Кавказхойн–оьрсийн тIом 1763–1864

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Кавказхойн–оьрсийн тIом 1763–1864
Roubaud. Scene from Caucasian war.jpg Кавказхойн–оьрсийн тIом. Суртдиллархо ву Рубо Франц
Терахь 1763–1864[1]
Меттиг Кавказ
Бахьна оьрсийн колониалан политик
ЖамӀ оьрсий тоьлла
МостагӀий

Знамя Шейха-Мансура.jpg Нохчийчоь
Flag of Adygea.svg ГӀебарта
Caucasian Imamate.svg ДегӀаста
Caucasian Imamate.svg Къилбаседа-Кавказан имамалла

Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Российн импери

БӀаьччаш

Знамя Шейха-Мансура.jpg Мансур # ☪
Знамя Шейха-Мансура.jpg Биболат
Знамя Шейха-Мансура.jpg ЧIулг #
Знамя Шейха-Мансура.jpg Дуда
Знамя Шейха-Мансура.jpg Джанхот
Знамя Шейха-Мансура.jpg Джамболт
Знамя Шейха-Мансура.jpg ХIовк # ☪
Caucasian Imamate.svg Шемал White flag icon.svg
Caucasian Imamate.svg ШоIип
Caucasian Imamate.svg Iиса
Caucasian Imamate.svg Ташу
Caucasian Imamate.svg Махьма
Flag of Adygea.svg Берзек
Flag of Adygea.svg Кызбэч
Caucasian Imamate.svg Батуко # White flag icon.svg
Caucasian Imamate.svg ТIалхиг White flag icon.svg
Caucasian Imamate.svg Джовтха
Caucasian Imamate.svg Ахьмад
Caucasian Imamate.svg БойсгӀар # ☪
Flag of Poland.svg Теопил
Caucasian Imamate.svg Эска White flag icon.svg
Caucasian Imamate.svg Хьоза
Caucasian Imamate.svg Хьоту White flag icon.svg
Caucasian Imamate.svg ГӀойтемир

Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Екатерина II
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Павел I
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Александр I
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Николай I
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Александр II
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Булгаков С.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Гудович И.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Воронцов М.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Ермолов А.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Граббе П.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Барятинский А.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Клугенау
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Слепцов Н.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Греков Н.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Лисаневич Д.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Пассек
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Викторов В.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Пиери
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Багратион П.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Ронжевский
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Кривошеин
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Смирнов Н.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Засс Г.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Лидерс А.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Эммануэль Г.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Попов М.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Багратион Г.
Flag of the Russian Empire (black-yellow-white).svg Вельяминов

Массон ницкъаш

1785–1791 шаршкахь 20 000,
1840–1859 шаршкахь 21 000[2]

1840–1859 шаршкахь 250 000

Белларш

хууш дац

500 000[3], йа 1801– 1864 шаршкахь[4]:
24947 белларш,
65125 лазийнарш,
6007 йийсар бинарш,
77000 хIаллак бинарш[5]

Commons-logo.svg Аудио, суьрташ, видео Викилармехь

Кавказхойн–оьрсийн тIом – 1763-чу шарахь болабелла 1864-чу шарахь дIабирзина.

Хронологи[нисъе | нисъе чухулара]

Доьхьарлера Кавказан имам – Мансур

1785-чу шарахь Товбеца-беттан 15-чу дийнахь Мансур коьртахь волчу эскаро Каргински олуш йолу редут схьа а йоккхий, гоне лоцу ГIизлар-гIап.

Кхин а ши шо даьлча, Нохчийчохь эскар гулдан аьтто а ца болий, ГIоба-хил дехьа воьду Мансур.

1791-чу шарахь аьхка, Анапа-гIап йоккхуш, оьрсийн эскарша йисаре а лоций, Петарбухарчу Шлисселбург-гIоьпехь дIавалар нисло Шейх Мансуран[6]

Товбеца-беттан 7-чу дийнахь 1825-чу шарахь, инарла Греков коьртехь а волуш, оьрсийн эскар кхоча Герзель-эвла.

Товбеца-беттан 12-чу дийнахь Таймин Биболатан эскаро гоне лоца Герзель.

Оццу шарахь Товбеца-беттан 16-чу дийнахь инарлаш Грековс а, Лисаневича а дийцаршка кхойкху цу тIамехь дакъа лоцуш болу 318 нохчий а, ногIий а. Тешна бехк а бой, уьш хIаллак бан хьовсу уьш.

Иккхинчу тасадаларехь Майртуьпарчу Уьчар-Хьаьжа моллас воь инарла Греков. Ткъа Лисаневичана онда чов йо. Инарла Лисаневич ле цхьа кIира даьлча. Оьрсийн салтташа, тоьпаш йеттий, воь 200 сов нохчий а, ногIий а. Коьртачу декъана уьш хуьлу дешна нах[7].

Товбеца-беттан 7-чу дийнахь 1840 шарахь инарло Галафеевс куьйгалла деш долчу эскарша Йоккха АтагIа а, Чехкар-гIала а, ГIойтIа а, Хьалха-Марта а, Гихта а ягош цаьрна юькъахь хуьлу оьрсийн вевзаш волу поэт поручик Лермонтов Михаил. Оццу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь ВаларгтIехь нохчашца хиллачу тIамехь дакъа лаьцна аьлла, цунна ло Владмиран цIарах йолу орден. И тIом чекхбаьлча язйо Лермонтов Михаила ше дика йевзаш йолу «Валерик» цIе йолу байт[8].

1845-чу шарахь Товбеца-баттахь хуьлу исторехь дукха чIогIа хьехаш йоцу, амма мехала йолу тIеман операци. Имам Шемала кхоьллинчу Имаматан коьрта шахьар лоруш йолу ДаьргӀа схьаяккха сацам бо оьрсийн паччахьан Кавказехь долчу эскаран буьйранчо княза Воронцовс.

Инарлашна юкъахь, хеташ ма-хиллара, коьрта шахьара схьа а яьккхкина дIабоьрзур бу моьтташ хилла Воронцовна иттаннаш шерашкахь схьабогIуш болу Кавказера тIом. Амма Воронцовн эскаршна го а бина, уьш охьаата долийна. Оьрсийн кхетта шаьш эшна хиларх. Хиина царна шайн гIалат даьллий. Цул тIаьхьа церан Iалашо ца хилла имам Шемил вохо. Пачхьалкх дIаяккха еза боху ойланаш йита дезна церан. Дерриг а эскар хIаллак а ца дойтуш, ах мукъане а кхелхьара муха доккхур дар-те аьлла, оцу хьолана тIебаьхна хилла уьш.

И эскар доха-м дина, амма цхьана декъан къелхьара дала аьтто баьлла. Герзелехь резервехь дитина кхин а цхьа эскар хилла церан. Иза дуьхьала а деана, цхьа дакъа къелхьара даьлла. Масала, терахьашца дуьстича, 4000 сов стаг вийна а, чевнаш йина а хилла. Царна юкъахь инарла а хилла 168 эпсар а хилла[9].

1852-чу шарахь Товбеца-беттан 11-чу дийнахь СемаIашка-эвлан херцарш тIехь оьрсаша юьлла Самашкинская олуш йолу станица.

Товбеца-беттан 15-чу дийнахь 1859 шарахь оьрсийн эскарша ерриг а аьлча санна дIалоца Нохчийчоь. ТIемаш бар дехьа долу ДегӀаста, амма цигахь тIом дукх ца лаьтта, Шемал оьрсийн Iедалан кара воьду.

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Умар Темиров, академик Международной академии информатизации при ООН, руководитель отделения АМАН по КЧР, государственный советник РФ 1 класса.
  2. Рапорт ген.-адъют. Нейгардта ген.адъют. Чернышеву об управлении, введенном Шамилем в Чечне. 20 ноября 1843 г.
  3. Артем Кречетников – Замирение Кавказа": конец 60-летней войны. Би-би-си, Москва
  4. Г. Ф. Кривошеев. Россия и СССР в войнах XX в. Потери вооружённых сил. Олма-Пресс, 2001.: Вооружённые конфликты на Северном Кавказе (1920—2000 гг.). С. 568.
  5. Веденеев Д. 77 тысяч // Родина : российский исторический иллюстрированный журнал. — М., 1994. — № 3—4. — С. 123. Кеп:Архивировано
  6. Шейх-Мансур // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
  7. А.В. Потто. «Кавказская война». («Кавказская война в отдельных очерках, эпизодах, легендах и биографиях»), (в 5-ти томах). 1899 г. Том 2
  8. Далхан Хожаев. Чеченцы в Русско-Кавказской войне. Издательство «СЕДА» 1998 ISBN 5-85973-012-8
  9. Ю. М. Эльмурзаев «Юсуп Нохчуа. Страницы истории чеченского народа.». — Грозный: Книга, 1993. — С. 57 - 70.


Хьажоргаш[нисъе | нисъе чухулара]