Абхазаш

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Абхазхой, абхазхой
Abkhaz-deputatklk.jpg
Ша шена тиллина цӀе

аҧсуаа

Дукхалла а, ареал а

Берриге: 185 эз. гергга

АбхазиFlag of the Republic of Abkhazia.svg Абхази:
122 069 ст. (2011 шо)[1][2]
ТуркойчоьFlag of Turkey.svg Туркойчоь:
39 000 ст. (2001 шо)[3][4]
РоссиFlag of Russia.svg Росси:
11 249 (2010)[5], 11 366 чел. (2002)[6]

ГуьржийчоьFlag of Georgia.svg Гуьржийчоь (Абхази а, Къилба ХӀирийчоь а йоцуш):
3527 чел. (2002 год)[8]

УкраинаFlag of Ukraine.svg Украина:
1458 ст. (2001 шо) [9]
УрданFlag of Jordan.svg Урдан
ЛиванFlag of Lebanon.svg Ливан
МисарFlag of Egypt.svg Мисар

АЦШFlag of the United States.svg АЦШ
Археологин культура

Колхидан оьздангалла, Цебельдин оьздангалла

Мотт

Абхазхойн

Дин

православи, бусалбанаш-суннийш

Расийн тайп

Кавказан раса

Юкъабоьду

Кавказан доьзалш,
Къилбаседа-кавказан доьзал,
Абхазийн-адыгийн тоба

Гергара къаьмнаш

абазой, адыгейш, убыхаш

Абхазаш я Абхазхой (абхаз. аҧсуаа) — абхазхойн-адыгийн къаьмнех цхьа къам, Абхазин орамера къам, беха Кавказан къилбаседа-малхбуза декъехь.

Яккхий диаспораш ю иштта Туркойчохь, Россехь, Шемахь, Урданехь, баьржина — Малхбуза Европа мехкашкахь а, АЦШ а. дам.

1989 шарахь бахархой багарбарца, Абхазера абхазхойн барам хилира 93,3 эз. стаг (Абхазин 18 % бахархой), 2003 шарахь багарбарца — 94,6 эз. стаг (44 % бахархой)[10], 2010 шарахь багарбарца — 122,1 эз. стаг (51 % гергга)[1]. XXI бӀешо долалуш церан дуьненахь болу берриг бараман мах хадабо 185 эз. стаг. Абхазхой беха дуьненан 52 махкахь[11].

Буьйцу абхазхойн мотт, дукхаха болу Абхазехь бехачара — кхин оьрсийн мотт а.

Уггаре даьржина динаш — православи (VI бӀешарахь дуьйна) а, суннийн кхетаман ислам (XV бӀешерера дуьйна).

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

Этногенез[нисъе | нисъе чухулара]

Абхазхойн этногенез гар, Инал-Ипас ма-яздара, масех агӀора ду: къилба (жимаазийн), къилбаседан (къилбаседакавказан), меттигера (автохтонан)[12]. Кхечу хьосташца абхазхойн къоман этногенезехь кхо некъ билгалбаккха мегар ду: автохтонан, миграцин, и ший а ийна[13]. Автохтонан версин агӀончаш бу А. В. Фадеев, Л. И. Лавров, кхин а. Лавровс аратеттина абхазхойн-адыгийн къаьмнаш схьадовларан «киммерийн» гипотеза, цуьнца скифел хьалхара заманахь церан дай юкъабодура киммерийн союзан тайпанашна (ахейш, зихаш, гениохаш, кхин дӀа а), дӀалоцура Къилбаседа-Малхбузан Кавказан мохк[13]. Л. Лавровс хетара, массо а киммерийхой скифаш ара ца тетина аьлла, церан цхьа дакъа, царна юкъахь ахейш, зихаш, кхин дӀа а бехаш бара Малхбузан Кавказехь. Цуо яздора: «И тайпанаш шеко йоцуш хӀинцалерачу абхазхойн, абазойн, адыгейхойн, гӀебартойн дай хилла, цундела церан шайн схьадовлар киммерийн малхбален декъера тайпанех ду ала бух бу»[14]. И гипотеза тӀаьхьо къобал йира Н. Л. Членовс а, С. Х. Хоткос а[13]. Автохтоналлин концепци кхуьура 1970—1980-гӀа шерашкахь Инал-Ипан белхашкахь. Цунна гарца кхин а, лаххара а вайн эрал III бӀешо хьалха, абхазхойн-адыгийн этнооьздангаллин массиво, цахедда асанца, дӀалоцура Ӏаьржа хӀордан берриг малхбален берд[13]. Кхин ойла яра Кисслинга, цуо бохура, Ӏаьржа хӀордан бердашца гуьржийн тайпанаш даьхна, хӀунда аьлчи керкеташ, ахейхой, гениохаш, цунна хетарехь, картвелан бух болуш ду[12].

Абхазхой схьабоавларан миграцин концепцин ю масех верси. Эфиопийн-мисран гипотезица шира колхаш абхазашца кхелхина Кавказе къилбаседа-малхбален Африкера. Кхечу версица абхазхой — схьабевлла Къилбаседа Кавказера, амма иштта гар археологин а, йозанан а хьосташца догӀуш доцу дера, иза емал дира[13]. Цхьаьна хенахь оцу версе гӀертара академик И. А. Джавахишвили (амма дерриг цхьаьна тоьхча иза а, С. Н. Джанашиа а агӀончаша бара, абхазхойн-адыгийн а, гуьржийн а тайпанаш къилбехьара къилбаседе даьхкина хиларан)[15]. Кхин цхьа гипотеза ю, абхазхой дай Жимачу Азера, цунна тӀелеттачу къилба-малхбузан Кавказан кӀоштара[13].

З. В. Анчабадзен, Л. Н. Соловьёвн археологин жамӀийн тӀетевжинчу, ийначу концепцица, меттигера автохтонан кавказан субстратан а, кхуза кхелхинчу жимаазин суперстратан а юкъаметтигаш бахьнехь, III бӀешеран гергахь кхоллабелла абхазхойн этносан орам[16].

ТӀаьхьара истори[нисъе | нисъе чухулара]

ХӀинцалера Абхазин а, Малхбуза Гуьржийчоьнан а мохк ширачу заманахь дуьйна, антикан историкийн тешаллашца, бевзаш хилла Колхида цӀарца, цигахь дехара дуккха а абхазхойн (санигаш, абазгаш, апсилаш, мисимянаш) а, ткъа иштта гуьржийн а тайпанаш (лазаш).

VIII бӀешеран шолгӀачу декъехь дуьйна абхазхойн базилевс Леон II-гӀачо Византи гӀелъяларх аьтту баьлла, хазарийн гӀоьнца даржийра шайн Ӏедал ерриг Колхидехула. Леон II-гӀа а, цуьнан дай а абхазхойн эриставаш хилар бахьнехь, керла кхоьллинчу паччахьаллин урхалчо тӀеийцира абхазхой паччахьан дарж. Паччахьаллин коьрта шахьар хилла Кутаиси гӀала. Леона йийкъира паччахьалла эриставаллашна. Абхазхойн паччахьалла юьхьанца дуьйна яра луьра центрера урхалла долу пачхьалкх. Цуьнан паччахьаша жигара тӀемаш бора шайн дозанаш шордеш, дикка жамӀаш а дира цара. Малхбузан Гуьржийчохь лаьтта епархеш куьйга кӀела яра Константинополан патриархан. Абхазхойн паччахьаш бинчу баккхий белхаш бахьнехь IX—X бӀешераш хийцалучу хенахь хӀинцалерачу Малхбузан Гуьржийчоьнан мехкан тӀиера епископаллаш куьйга кӀела яхийтира мцхетан католикосан.

ТӀаьхьа Абхазхойн паччахьалла дӀатуьйхира Гуьржийчоьнах. ЮккъерабӀешерийн Гуьржийчоь йоьхначул тӀаьхьа Абхази юха а хилира маьрша олалла Чачба (Шервашидзе) некъийн Ӏедал кӀелахь.

ТӀаккха, XVII—XVIII бӀешерашкахь регионехь гучубовлу туркой, уьш чӀагӀло Сухум-ГӀала гӀопахь. Оцу хенахь кӀезиг нах беха Абхазичохь (латта къиен хиларна) хӀинцачул дуккха а алсама бахархой бара.

Абхазичоьнан хьал башха чолхе хилира оьрсийн-туркойн тӀом болабелчи (1806 г.). 1808 шарахь туркоша карзахваьхна, Аслан-бейс вийра да — Келеш-бей (кхечу версица иза вийра мегрелийн элан йоьӀан Дадиани Нинин омарца, цунах тешалла до, масала, В. И. Стражевс), кхайкхийра ша Абхазичоьнан мтавар. Сафар-бей (Георгий) ведира Мегреле, Российгара гӀо дийхира. 1810 шарахь Российн императоро къобал вира Сафар-бей (Георгий) Абхазичоьн мтавар, шен куьйгакӀела лецира. Оццу 1810 шарахь российн эскарийн дакъош дӀалецира Сухуми. Абхазин мтавар кхайкхийра Сафар-бей (Георгий) Шервашидзе. ШервашидзегӀеран фамилин тайпанехь, Абхазичоьнан бахархошна юкъахь санна, туркошка а, оьрсашка а ойла йолуш дуьхь-дуьхьал лаьтташ ницкъаш бара 1810 шарал тӀаьхьа а.

1817—1864 шерашкара Кавказан тӀом болуш ах сов абхазхой кхалхийра Туркойчу а, Гергарчу Малхбале а, цигахь йисина гумгӀеран а, цабальгӀеран а тобанаш.

1917 шарахь революци яьккхинчул тӀаьхьа Абхазичоь хилира маьрша а, большевикийн йоцу а Ломан Республикан цхьа субъект. Йоцца хан яьлчи дӀалецира Гуьржийчоьнан Демократин Республикан эскарша. Советийн Ӏедал хӀоттийначул тӀаьхьа, кхоьллира ша йолу Абхазийн ССР ТӀехьакавказан СФСР, иза тӀечӀагӀдира 1925 шеран абхазийн конституцино. Амма 1931 шарахь Абхазичоь юкъатуьйхира Гуьржийчоьнан юкъа АССРн бакъонашца, дӀайолийра гуьржий цуьнан махка охьаховшоран жигара процесс, дукхаха дерг Малхбален Гуьржийчуьра.

ССРС куьйгалло Абхазийчу гуьржийн этнос кхалхоран политико, гайтира, тӀаьххьара хиллачу Ерригсоюзан бахархой багарбарехь (1989 шо) абхазхой шайн Даймахкахь кӀезиг, 17 % (93,3 эз. ст.) бен ца бисар, ткъа гуьржий хилира 45 % (243 эз. ст.). ССРС йоьхначул тӀаьхьа сепаратистийн куьйгалло автономи дӀа а яьккхина, маьрша Абхазичоь кхайкхийра, цуо тӀемца дов даьккхира, цуьнан жамӀ – гуьржаша массашкахь йитира Абхазичоь.

Этнографин тобанаш[нисъе | нисъе чухулара]

Чергазийн элийн гулам. Аьрру агӀонера аьтту агӀорхьа: Маан Кац, Аублаа Ӏали Ахьмад, Гечба Арсланбей, Зоскан Амаршан, Ростом Инал-ипа

Абхазхойн къам генара дуьйна декъало цхьа могӀа этно-мехкийн тобанашка, уьш къаьста меттан башхаллашца, оьздангаллин элементашца, ткъа иштта меттигашкара кхетамашца а.

  • АбжуйгӀар — беха Кодор а, Охурей а эркашна юкъахь. Очамчиран кӀоштам доккхаха долу дакъа ду. Хаало Туркойчоьнан абхазхойн диаспоран юкъахь;
  • Аибгамухажараллал хьалха баьхна хӀинца дозанехь долчу Псоу эркаца. ХӀинца беха Туркойчохь;
  • Ахчипсаш — 1864 шо кхаччалц баьхна Мзымта эркан лакхенашкахь хӀинцалерачу Красни Поляна курортан кӀоштахь. Тахана гулахь охьаховшийна къилбаседа-малхбузан Туркойчоьнан 17 эвлахь;
  • БзыпгӀар — беха Гагран а, Шицкуара эркан юкъахь. Коьрта бахархой Абхазичоьнан Гудаутан кӀоштан. Дукха бу Туркойчоьнан абхазхойн диаспорин юкъахь;
  • ЧлоугӀар — 1864 шо кхачале хьалха Кодор а, Охурей а эркашна юкъахь хиллачу бахархой кӀезиг долу дакъа дара. Хаало Туркойчоьнан абхазхойн диаспорин юкъахь;
  • Джгердинхой — 1864 шо кхачале хьалха Кодор а, Охурей а эркашна юкъахь хиллачу бахархой кӀезиг долу дакъа дара. Хаало Туркойчоьнан абхазхойн диаспорин юкъахь;
  • ГумгӀар — Юккъерачу Абхазийчоьнан орамера бахархой. 1877 шо кхачале хьалха Щиквара а, Кодор а эркашна юкъахь баьхна. Берриш аьлча санна арабаьхна Туркойчу, хӀинца а беха цигахь. Абхазичохь йисина цхьацца кӀезиг тобанаш;
  • ПсхувгӀар — 1864 шо кхачале баьхна Бзып эркан лакхарчу декъехь. ХӀинца беха Туркойчохь;
  • СадзгӀар — хӀинца беха Туркойчохь, ткъа иштта Аджарехь. Мухажираллал хьалха баьхна Малхбуза Абхазичохь, Сочи эркан а, Гагран а юкъарчу махкахь;
  • СамурзакангӀар — историн Самурзаканан орамера бахархой. XIX—XX бӀешерашкахь доккхаха долу дакъанах мегрелаш хилла. Абхазаш-самурзакангӀар хӀинца жима тоба ю, гулахь беха Ткуарчалан кӀоштан Агубедиа а, кӀеззиг Чхуартал а эвланашкахь, ткъа иштта Очамчыран кӀоштан Река эвлахь.
  • ЦабальгӀар — мухажираллал хьалха баьхна Кодор эркан юккъера а, лакхара а декъехь. Берриш арабаьхна Туркойчу, цигахь гулахь охьаховшийна 17 эвлахь;
  • ДальгӀар — мухажираллал хьалха баьхна Кодор эркан юккъера а, лакхара а декъехь. Берриш арабаьхна Туркойчу;
  • Цвыджаш — гулахь беха Туркойчоьнан кхаа эвлахь. 1864 шо кхачале баьхна Кавказехь, Мзымта эркан юккъерачу декъехь а, цуьнан аьтту генца Чвежипсеца а. Къамел до садзгӀеран меттадекъан вариантехь, амма шеш садзгӀар ца лору.

Юкъаралла[нисъе | нисъе чухулара]

Abkhazia 10 apsar Ag 2008 Ardzinba b.jpg Hüseyn Rauf Orbay.png Abkhazia 10 apsar Ag 2009 Gulia b.jpg
Владислав Ардзинба Рауф Орбай Дырмит Гулиа Фазиль Искандер
Abkhazia 10 apsar Ag 2009 Shinkuba b.jpg Nestor Lakoba.png Kheireddine Pacha high.JPG
Ӏали бей Баграт Шинкуба Нестор Лакоба Харейддин Паша

Революцел хьалхарчу абхазий юкъараллехь дара хӀара чкъоьрнаш: элий, ахархой (латта лелон бахархой), жаӀуй. Российн Ӏедал Кавказехь чӀагӀлуш абхазаш кхоьллира элийн фамилийн Чачба некъийн долара дайн латта.

XX бӀешо долалуш малхбузан (бзыбийн, я гудаутийн) а, малхбален (абжуйн, я очамчиран) абхазашна юкъара башхалла йов. Экзогаман фамилин-гергарчу цхьаьнакхетарийн (абипара) маьӀна Ӏалашдо. 1980-гӀа шерашкахь кхоллало этнополитикан болам, 1989 шарахь гучуйолу Халкъан фронт «Айдгылара».

Абхазийн неграш[нисъе | нисъе чухулара]

Адзюбжа эвла йистехь беха ша-кепара этно-расан тоба — абхазхойн неграш. Билггала хууш дац муха а, маца а кхаьчна африкхой Абхазе. Уьш эцна, чубалийна, хила тарло, мандаринан бошмашкахь болхбан. Амма хууш ду, XIX бӀешарахь цара абхазийн мотт бен ца буьйцура, шеш абхазаш лорура. Тахана доккхаха долу дакъа адзюбжахойн неграш чӀогӀа метисаци йина (ийна), дукхах болчара шайн юрт йитина, Абхазин кхечу дакъошка охьахевшина, ара а бевлла.

Оьздангалла[нисъе | нисъе чухулара]

Кавказан къаьмнийн ламастан оьздангалла ю. Ламастан говзаллехь кхиина кузаш дар, бустамийн доьхканаш дуцар, тегарш (царна юкъахь дешийн а, детийн а тайнашца), аьчкан пхьола, дечиг агаран белхаш.

Ламастан духар[нисъе | нисъе чухулара]

Абхазхойн къуонаха вертанца

Оьздачу (элех болчу) абхазхойн божарийн духаран хила декхарийлахь дакъа хилла шаьлта.

ГӀовталан доьхкуш хилла туран доьхка, аьлчи а цӀестан а, детийн а кӀеганашца кечдина цӀуокана доьхка, цунна тӀе тосуш хилла шаьлта , тур а.

Абхазхоша лелийна кама а, бебут а тайпана шаьлтанаш, церан кхин а, хӀайкалан функцеш хилла, лелийна цхьацца гӀиллакхаш а, Ӏадаташ а кхочушдеш.

Таррех, тароне хьаьжжина, гӀуоле хетара мамлюкийн таррийн тайп, килич я гаддарэ.

Беречун духаран дакъа лорура секха Ӏад пхенийн ботца.

Абхазхошкахь даиман шайца хуьлура доккха а доцуш урс, из алело таро яра бахаман Ӏалашонна, газан, бежанан хьакха, жижиг декъа (абхазхоша диг ца тухура дийнатан чархан, ткъа говза йоькъура иза меженашкахула 64 даа мегар долчу «жижиган дакъошка», хӀора декъан шен цӀе яра, царна тӀеязйора луьра билгалъяьккхина «статус» хьешан хьошалла лелош), дигарна дага еш, шоднашна а, мангалшна а дечиг еш, кхечу бахаман гӀуллакхашна цӀахь а, лаьмнашкахь а.

Фольклор[нисъе | нисъе чухулара]

Музыкан фольклор гергара ю адыгийн а, гуьржийн а чух. Амалехь ю нартийн эпос, историн а, турпалаллин а эшарш, турпалех белхамаш; латталелорех а, даьхнийлелорех а, талламан бахамехь белхан эшарех лекхар, (царна юкъахь догӀа дехар дзиуоу а, ацунух а;); дарба лелор, цунна юкхьахь чов йинчун метта уллохь кхочушдешдерг ; эшарш-дехар Деле лемма Ажвейпшаага); цӀеран эшарш а, хелхарш а.

Дуккха аьзнийн алсама кеп — бурдонан тайпанан ши аз; амалехь ду хьалхара а олуш тӀаьхьара алар. Ладан бух — диатоника.

Абхазхойн эшарийн специфийн башхалла — асемантически дешнийн айдардешнийн боккха барам.

Музыкан гӀирсаш: Ӏад хьокхурш апхьарца, пӀелг тухурш ачамгур, арфа кепара аюмаа (лелош бац), цитран кепара хымаа, зурма кепара ачарпан, абык, кӀаркӀар аинкьяга, вота адаул.

ГӀарабевлла абхазаш[нисъе | нисъе чухулара]

Самукъане факташ[нисъе | нисъе чухулара]

  • ССРС меттигашна юкъахь дукха деха адамаш хӀора синна декъча рекорд хуьлу Абхазин бахархойн[21].1956 шарахь Абхазийн АССР бехара 2144 стаг дезткъе итт шерера ваьлла; царех 270 — бӀешерера ваьлла, ткъа 11 — 120 шо сов долуш[21]. Абхазера дукха бехачарна юкъахь бацара оьгӀазе а, дера а нах; абхазийн кица ду: «Дера нах дукха ца беха»[21].
  • Абхазийн алсама йолу Y-хромосоман гаплотоба ю гаплотоба G — 47,5 %, шолгӀачу меттигехь J2 — 26,5 %, кхоалгӀа R1a — 10 %[22]. 2011 шеран Балановский Олеган а, кхечеран а белхашкахь гаплотобанаш кхечу агӀора екъна: G — 56,9 %, J2 — 13,8 %, R1b — 12,1 %, R1a — 10,3 %[23]. Оцу хенахь тесташ кӀезиг яра.

Хьажа иштта[нисъе | нисъе чухулара]

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 В Абхазии подведены итоги первой переписи. Кавказский узел. 28.12.2011
  2. В Абхазии опубликованы результаты переписи населения 28.12.2011
  3. Справочник «Этнолог: Языки мира». Абхазский язык. (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2011 шеран 11 июлехь.
  4. joshuaproject.net Abkhaz
  5. 1 2 3 4 5 6 7 Итоги Всероссийской переписи населения 2010 года в отношении демографических и социально-экономических характеристик отдельных национальностей
  6. 1 2 3 4 5 6 7 8 Всероссийская перепись населения 2002 года. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 21 августехь. Теллина 2009 шеран 24 декабрехь.
  7. Мосстат: Приложения к итогам ВПН 2010 года в городе Москве: Приложение 5. Национальный состав населения по г. Москва(ТӀе цакхочу хьажорг)
  8. Перепись населения Грузии 2002 Этносостав на английском языке
  9. Государственный комитет статистики Украины. Всеукраинская перепись населения 2001 года. Распределение населения по национальности и родному языку. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь. Теллина 2011 шеран 11 июлехь.
  10. Этнокавказ. Этносостав Абхазии в 1886—2003 гг.
  11. Президент Всемирного конгресса абхазо-абазинского народа Тарас Шамба.
  12. 1 2 Инал-Ипа, 1965, с. 74.
  13. 1 2 3 4 5 6 Инал-Ипа, 1965, с. 57.
  14. Инал-Ипа, 1965, с. 75.
  15. Инал-Ипа, 1965, с. 77.
  16. Инал-Ипа, 1965, с. 58.
  17. АРДЗИНБА Владислав Григорьевич - БД "Лабиринт" (ru), База данных "Лабиринт.
  18. Багапш, Сергей. Лентапедия. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь.
  19. Габлия Варлам Алексеевич. Герои страны. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь.
  20. Кокоскерия Ясон Басятович. Герои страны. Архив йина хьалхара хьостан чура 2011 шеран 22 августехь.
  21. 1 2 3 проф. П.Аггеев, проф. Е.Андреева-Галанина, проф. В.Башенин и др. Книга о здоровье / ред. член-корр. АМН СССР Д.А.Жданова. — М.: Медгиз, 1959. — С. 349. — 448 с. — Кеп:Число экз.
  22. Distribution of European Y-chromosome DNA (Y-DNA) haplogroups by country in percentage
  23. Balanovsky et al. Parallel evolution of genes and languages in the Caucasus region. Molecular biology and evolution, 28(10), 2905—2920, (2011)

Литература[нисъе | нисъе чухулара]