам бу. Дуьненахь къаьмнийн меттанаш дукха ду.

Ӏилманхоша дерриг а дуьненахь 3000 сов къоман мотт лору, кегий, даккхий къаьмнийн меттанаш лерича. И меттанаш, вовшашна герга а, вовшех тера а хиларе хьаьжжина, меттанийн тобанашка декъало. ХӀора меттанийн а тӀехь, тайп-тайпана башхаллаш ю. Уьш вовшех къаьста меттан дешнашца а (лексикаца), цуьнан грамматикица а. Вовшийн гергара хиларе терра, славянин меттанийн тобана юкъадогӀуш ду ду оьрсийн, украинийн, белорусийн, болгарийн, полякийн меттанаш, ткъа вайнехан меттанийн тобана юкъадогӀуш нохчийн, гӀалгӀайн меттанаш.

Йоза[нисъе | нисъе чухулара]

Ислам даржарца Нохчийчохь тӀечӀагӀдира Ӏаьрбийн йоза. 1862-чу шарахь, кириллица тӀехь хилла нохчийн йоза, Пётр Усларца кхоьллина. 1925-чу шарахь, и йоза латина чудиллина хилла. 1938-чу иза кириллица хийцина, хӀинцалерачу хенахь иза лелаш долу дера.

Нохчийн абат:

А а Аь аь Б б В в Г г ГӀ гӀ Д д Е е Ё ё Ж ж
З з И и Й й К к Кх кх Къ къ КӀ кӀ Л л М м Н н
О о Оь оь П п ПӀ пӀ Р р С с Т т ТӀ тӀ У у Уь уь
Ф ф Х х Хь хь ХӀ хӀ Ц ц ЦӀ цӀ Ч ч ЧӀ чӀ Ш ш Щ щ
Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Юь юь Я я Яь яь Ӏ

Нохчийн пачхьалкхан гимн[нисъе | нисъе чухулара]

1-ра бӀогӀамалг

  • Харцоно цӀе тесна, хийла хьо ягарх,
  • Нохчийчоь ца йоьжна — гӀаьттина яха.
  • Кавказан ткъес хилла — маршонан ага,
  • Хьан лаьттан сий дина яхь йолчу наха.

2-гӀа бӀогӀамалг

  • Барт болу хьан къаьмнаш — мах боцу беркат!
  • Хьо йоцург Нана яц, нохчийн халкъ хьаста.
  • Тхан дахар, тхан дерзар Даймехкан кхерчахь
  • Декъалдар доьхуш ду, Далла беш хастам.

3-гӀа бӀогӀамалг

  • Башламан баххьашка дайн синош дуьссу,
  • Органан тулгӀено ненан мотт буьйцу.
  • Исбаьхьа совгӀат хьо, азаллехь делла -
  • Шатлакхан илли ду тхуна ницкъ белларг

4-гӀа бӀогӀамалг

  • Къинхьегам, хьан хьуьнарш хазделла шайна,
  • Халкъаца лерам бар кхаъ хуьлда хьуна.
  • Машаран гӀаролехь ирсан некъ тайна,
  • Сий долуш Нохчийчоь ехийла тхуна!

Морфологи[нисъе | нисъе чухулара]

Морфологин система агглютинативни-флексин ю. Цуьнан ялх дожар ду:

Диалекташ[нисъе | нисъе чухулара]

Аьккхийн диалект[нисъе | нисъе чухулара]

Маьлхийн диалект[нисъе | нисъе чухулара]

ЧӀентийн диалект[нисъе | нисъе чухулара]

ГалайнчӀожан диалект[нисъе | нисъе чухулара]

Дешнаш[нисъе | нисъе чухулара]

Flag of the Chechen Republic.svg

Нохчийн-оьрсийн цхьадолу дешнаш:

  • да — отец
  • нана — мать
  • ваша — брат
  • йиша — сестра
  • дада — дедушка
  • баба — бабушка
  • марда — свёкор
  • марнана — свекровь
  • марваша — деверь
  • маьрйиша — золовка
  • деваша/ненаваша — дядя
  • дейиша/ненайиша — тётя
  • маршалла — привет
  • хӀаъ — да
  • хӀан-хӀа — нет
  • хан — время
  • сахьт — часы
  • куьзганаш — очки
  • малх — солнце
  • бутт — луна
  • дуьне — земля/планета
  • Ӏалам — природа
  • абат/Ӏамат — алфавит
  • серло — свет
  • цӀа — дом
  • керта — двор
  • чоь — комната
  • мотт — язык
  • куй — шапка
  • къа — грех
  • племя — тукхам
  • пленник — йийсархо
  • корматалла/говзалла — профессия
  • перевод — гоч
  • переводчик — гочдархо
  • шекар — сахар
  • туьха — соль
  • бепиг — хлеб
  • муха? — как?
  • кхин — другой
  • пайхамар — пророк
  • элча — посланник
  • адам — человек/персонаж
  • зуда — женщина
  • кӀант/воӀ — мальчик/парень
  • йоӀ — девушка/девочка
  • бер — ребёнок
  • жима — маленький
  • доккха — большой
  • дела — бог
  • аллахӀ — аллах
  • машен — машина
  • бералла — детство
  • жималла/къона — молодость
  • хан — возраст/время
  • ницкъ — сила

Самукъане хилларш[нисъе | нисъе чухулара]

Шамиль аьлла шен меттанаш хаарехь: Ӏаьрбийн боцург, суна кхо мотт хаьа: суьйлийн, гӀумкийн, нохчийн. Суьйлийца со тӀаме воьду, гӀумкийца со зударшца кхета, тӀкъа нохчийца забарш йо.

Литература[нисъе | нисъе чухулара]

  • Арсаханов И. А. Чеченская диалектология / Чечено-Ингушский научно-исследовательский институт истории, языка, литературы и экономики; под редакцией З. А. Гавришевской. — Грозный: Чечено-Ингушское книжное изд-во, 1969. — 211 с. — 600 экз.
  • Байсултанов Д. Б. Экспрессивно–стилистическая характеристика фразеологизмов чеченского языка (диссертация). — Лейден, 2006.
  • Гугиев Х. Г., Хумпаров А. X., Чентиева М. Д. Нохчийн меттан грамматика. — Грозный, 1940.
  • Дешериев Ю. Д. Современный чеченский литературный язык. Фонетика. — Грозный, 1960.
  • Дешериева Т. И. Сравнительно-типологическая фонетика чеченского и русского литературных языков. — Грозный, 1965.
  • Услар П. К. Этнография Кавказа. Языкознание. Чеченский язык. — Тифлис, 1888.
  • Чокаев К. 3. Словообразование имен существительных в чеченском литературном языке. — Грозный, 1959.
  • Яковлев Н. Ф. Морфология чеченского языка // Труды Чеч.-Инг. НИИ истории языка и лит-ры. — Грозный, 1959. — Т. I.
  • Яковлев Н. Ф. Синтаксис чеченского литературного языка. — М, 1940.

Диалекташ:

  • Алироев М. Кистинский диалект чеченского языка // Изв. Чеч.-Инг. НИИ истории, языка и лит-ры (вып. 2). — Грозный, 1962. — Т. III.
  • Арсаханов И. А. Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка. — Грозный, 1959.
  • Мациев А. Г. Чеберлоевский диалект. — Грозный, 1962.

Дошамаш:

  • Алироев И. Ю. Чеченско-русский словарь / Ред. Хамидова З. Х.. — М: «Academia», 2005. — 384 с. — 3000 экз. — ISBN 5-87444-179-4.
  • Джамалханов З. Д., Мациев А. Г., Одзоев И. А. Чеченско-ингушско-русский словарь. — Грозный, 1962.
  • Исмаилов А. Т. Слово. Размышления о чеченском языке / Ответ. ред. З. Д. Джамалханов. — Элиста: АПП «Джангар», 2005. — 928 с. — 3000 экз. — ISBN 5-94587-035-8.
  • Карасаев А. Т., Мациев А. Г. Русско-чеченский словарь. — «Русский язык», 1978. — 728 с.
  • Мациев А. Г. Чеченско-русский словарь. — М, 1961.

Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]