Ширча-Эвла

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Эвла
Ширча-Эвла
Старый Окох (Окоцкая земля).jpg
Ширча-Эвла стиглара хаьжча
Пачхьалкх Росси
Федерацин регион ДегӀаста
КIошт Казбековн
Координаташ 43°04′25″ къ. ш. 46°33′51″ м. д.HGЯO
Бахархой 5231[1] адам (2017)
Къаьмнийн хӀоттам нохчий, суьйлий
Динан хӀоттам бусулбанаш
Сахьтан аса UTC+3
Телефонан код +7 87279
Поштан индекс 368157
Автомобилан код 05
Код ОКАТО 82 222 000 008
Код ОКТМО 82 622 440 101
Ширча-Эвла картан тӀехь
Ширча-Эвла картан тӀехь
Red pog2.svg
Ширча-Эвла картан тӀехь
Red pog2.svg
Ширча-Эвла картан тӀехь
Red pog2.svg
Ширча-Эвла (Ӏовхойн кӀошт)
Red pog2.svg
Ширча-Эвла
Ширча-Эвла Ӏовхойн кӀоштан картан тӀехь

Ширча-Эвла[2], Ширча-Ӏовха[3][~ 1] (оьрсийн шира хьосташкахь хьехош ю «Старый Окох» цӀарца, (1944 ш. дуьйна эвлан цӀе ю Калининаул) — ДегӀастанан Казбековн кӀоштара нохчийн эвла. Халкъан депутатийн III Гуламан сацамца, Ширча-Эвла а, Пхьарчхошка а меттахӀоттош йолучу Ӏовхойн кӀоштан юкъа яха езаш ю[4].

ДегӀастанан историкаш дийцарехь Ширча-Эвлан истори ширачу тептаршкахь йолалуш ю 5 бӀешарахь дуьйна[5]. Ширча-Эвла хилла нохчийн пачхьалкхан коьрта гӀала XVI—XVII бб. оьрсийн документашкахь иза евзаш ю Ӏовхойн латта «Окоцкая земля» цӀарца[6]. Тахана лерачу дийнахь эвлахь дехаш ду нохчийн-Ӏовхойн тайпанаш: Битарой, Ваьппий, Ноккхой, ЧӀентий, Чонтой, Шинрой, Ӏаккой.

Географи[нисъе | нисъе чухулара]

Ширча-Эвла ГӀурий хина аьтту агӀора ю, Сал-хи цуьнах кхетачехь, Пхьарчхошка эвлан дуьххьала, Хаси-Эвлан 18 км къилбехьа, Нохчийчоьна дозана гена йоцуш.

Уллера нах беха меттигаш: къилбаседехьа ю — Пхьарчхошка, къилбехьа ю — Алмакх, малхбузехьа ю — Гилна а, Зандакъ а, малхбалехьа ю — Дылым.

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Бахархойн дукхалла
1926[7]2002[8]2008[9]2010[10]2012[11]2013[12]2014[13]
1205443949204531467747924876
2015[14]2016[15]2017[1]
495051175231

Эвлахь бехаш бу — 4,4 эзар 74 % суьйлий а, 24 % — нохчий а (2002 ш.)[16].

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

ХӀинцалерачу талламхошна эвла йиллина зама ца евза. Эвла йилина дуккха хан хилар гойту эвлан цӀеро — Ширча-Эвла. Нохчийн талламхочо-мохкӀаморхочо, хьехархочо, халкъан поэто А. С. Сулеймановс чӀагӀдора, аренан хаамашца, цхьаьна могӀара Пхьарчхошка эвланца, юккъера бӀешерера Ширча-Эвла яра уггаре шира Ӏовхой хевшина меттиг. Бахархой тӀекхетар бахьнехь нисса кхузара дӀасабаьржина ГӀой-хин, Теркан кӀошташка, Каспий-хӀорд тӀекхаччалц[17]. ДегӀастанан историкаш дийцарехь Ширча-Эвлан истори историн документашкахь йолалуш ю 5 бӀешарахь дуьйна[5].

XVI—XVIII бӀешерашкахь Ширча-Эвла яра ломан кӀажера ГӀой-хин тӀиера Яьсси тӀекхаччалц уггаре яккхийчех Ӏовхойн эвла. Нохчийн Ӏилманчо, и.Ӏ.к. А. А. Адилсултановс дийцарехь, оцу муьрехь а эвлахь хилла ийна тайпанаш[18]. Ширча-Эвла хьахайо XVII—XVIII бӀешерийн оьрсийн документашкахь йоккха эвла «Старый Окох» (Шира Окох) аьлла[19][20].

Махкахбахар а, цӀабахкар а[нисъе | нисъе чухулара]

Ширча-Эвла (Ширча-Эвлан сельсоветца) 1944 шо кхаччалц Ӏовхойн кӀошт юкъахь яра. 1944 шарахь Юккъера Ази нохчий арабаьхначул тӀаьхьа церан меттана охьаховшийра луларчу Алмакх эвлара жӀайхой[21].

1956 шарахь нохчашна пурба делира Кавказе юхаберза, амма ДегӀастана куьйгалло дихкира нохчийн-Ӏовхоша шайн дайх йисинчу Ӏовхойн кӀоштан эвланашка охьаховша, дукхаха болу Ширча-Эвлан бахархой охьахевшира Хаси-Эвлан кӀоштара Новосельски[22]. Масех шо даьллачул тӀаьхьа Ӏовхой шайн хӀусамаш жӀайхошкара эца буьйлабелира[23].

Нохчий цӀабирзинчул тӀаьхьа дуьйна нохчаша а, жӀайхоша а цхьаьна маьждигехь ламаз а ца до, ткъа иштта цхьаьна Ӏиданаш а ца до[24].

2007 шарахь 29 августехь Ширча-Эвлахь дов хилира 100 стаган юкъахь, 15 шо тӀиера 30 шо кхаччалц болчу нохчашна а, жӀайхошна а. Оцу девнехь лазийра 8 стаг, царна юкъахь шиъ милцо а. Девна юкъара 15 нохчо[25] лецира бакъо ларъечу меженаша[25][26][27].

Тахана йоьду Ӏовхойн кӀошт меттахӀотторан процесс, гӀазгӀумкий кхалхош бу Новолакски кӀоштара Хинжа-ГӀалан герга, жӀайхой реза хилла ца кхалха нохчашца цхьана баха меттахӀоттийначу кӀоштахь[28].

XX бӀешаран маьждиг[нисъе | нисъе чухулара]

Ширачу эвлан юкъахь ду ХХ бӀешеран юьххьехь дина болх беш долу маьждиг, иза Ӏовхойн архитектуран иэс ю. Баккхийчара дийцарехь маьждиг юха дина, хьалха буьйда кибирчагех дина хилла маьждиган меттехь, керланиг дийзира бахархой тӀекхетар бахьнехь, эларчу бахархоша маьждиг дуттуш мехах белхалой лелийра.

Кибирчигаш йира даккхийчу гӀамаран тӀулгех, уьш меттигерчу бахархоша бахьара Гебек-кхала ломан кӀожашкара говран ворданаш тӀаьхь, тӀулгаш деира цхьацца, тӀаккха тодира. Кибирчиг юттуш лелийра котаман хӀоьаш тоьхна киран берам, цуо дуккхаза а чӀагӀйора бераман микродакъолгаш, маьждиган монолитан чӀагӀо а лора.

Уггаре доккха дакъа лаьцна эвлара бахархойн лерамна кечйира тайп-тайпана бустамаш дехкина, Ӏаьрбийн маттахь церан цӀераш язйина кибарчигаш. Маьждиган шиъ коьрта неӀ ю, цхьанна тӀехула говр а, турца лаьхьа буьйш бере а, ткъа шолгӀачу неӀаран нартол тӀехь Давудан Седа а, лоьман сурт а ду[29].

Тайпанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Эвлахь Ӏаш ду Ӏовхойн тайпанаш:

  1. Битарой,
  2. Ваьппий,
  3. Ноккхой,
  4. ЧӀентий,
  5. Чонтой,
  6. Шинрой,
  7. Ӏаккой.

Сурташ[нисъе | нисъе чухулара]

Микротопонимаш[нисъе | нисъе чухулара]

КӀотарш[нисъе | нисъе чухулара]

  • Олбар-Отар
  • АлгӀотаран-басе
  • Адаште-кӀажа
  • Батаршан-мохк
  • Баьте-мохк
  • Дукх-кӀажа
  • Заурбен-кӀажа
  • Иласханан-дукъ
  • ИсмаьӀалан-кӀажа
  • Кевен-кӀажа
  • Мухьин-басе
  • Ойсхар-мохк
  • ОтартӀе
  • Сатон-акъара
  • Тохтабен-мохк
  • Устарханан-дукъ
  • Хьуьсен-кӀажа
  • Элийбаввинчу
  • Наден-кӀажа[30]

Дежийлаш[нисъе | нисъе чухулара]

  • Эштерек
  • Шерта
  • Дачна-басе
  • Янбекахше
  • Марх-басе
  • Орзалин-дукъ
  • Кокан-басе
  • Ирсхан-кӀажа
  • Висхан-кӀажа
  • Саласкр-кӀажа
  • Жанин-меттиг
  • Шихъеттанча
  • Эскар-атагӀа
  • Ӏаьларон-кӀажа
  • Астен-дукъ
  • Махьарде-кӀажа
  • Ате-кӀажа
  • ГӀирамсолтин-кӀажа[30]

Меттигаш[нисъе | нисъе чухулара]

  • КIомтIа
  • Сал-Юрт
  • ДихьалгIойне
  • Зага-атагIа
  • Гехан-кажа
  • Мохьмадан-кIажа
  • ХамболатгIеран-ирзе
  • Салихьажин-хьайра
  • Хьайраш-еханча
  • Къусихьажин-хьайра
  • Жанбуьра-хьайраш
  • Мирза-гIале[30]

Оханаш а, аренаш а йолхьокхийлаш а[нисъе | нисъе чухулара]

  • Темеройн-кIажа
  • Iален кIажа
  • Очакхан-басе
  • Лулин-кIажа
  • БIаькхин-кIажа
  • Бечин-мохк
  • Авбакаран-мохк
  • Исен-мохк
  • Хьусин-мохк
  • Бийсолтан-мохк
  • Мажяран-мохк
  • Iаьлбаган-мохк
  • Мовлин-кIажа
  • Дихьа-дукъ
  • Бахьин кIажа
  • Сайхажи-мохк
  • Iалин-ирзе
  • Сийхьа-дукъе
  • Хямсийн-басе
  • Техара-кажа
  • Iаламхачан-кIажа
  • Шахьгеран-кIажа
  • МаIден-кIажа
  • Муданан-баIарийн-беш
  • Токхамче
  • Аче-кIажа
  • Шахьми-кIажа
  • Жанин-меттиг
  • Хьаьки-хьаьжин-меттиг
  • Маьхьин-кIажа
  • ХамболатгIеран-ирзе
  • Сайд-кIажа
  • Iелахьажи-кIус
  • Асмирзи-кIажа
  • Чонти-кIажа
  • Йоккха-элар-ирзе
  • Зимча-эларзе
  • Пашен-кIажа
  • Хьажмурдак-кIажа
  • ТIохарин-хъокхче
  • Жанбуьре-кIажа
  • ГIапан-кIус
  • Шинкхоре
  • ХIептан-кIажа
  • Ойсхара-кIажа[30]

Хьосташ[нисъе | нисъе чухулара]

  • Ате-хьаст
  • Ахо-хьаст
  • Аче-хьаст
  • Iабдалхан-хьаст
  • БиIали-хьаст
  • ЧIохе-хьаст
  • Лане-хьаст
  • Израили-хьаст
  • Жабраили-хьаст
  • Тарм-хьаст
  • Ойсхар-хьаст
  • Мухи хьаст
  • Наден-кIажа
  • Дули-хьаст
  • Дагара-хьаст
  • Шахьгери-хьаст
  • Гехе-хьаст
  • Сиопа-хьаст[30]

Кешнаш[нисъе | нисъе чухулара]

  • Шира-кешнаш
  • Кхарной-кешнаш
  • Ших-кешнаш
  • Олбар-кешнаш[30].

Сийлахь-Боккха Даймехкан тӀеман декъашхой[нисъе | нисъе чухулара]

Декъашхой
  • 1. Абубакиров X.
  • 2. Абдулкагаров П.А.
  • 3. Авдиев К.Р.
  • 4. Авдиев П.Р.
  • 5. Адамшиев З.М.
  • 6. Адамшиев З.А.
  • 7. Адамшиев Н.Л.
  • 8. Адахмаев Х.А.
  • 9. Адилов А.К.
  • 10. Алиев А.А.
  • 11. Алдамов М.Д.
  • 12. Арзамханов З.А.
  • 13. Арсаналиев П.И.
  • 14. Асиев А.Я.
  • 15. Асиев О.А.
  • 16. Асиев Т.А.
  • 17. Атаев З.А.
  • 18. Атаев О.А.
  • 19. Ахиев А.А.
  • 20. Ахиев Д.А.
  • 21. Ахиев П.А.
  • 22. Багаев А.Б.
  • 23. Байболатов А.Б.
  • 24. Байболатов В.Б.
  • 25. Байгереев А.Б.
  • 26. Байгереев Д.Б.
  • 27. Байгереев Я.Б.
  • 28. Байсултанов С.И.
  • 29. Байсунгуров А.Б.
  • 30. Байсунгуров Д.Б.
  • 31. Бамматханов Н.Б.
  • 32. Баксашвили Т.И.
  • 33. Батаев М.И.
  • 34. Батаев Н.Ч.
  • 35. Батиев Ж.Б.
  • 36. Батиев Т.Б.
  • 37. Ботиев В.Б.
  • 38. Ботиев И.Б.
  • 39. Бацаров Г.С.
  • 40. Бекиев А.С.
  • 41. Бийсолтанов В.Г.
  • 42. Бисолтанов Д.Б.
  • 43. Болатханов С.Т.
  • 44. Витаев А.Г.
  • 45. Гагаев А.М.
  • 46. Гантемиров Б.Г.
  • 47. Гантемиров Д.Г.
  • 48. Гантемиров М.Д.
  • 49. Гиримов Х.Г.
  • 50. Гиримов Д.Г.
  • 51. Гойболатов А.Г.
  • 52. Гусейнов С.Г.
  • 53. Дагаев А.А.
  • 54. Дагаев А.А.
  • 55. Дагиров Ж.А.
  • 56. Дагиров К.А.
  • 57. Дадаев З.Д.
  • 58. Дадаев З.Д.
  • 59. Дадаев З.А
  • 60. Дарцаев Д.Д.
  • 61. Дарцаев К.Д.
  • 62. Дахмалиев А.
  • 63. Девлеткаев М.Д.
  • 64. Джабраилов С.Э.
  • 65. Джамаев Д.Д.
  • 66. Джамаев Я.Д.
  • 67. Дудаев А.Д.
  • 68. Ибиев В.Г.
  • 69. Ильясов М.И.
  • 70. Исмаилов А.Л.
  • 71. Исмаилов И.И.
  • 72. Исмаилов Н.И.
  • 73. Исхаков В.И.
  • 74. Кагерманов У.К.
  • 75. Кагерманов П.К.
  • 76. Кадыров Д.И.
  • 77. Кадыров П.И.
  • 78. Кадыров Х.И.
  • 79. Кугиев А.Г.
  • 80. Лулаев М.Д.
  • 81. Лулаев З.Д.
  • 82. Лулаев З.Д.
  • 83. Магомедов А.М.
  • 84. Матаев А.М.
  • 85. Махтиханов В.А.
  • 86. Мингбатыров М.М.
  • 87. Моллаев З.А.
  • 88. Мусхаджиев Б.М.
  • 89. Нетиев А.Б.
  • 90. Отарбиев А.С.
  • 91. Отмешов З.А.
  • 92. Салахбеков Р.С.
  • 93. Суйначханов Д.Д.
  • 94. Суйначханов И Л
  • 95. Султанбеков З.А.
  • 96. Султанбеков З.А.
  • 97. Султанбеков З.А.
  • 98. Таймасханов М.Г.
  • 99. Таштиев И.Т.
  • 100. Темирболатов З.Д.
  • 101. Темирболатов С.Д.
  • 102. Темуруев В.Г.
  • 103. Тепсуркаев М.Т.
  • 104. Умалатов З.Д.
  • 105. Умалатов З.У.
  • 106. Умаев С.А.
  • 107. Умаханов Г.У.
  • 108. Устарханов Т.У.
  • 109. Хаджиев А.Х.
  • 110. Хаджиев З.Ш.
  • 111. Хаджиев З.С.
  • 112. Хаджиев О.Х.
  • 113. Хаджиев К.Д.
  • 114. Хаджиев Р.Х.
  • 115. Хаджимурадов А.Х.
  • 116. Хаджимурадов А.Х.
  • 117. Хаджимурадов Д.Х.
  • 118. Хаджимурадов M.X.
  • 119. Хаджимурадов Ю.Х.
  • 120. Халимов И.Х.
  • 121. Халимегов У.Х.
  • 122. Халимегов Х.А.
  • 123. Ханбулатов И.Х.
  • 124. Хасаханов Г.Х.
  • 125. Хасаханов М.Л.
  • 126. Хухаев С.Б.
  • 127. Цуцаев М.М.
  • 128. Шаипов У.Б.
  • 129. Шаипов Х.Б.
  • 130. Шавхалов Х.Ш.
  • 131. Шовхалов В.А.
  • 132. Шовхалов В.А.
  • 133. Эльдарханов И.М.
  • 134. Эльдарханов С.М.
  • 135. Эльдарханов Т.Г.
  • 136. Эсенбулатов В.У.
  • 137. Эсенбулатов В.У.
  • 138. Юзаширов Д.А.
  • 139. Юзяширов С.А.
  • 140. Яширов Т.Г.

Хьажа. кхин[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

Комменташ
  1. Ширча-Аух оьрс. Старый Окох
Хьосташ
  1. 1 2 Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2017 года (2017, 31 июль). Архив йина хьалхара хьостан чура 2017 шеран 31 июлехь. Теллина 2017 шеран 31 июлехь.
  2. Сулейманов, 1997, с. 334.
  3. Мусаев З. М. Чеченский тайп аккой — 2017. — 17 ноября.
  4. РИЗВАН РИЗВАНОВ НА СТЕЗЕ СЛУЖЕНИЯ ДАГЕСТАНУ ОЧЕРК ЖИЗНИ И ПОЛИТИЧЕСКОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ МАГОМЕДСАЛИХА ГУСАЕВА Махачкала 2003 г.
  5. 1 2 Дадаев, 2007, с. 29-30.
  6. Ахмадов, 2009, с. 102.
  7. Районированный Дагестан. Административно-хозяйственное деление ДССР по новому районированию 1929 г
  8. Всероссийская перепись населения 2002 года. Том. 1, таблица 4. Численность населения России, федеральных округов, субъектов Российской Федерации, районов, городских поселений, сельских населённых пунктов - райцентров и сельских населённых пунктов с населением 3 тысячи и более. Архив йина хьалхара хьостан чура 2012 шеран 3 февралехь.
  9. Схема территориального планирования Казбековского муниципального района Республики Дагестан. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 15 майхь. Теллина 2014 шеран 15 майхь.
  10. Всероссийская перепись населения 2010 года. Таблица № 11. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских и сельских населённых пунктов Республики Дагестан. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 13 майхь. Теллина 2014 шеран 13 майхь.
  11. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям. Таблица 35. Оценка численности постоянного населения на 1 января 2012 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 31 майхь. Теллина 2014 шеран 31 майхь.
  12. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2013 года. — М.: Федеральная служба государственной статистики Росстат, 2013. — 528 с. (Табл. 33. Численность населения городских округов, муниципальных районов, городских и сельских поселений, городских населённых пунктов, сельских населённых пунктов). Архив йина хьалхара хьостан чура 2013 шеран 16 ноябрехь. Теллина 2013 шеран 16 ноябрехь.
  13. Численность населения на 1 января 2014 года по сельским поселениям Республики Дагестан. Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 17 апрелехь. Теллина 2014 шеран 17 апрелехь.
  14. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2015 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 6 августехь. Теллина 2015 шеран 6 августехь.
  15. Численность населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2016 года
  16. Этнокавказ. къаьмнийн хӀоттам Казбековского района по данным переписи 2002
  17. Сулейманов, 1997, с. 348.
  18. Адилсултанов, 1992, с. 14—15.
  19. 1645 г. ранее апреля 26 и позднее июня 6. — Челобитная окоцкого мурзы Чепана Кохострова царю Михаилу Федоровичу и докладная выписка Посольского приказа о пожаловании его прибавкою к жалованью и владением узденями и «людьми» его брата мурзы Албира Кохострова
  20. «Чеченцы: история и современность» / Составление и общая редакция Ю.А. Айдаева. — Москва: Мир дому твоему, 1996. — 352 с. — ISBN 5-87553-005-7
  21. Общественно-политический еженедельник «ЧЕРНОВИК» — Аккинский вопрос(ТӀе цакхочу хьажорг)
  22. Общественно-политический еженедельник «ЧЕРНОВИК» — В Хасавюртовском районе РД 5 и 6 августа произошли несколько стычек между жителями двух сёл — Моксоб и Новосельское(ТӀе цакхочу хьажорг)
  23. С. Маркедонов «Дагестан: преодоление „Малой Ичкерии“» Архиван копи 8 декабрехь 2014 дуьйна Wayback Machine тӀехь
  24. Протокол конференции участников мр «Казбековский район» по избранию делегатов съезда народов дагестана Ильясов З. — зам. Министра РД по нац. политике и внешн. связям
  25. 1 2 Текушев, 2018, с. 32.
  26. По факту массовой драки в селении Калининаул Казбековского района Дагестана, пр
  27. EVXpress — Важно утверждать взаимопонимание — Дагестанская правда, 2007, № 237
  28. Москва Издательство «Права человека»
  29. Памятник архитектуры XX века действующая мечеть в с . Ширча-Эвла— Зелимхан Мусаев (Грозный) ИА «Чеченинфо»
  30. 1 2 3 4 5 6 Сулейманов А. Топонимия Чечни. Грозный: ГУП «Книжное издательство», 2006

Литература[нисъе | нисъе чухулара]