Мухьаммад

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Дехьа гӀо: навигаци, Лахар
Мухьаммад
Ӏаьрб. محمد بن عبد الله‎‎
Mohammad.jpg
«Ахьмад, Абуль-Къасим, Абу ТӀаййиб, Набиль Товбат, Набиль Рахьмат, Набиль Мархьамат, Набиль Мальхьамат, Рахьматуль МухӀдат, Сайд Валад Адам, Хьабибиль Рахьман, Аль-Мухтар, Аль-МустӀапа, Аль-Моджтаба, Аль-Садикъ, Аль-Масадукъ, Аль-Амин, Сахьабуль ШафаӀат валь Макъамуль Махьмуд, Сахьабуль Василат валь Фазилат ваддаражатта-р-рахьиӀат, Сахьабуль-Тадж валь МаӀрадж, Имамуль Муттакъина, Саййидуль Мурсалина, Къаридуль ГӀур аль-Мухьаджалина, Набиль Умми, РасулуллахӀ, Хатимуль Набиййина, Аль-Расуль аль-АӀзам, Ас-сараджуль Мунир, Аль-Нур, Аль-Рауф аль-Рахьим, Аль-Ӏарватуль Вусакъа»
ГӀулаккхан тайпа:

Пайхамар, Элча

Вина де

571 шаран 20 апрель

Кхелхина де:

632 шаран 5 июнь (61 шо)

Къам:

къурайш, Ӏаьрбий а хашимиташ

Да:

ӀабдуллахӀ ибн Ӏабдул-МуттӀелип

Нана:

Аминат бинт ВахӀб

Зуда

Хадижат бинт Хувайлид, Савдат бинт ЗамӀат, Хьафсат бинт Ӏумар, Джувайрият бинт аль-Харис, Ӏаишат бинт Абу Бакр, Зайнап бинт Джахьш, Сафият бинт Хьуяй, Зайнап бинт Хузаймат, Умм Саламат, Умм Хьабибат, Райхьанат бинт Зайд, Марьят аль-КъибтӀият а Маймунат бинт аль-Хьарис

Бераш:

Къасим ибн Мухьаммад, ИбраьхӀим ибн Мухьаммад, Зайнап бинт Мухьаммад, Рукъаят бинт Мухьаммад, Умм Кульсум бинт Мухьаммад а ФатӀимат аль-ЗахӀраъ

Динлелор:

хьанифизм а Ислам


КъурӀанан адам

Кхин тӀе хаам
Wikidata-logo S.svg Таяр Викихаамаш чохь

Мухьаммад (Ӏаьрб. محمد‎‎; 571 шаран 22 апрель, Макка632 шаран 8 июнь, Мадинат) — иза Ӏаьрбийн хьехамча а, исламан пайхамар а, АллахӀ-делан тӀаьххьаре пайхамар а, элча а ву. Мухьаммад вина Ӏаьрбийн махкахь — Маккахь, дӀавоьллина ву Мадинатехь. Тайпан Къурайш варa, тӀаьххьара ваитина АллахӀан элча а ву. Иза охьавоссинера АллахӀ-дала бусулба динa Ӏамаде а, даржде а нахана тӀе аьлла.

Дуьненчу ша ваийтина хилла цхьа бӀе ткъе виъ эзар пайхамар чӀагӀвеш, АллахӀа хӀоттийна мухӀар ву Делан Элча — Мухьаммад. ИбраьхӀиман кӀентан ИсмаьӀилан тӀаьхьенах ву Мухьаммад а цуьнан дайша а.

Wikipedia Islam.svg
«

АллахӀ-делера салам маршал хуьлийла цунна

                  صلى الله عليه وسلم
»

Мухьаммадан куц[нисъе | нисъе чухулара]

Иза юккъерачу дегӀехь хилла: лекха а воцуш, лоха а воцуш. Розин-кӀайн юьхь хилла цунна, бӀаьргаш — Ӏаьржа, месаш — юькъа, къегаш, лепаш, чӀогӀа хаза. Юьхь гонаха мажа а. Месаш белшаш тӀе охьаяхна, Ӏаьржачу бесаца яра уьш. Болар тӀахъаьлла дара цунна. Доккхачу дегӀехь а вара ша.

Мухьаммадан цӀе, атта каллиграфин йозаца

Дахарех лаьцна[нисъе | нисъе чухулара]

Дуьнен чуваларх а, иза бер долуш хилларш а.

АллахӀ-делера салам хиларг, Мухьаммад-пайхамар дуьненчу ваьлла 571-чу шарахь, Ӏаьрбашна юкъахь сий долуш хиллачу къурайшин тайпанан Ӏабдул-МуттӀелипан кӀентан ӀабдуллахӀин доьзаллехь. Иза вина нана ю ВахӀабан йоӀ Аминат. Ӏабдул̶-уттӀелипан хилла кхойтта кӀант. Царех цхьаъ ӀабдуллахӀ хилла. Куьцана товш а, юьхь-сибат хаза а хиларна чӀогӀа къаьсташ а, мехкаршна везаш а стаг хилла. Цо Аминат ялийначу буса, иза везаш хилла, ши бӀе йоӀ иза лан ца делла дог иккхина елла, бохуш дуьйцу. Рабби-Ӏуль-Авваль беттан шийтталгӀачу буса дуьненчу ваьлла, Делан элча — Мухьаммад̶-айхамар, оршотан буьйса хилла иза. Нанна ницкъ хилар доцуш а вина иза. Оццу минотехь стигал а, латта а тохалуш лестина, Ӏаьмнаш а, хиш а шайн хьостанехьа духа дуьйла-делла, шайн тачанаш а къагош.

Ша дуьненчу валарца Мухьаммада бӀаьргаш стигала хьала а хьовсош аьлла: «АллахӀу акбар! Ла илахӀа иллаллахӀу, Мухьаммадан расулуллахӀ; Дела хьо воккха ву! АллахӀ воцург кхин дела вац. Делан элча Мухьаммад ву». Мухьаммадан нана дог-ойла цӀанъелла а, цецяьлла а хилла. Седа жайна хьожуш волчу Аминатан вашас, шен йишин кӀант цӀенчу динан да хир ву, воккха паччахь хир ву, аьлла чӀагӀдина. Иза дуьненчу ваьллачу ворхӀалгӀачу дийнахь ӀабдуллахӀин дас Ӏабдул МуттӀелипа шен кӀентан кӀант вазварца доккха шун а хӀоттийна, езаниг ша хаьржина Мухьаммад цӀе тиллина. Мухьаммад дуьненчу валале ши-бутт хьалха кхелхина ӀабдуллахӀ.

Амината шен кӀант кхаба дӀавелла Хьалиматан. Мухьаммад шеца а волуш дӀайоьду Хьалимат цецяьлла хилла. КӀант тӀехь эмкал адамах, йист хилла. Цо мохь тоьхна шен букъа тӀехь верг пайхамарех уггаре везаниг а, шен Элча хиларца Далла везнарг а ву, аьлла. Бер дахьаш йогӀу эмкал герга кхочуш даьхний гора хӀуьттуш хилла, иза тӀехваларца. Ткъа бер-Мухьаммад батте дӀа хьаьжча, бутт цунна герга беана.

Мухьаммадан мухӀар

Мухьаммад жимчохь дуьйна а билгала хилла. Шен ворхӀ бутт кхаьчча иза кога вахана. БархӀалгӀачу баттахь къамелах кхеташ, мотт бийца хаьара цунна. ДоьалгӀа шо цуьнан долуш Мухьаммадца вакхош хиллачу Масрудаца иза ловзуш, ши Малик доьссина. Шиннах цхьаъ Джабраиль хилла. Цо Мухьаммад охьа а виллина, цуьнан накха а батӀийна, кийрара дог схьаэцна, цӀандина, Делан динах тешарх дузуш юха кийра а диллина, белшаш юккъе мухӀар таӀийна иза билгала воккхуш хӀетахь дуьйна цуьнан юьхь тӀе доьссина нур хилла. Хьалимат а, цунан майра Зайд а, хилларг хиъча, сагатдан даьлла. Хьалимата волчу нене кӀант дӀавала сацам бина. Иштта Амината шен кӀант кхиош ши шо а даьлла. Цкъа Мадинате гергарнаш болчу яхана юха йогӀуш Аминатан новкъахь кхалхар хилира.

Да-нана доцуш висина кӀант, шен ден а, ненан а цхьаъ бен ца хиллачу ялхочуьнца, Баракатца висина. Цу хенахь ханна воккха хиларна гӀелвелла воьллачу ден дас Ӏабдул МуттӀелипа, шен воккхах волу кӀант Абу ТӀелип шен тӀе а ваийтина, Мухьаммад къаьсттина Ӏуьналла а, дола а дар тӀедиллина. Догдика стаг хилла Абу ТӀелип. Шен вешин кӀант къевлина мара а воьллина, цо дӀаэцна шега. ХӀетахь дуьйна дикачу ден метта хилла иза ӀабдуллахӀин кӀантана.

Мухьаммада дуьххьара зуда ялорах.[нисъе | нисъе чухулара]

Мухьаммад ткъа шаре ваьлча, иза вовзуьйту къурайшин тайпанах а йолуш, хьал долчу Хадижатна. Цхьана гӀуллакха тӀехь Мухьаммад вевзина хилла Хадижатан вешин кӀантан. Цо дуьйцу шен ден йишина кхин хила йиш йоцуш оьзда а, тешаме а волчу пайхамарах. Хьан бахам — хьала шех тешо хьакъ долуш стаг вара иза, аьлла цо Хадижате. ЧӀогӀа лиъна Хадижатна Шема яха ша новкъа йоккху ковра цуьнга йигийта. Кхечарна луш болчул а шозза сов мах биллина цо Мухьаммадна и гӀуллакх тӀелоцург.

Шовзткъа шаре яхна зуда хилла Хадижат. Цкъа иштта ковра эцна, шен дехарна жоп делла, Мухьаммад, гена махка а вахана, цӀавогӀучу хенахь, дуьхьал яьлла Ӏаш хилла Хадижат шен цӀийна уллохь, шеца шиъ ялхо а йолуш. Мухьаммад герга кхача воьлча, иза цецйоккхуш, цунна гина Мухьаммад тӀемаш кӀел лаьцна, иза малхах ларвеш догӀу ши малик. Гуш долчух цецъяьлла а, йоккха еш а йолуш цо шен ялхошка чӀогӀа аьлла: «Хьовсийша, хӀара ву шуна АллахӀна везнарг, ларван хӀоьттийна шиъ малик а долуш!» Ткъа ган йиш хиллий ялхошна Дала Хадижатна гайтинарг! Хадижата хьахадойту Мухьаммаде шен цуьнан дола яла лаарх дерг. «Ткъа и муха мегар ду (Со къен стаг ву, ткъа хьо хьалдолуш эла ю», — олу вукхо. Иза новкъарло ца лерина Хадижата.

Мухьаммада Хадижат ялийначу тойне кхойкху, ша вакхийна йолу Хьалимате. СовгӀат а до шовзткъа уьстагӀ баларца. Хьекъал а, куц а долуш волчу жимчу стаге хьал долуш йолу Хадижат яхар массарна а хаза хеташ тӀеоьцу, баккхийбеш хуьлу цу хиламах.

Пайхамаралла а, Элчаналла а.[нисъе | нисъе чухулара]

"Хьираъ" - хьех

Ша дуьнен тӀе ваьллачу дийнахь дуьйна, Дела цхьаъ веш хилла Мухьаммада. Жимчохь дуьйна а, Дала дуьненахь долу Ӏилманаш а, динаш а довзуьйтуш кхиина иза. Макка шахьарна пхи чаккхарма генахь хир болуш лам хилла, Хьираъ — олуш. Цу лам тӀе а воьдий ша, цхьаъ волуш Рамазан бутт ойланашкахь боккхуш хилла Мухьаммад-пайхамара. Шовзткъа шо кхочучу хенахь, цкъа иштта, Деле доӀанаш деш иза волуш, Мухьаммад волчу, Джабраиль-Малик доуьйту. Шен обанах хьаьрчина Ӏуьллучу цунна аз хеза. БӀаьргаш схьабиллича гина адамийн суьртехь Джабраиль-Малик. Цо охьакховдийна чиллана кӀадин цастар, тӀехь йозанаш а долуш.

— ДӀадеша! — аьлла Малико.

— Суна деша ца хаьа, — дуьхьало йина Мухьаммада.

— Лаьтта цинцах адам кхоьллинчу, дуьне — Ӏалам хӀоттийначу, доллучу хӀумана а Эла волчу, АллахӀан цӀарца дӀадеша! Адамашна йоза-дешар довзийтинчу, шен кхетам стеган хьекъале кхачош волчу, Ӏилманан зӀаьнарш луш верг иза ша бен воцчу, ца-хуург адамашна хаийта ницкъ болчу, АллахӀан цӀарца дӀадеша, аьлла цо юха а.

Йоза-дешар хууш воцчу Мухьаммаде атта дӀадешало малико схьаоьхьна йоза. Иза хилла Делера омра. Мухьаммад Делан омра дешна ваьлча, дист хилла Джабраиль: «ХӀай, Мухьаммад, цӀенчу бакъонца хьо Делан Элча а ву, со цу Делан Джабраиль а ду!», аьлла. Шеконо хьовзийна цӀа веъна, шен хӀусамнене, Хадижате дӀадийцина Мухьаммада шена гинарг. Ткъа, Дала дика динчу, сий долчу Хадижата, цхьана а маьӀаргонна шеко йоцуш, къобал дой тӀеоьцу шен майра бакъ пайхамар хилар. Хадижата аьлла: «Хаза кхаъ баьккха ахь, Мухьаммад соьга. Аса дуй буу хьуна, сан дегӀ а, са а шен карахь долчу веза хилла волчунан цӀарах, хӀинцачул тӀаьхьа сан цхьа а шеко хир ма яц, Дала вайн халкъана велла бакъ пайхамар хьо хиларх».

Мухьаммад-пайхамаран зударий
Muhammadwives.svg

Хадижат бинт Хувайлид
Савдат бинт ЗамаӀат
Ӏаишат бинт Абу Бакр
Хьафсат бинт Ӏумар
Зайнап бинт Хузаймат
Умм Саламат бинт Абу Умайят
Зайнап бинт Джахьш
Джувайрият бинт Хьарис
Умм Хьабибат бинт Абу Супьян
Райхьанат бинт Зайд
Сафият бинт Хьуяй
Маймунат бинт аль-Хьарис
Марьят аль-КъибтӀият

Хадижата сихха дӀадуьйцу иза шен девешин кӀанте Варакъе. Иза хилла йоза-дешар дика хууш. Керста динехь волчу цо а къобалдой тӀеоьцу шена хезнарг — «Сайн син Эла волчуьнан цӀарах аса буу хьуна дуй, ахьа чӀагӀдийриг цӀена бакъ ма ду, Хадижат. Хьан майрачунна деана Малик, шен хенахь Муса пайхамарна деана Джабраиль ма ду», аьлла Варакъас.

Цкъа хьалха Мухьаммадан шен гергарчаьрга дийцина и хилларг. Пайхамаран дешнаш къобал а деш, иза бакъ веш хилларг ву Абу-Бакр. Иза пайхамарна чӀогӀа муьтӀахь хиларна цунна цӀе туьллу «Абу-Бакр Сиддикъ». Мухьаммад пайхамара баьхна: «Вай дӀахьон некъ, иза ИбраьхӀим-пайхамаре Дала делла цӀена дин ду. ИбраьхӀим хилла вац дажалшна ламаз а, лолал а деш. Вай теша Делах, цуьнгара вайна доьссинчух, ИбраьхӀиме, ИсмаьӀиле, Исхьакъе, Якъубе, Юсупе, Мусайга, Ӏисайга Делера диссинчух, уьш Делан пайхамараш хиларх а теша вай, царалахь къастамаш а ца бо вай, АллахӀна, цуьнан лаамна муьтӀахь ду вай».

Мухьаммад кхайкхош долчу бакъ динна новкъарлонаш йийраш, цо лелориг беламе даккха а, сийсаза дан а гӀертар хилла уггаре а халаниг.

Берахь дуьйна а пайхамар вевзаш, иза ловзуш лелла дагадогӀуш болчара гуттара а ца бешаш, забаре даккха гӀерташ хӀумнаш дуьйцуш хилла цунна дуьхьал: «Хьовсийша, Ӏабдул МуттӀелипан кӀентан кӀанте, ша ву бохийца цо стиглахь хуьлуш дерг хууш» — хабарш дуьйцуш хилла цара. Юьхьенца Мухьаммадна новкъарло ечарех хилла жима стаг шен цӀе Ӏамру а йолуш. Цуьнан нана хилла шен оьздаллех йоьхначех зуда. Марехь а йоцуш ша вина кӀант хьанах ву хаьттича цо масех а Къурайшин цӀийнах волчу стеган цӀе яьккхина. Делахь а царех массарел а Ӏаса бохучу стагах тера вогӀуш хиларна, Ибн-аль Ӏаса аьлла цӀе яхна хилла.

МостагӀех хьулвелла Къаф лам тӀехь Оркам цӀе йолчу шен асхьабан хӀусамехь хилла Мухьаммад-пайхамар. Цигахь иза, сийсазвеш, лаза а веш, цунна дов дина Абу-ДжаьхӀала. Иза хиина Мухьаммадан девешина Хьамзатана, талла ваханчуьра цӀа вогӀуш. Гулбеллачу нахана юккъехь ша диначух дозалла деш, иза дӀадуьйцуш лаьтташ Абу-ДжаьхӀль а волуш, озийна Ӏад а долуш веана тӀе хӀоьттина Хьамзат. ТӀекхоччушехь цо коьртах тоьхна Абу-ДжаьхӀлана, йоккха чов а еш. Орцах хьаьдда Абу-ДжаьхӀилан гергарнаш. «Виталаш иза, — аьлла кхеравеллачу Абу-ДжаьхӀила, — Хьамзат кӀад ван а дагахь. Ша бакъ долуш, вон лазийна цуьнан вешин кӀант». Ткъа иза ша даран бахьана, Мухьаммада дин хийцар ду, аьлла цо. Хьамзат ша а ца хилла цу хенахь имане веана. Амма шен вешин кӀант лазорна кийра йоьссинчу оьгӀазлоно, кхетамо ца динарг деш, дог хийцина Хьамзатан. «ТӀаккха со а ца теша-кха шун тӀулгийн деланах. Ницкъ буй шун со цунах тешийта?» — аьлла цо. Цу меттехь дакхайкхина Хьамзата, Дела цхьаъ во ша, шен вешин кӀант Мухьаммад пайхамар хиларца бакъ а во ша, аьлла.

Ӏумар ибн аль-ХаттӀаб имане вар.[нисъе | нисъе чухулара]

Мухьаммадан мавзолей

Мухьаммад бахьнехь, цуьнан ден вашас, Хьамзата ша чӀогӀа човхор Ӏаьткъина, оьгӀазаллех вуьзна Абу ДжаьхӀль, бекхамна некъ лоьхуш хилла. Цуьнан йишин кӀант Ӏумар Ӏаламат доккхачу дегӀахь а, майраллех вуьзна а, доьналла долуш, чӀогӀа тӀахъаьлла стаг хилла, ханна ткъе ялх шо а долуш. Шен нена вешина Хьамзата йинарг юьхьӀаьржо ю, ша иза дуьтур дац, олий чӀагӀо йо цо. Шен сибатца а, хотӀаца а дукха инзаре хилла Ӏумар, мел майра къонах а шех оза лур волуш. Цунна дагчу, Мухьаммад волчу а вахна, иза хӀаллакван. Шеца дуккха а накъостий цхьаьна болуш а бахьанаш ца хилла мостагӀий Мухьаммад волчу баха. Ткъа Ӏумар ша цхьаъ цига кхача дагахь ара волу, бекхамна дукха хьере а хилла.

Воьдучу цунна новкъахь дуьхьал кхета Къурайшин тайпанах волу кхин цхьа Ӏаьрбо. Иза хилла иман диллина, амма иза къайлахь латтош. Ша хьош болу некъ цуьнга буьйцу Ӏумара. Мухьаммадна болу кхерам ша муха буха тухур ца хууш, воьхна хьаьвзинчу Ӏаьрбочо олу Ӏумаре: «Мухьаммад а вийна цуьнан чӀир хьайна тӀелацале, хьо дикка хьажалахь, хьайна гергарчарна юкъахь а карор бу хьуна цуьнца цхьаьна динехь берш».

«Ткъа иза муха хир ду бакъ?» — цецволу Ӏумар. «Хьан йиша Аминат а, цуьнан майра Зайд а ву цуьнца иман диллина» — олу Ӏаьрбочо, шена дукха еза йиша Мухьаммадца цхьаьна динехь хилар хиъча мукъна а Ӏумар, Мухьаммадна зулам ца деш, вухаваларе дог дохуш. ЦӀеххьана Ӏумар чоьхьа ваьлча Аминат а, Зайд а Къуръан доьшуш долчуьра хьала а эккхе, иза дӀалачкъо гӀурту.

Гуттара а оьгӀаз ваханчу Ӏумара шен йиша яхана нуц ластавой лаьттах а тухий, некха тӀе ког буьллу, тӀетоха дагахь тур хьала а айдеш. Юккъе иккхинчу Аминатна юьхьа тӀе хӀума а тухий мела цӀий охьахоьцу Ӏумара.

«ХӀай, Делан мостагӀ! АллахӀ ша цхьаъ бен Дела ца хиларх со теша дела туьхи-кх ахьа суна. Аса юха а боху: АллахӀ воцург Дела вац. Хьан къизаллех, кхераелла со юха ера яц. Мухьаммад пайхамар а, Делан Элча а, хиларх тешна со яьлла. ХӀинца чекхдаккха айхьа деана гӀуллакх, Ӏумар!» Шен хьоме йиша иштта оьгӀазе шена дуьхьал хӀоьттича, иза лазорна дохковолуш, Ӏумара Заидан некха тӀе ша таӀийна ког буха боккху.

— Схьагайтал цкъа суна и шаьшшимма доьшуш хилла йозанаш, хӀун ду сел чӀогӀа хьо шех тешнарг?

Иштта Къуръанан сурат доьшу Ӏумара, тӀаккха АллахӀ-дала ийманан нуьре вуьгу иза, Мухьаммад-пайхамар волчу а вахана, иман дуьллу цо.

Мухьаммад бакъ Элча хиларан билгало АллахӀ-делера цуьнга доьссина «Къуръан» ду.


Дуьххьара даийтина сурат[нисъе | нисъе чухулара]

610, 27 Рамазан-баттахь Мухьаммадан дуьххьара аяташ схьадоьссина.

Сурат аль-Ӏалакъ (цӀийн улх)

  1. Деша хьо Кхиош-кхобуш волчун цӀарца‚ Ша Ӏаламаш кхоьллина волчу!
  2. Цо адам кхоьллина цӀийн улхах детана цӀийх.
  3. Деша! Хьо Кхиош-кхобург ву уггар комаьрша верг.
  4. Иза ву Ша Ӏамийнарг адам къоламца.
  5. Цо Ӏамийра адамна цуна ца хуург.
  6. ХӀан-хӀа! Баккъалла а, адам тӀехдолу Делан дозанех
  7. Ша шена гуш хьал долуш хиларца.
  8. Баккъалла а, хьо Кхиош-кхобучуьнга ду массаран дӀадерзар.
  9. Хьуна гиний хӀай Мухьаммад и новкъарло еш верг Абу ДжаьхIль
  10. Лена Мухьаммад пайхамарна цо ламаз деш?
  11. Гиний хьуна и шена новкъарло йийриг нийсачу новкъахь хиллехь?
  12. Я Делах кхерарца омра деш хиллехь?
  13. Хьуна гиний и ша пайхамарна новкъарло еш волу Абу ДжаьхIль‚ Дела харцвеш хиллехь‚ бакъдолчух дӀавирзинехь?
  14. Цуна ца хиъна-те Далла гуш дуйла?
  15. ХӀан-хӀа! И ца сацахь‚ Оха дӀаозор ву иза кӀужалца жоьжахате‚
  16. Харц йолчу‚ къинехь йолчу кӀужалца!
  17. Цо гӀо луьйхуш кхойкхийла шен гуламе.
  18. Оха кхойкхур ду забанияташка.
  19. ХӀан-хӀа! Цо бохург ма де ахьа хӀай Мухьаммад‚ Далла сужуд де‚ Цуна герга гӀо Ӏамал ярца. 

Кхин хьажа[нисъе | нисъе чухулара]

Линкаш[нисъе | нисъе чухулара]