Адыгейчоь

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Российн Федерацин регион

Адыгейчоь
Адыгэ Республик

Flag of Adygea.svg Coat of arms of Adygea.svg
Байракх ХӀост

Адыгейчоь Российн картан тӀехь

Коьрта гӀала

Майкоп

Майда

80-гӀа

- Массо
- хина тӀехуле %.

7792 км²
6,9[1]

Бахархой

74-гӀа

- Массо
- Луьсталла

444 403 (2013)

57,03/км²

ДЧС

76-гӀа

- Массо, карарчу мехаца
- ХӀораннан а сина

46,1 млрд. сом. (2010)

84,2 эзар. сом.

Федеральни гуо

Къилба

Экономикан кӀошт

Къилбседа-Кавказан

Пачхьалкхан мотт

адыгейн, оьрсийн

Республикан корта

Мурат Кумпилов

Премьер-министр

Наролин, Александр Владимирович

Пачхьалкхан Советан — Хасэ председатель

Нарожный, Владимир Иванович
ХӀост Адыгейчоьнан шатлакхан илли

РФ регионан код

01
ISO 3166-2 код RU-AD

Сахьтан аса

Москван хан[d]

СовгӀаташ:

Ленинан Орден Халкъийн доттагӀаллин орден

Официальни сайт:

http://www.adygheya.ru/
Российн Банкан 10 сом мах болу иэсан нахарт (2009)
Адыгейчоьн физикан карта

Респу́блика Адыге́й (адыг. Адыгэ Республик; йоца цӀе: Адыге́йчоь) — Российн Федерацин субъект, цунна юкъара республика[2], Къилба федералан гуон юкъайоьду, Къалбаседа-Кавказан экономикан кӀоштан дакъа. Коьрта шахьар — Майкоп гӀала.

Республикан мехкан массо а агӀора гуо бина Краснодаран махко.

Кхоьллина 1922 шарахь 27 июлехь Адыгейн (Чергазийн) автономин область аьлла Кубанан-ӀаьржахӀордан областан Майкопан а, Екатеринодаран а дакъойн махкахь, 1928 шеран августехь цӀе хийцина Адыгейн автономин область аьлла, 1991 шеран 3 июлехь республика йина[3][4].

Пачхьалкхан меттанаш: оьрсийн а, адыгейн а. Иштта баьржина эрмалойн, украинийн, кхурдойн меттанаш.

Географин хьал[нисъе | нисъе чухулара]

Республикан къилбаседа дакъа — акъари, къилба — ломан кӀажош а, Йоккха Кавказан лаьмнаш а. Мехкан 40 % гергга (280 эз. га гергга) дӀалоцу хьаннаш, дукхаха ерш шуьйра гӀа долуш ю (поп, наж, пха, лега). Коьрта хиш: Кубань, Лаба, Бели.

Ӏаламан тӀаьхьалонаш[нисъе | нисъе чухулара]

Адыгейчохь хьаннийн тӀаьхьалонаш шорта ю, цара дӀалоцу мехкан кхоалгӀа сов дакъа, къилба агӀора. МаьӀданех кӀеззиг Ӏаламан газ ю, шорта бу гӀишлошъяран гӀирсаш (жагӀа, гӀум, сацкъар-латта, кир-маьӀда), республикан лаьмнашкахь доллу кӀеззиг деши[5], маьӀдан гӀирсаш.

Сахьтан аса[нисъе | нисъе чухулара]

Адыгей Москохан хенан сахьтан зонехь ю. Сахьтан аса: UTC+3.

Климат[нисъе | нисъе чухулара]

Адыгей Республикан климат барамехь-йовха а, дикка кӀеда а ю. Регионан климат кхолларан боккха Ӏаткъам бо атмосферан циркуляцин амало. Меттигера ладаме климатан а, рекреацин а амал ю, малх къегаран йохалла. Дерриг а республикехула шарахь дагардо 200 - 250 декхна де; цхьаьнатоьхна мелхан радиаци хуьлу 115 - 120 ккал/кв.см.

Доккхачу тӀегӀанера Адыгейчоьнан климатан амал билгалйоккху республикан географин хьолан башхаллаш, уггаре хьалха, гӀуорош боцу Ӏаьржа хӀорд гергахь хилар, меттиган шоралла, локхалла, Къилбаседа-Малхбузан Кавказан ломан раьгӀнаш латтар. Ӏаьржа хӀорд дика йовхонан «аккумулятор» ю, аьхка гулйой, Ӏаьнан заманахь гуонахьарачу меттигашна кӀез-кӀезиг луш дӀало цуо. Цуьнца цхьаьна иза Ӏаьржа хӀордан циклонаш кхоллало хьост ду, цуо бердашкарчу кӀошташка тӀуналла яхьа.

Шен рогӀехь, Кавказан лаьмнаш сацадо тӀуьна малхбузера мехаш, аьтту бо республикан мехкан тоъал тӀуналла латто бӀаьстенан-аьхкенан заманахь. Цундела Адыгейчохь йочанаш шозза дукха хуьлу, масала, Краснодаран мехкан къилбаседан аренан зонехьчул. Йочанаш йолуш шарахь 115 – 150 де хуьлу. Довха 200 – 210 шо шарахь хуьлу.

Республикан махкахь йочанаш яр цхьабосса дац, кхин чӀогӀа башхалла ю ломан кӀажошкарчу зонехь. Церан барам тӀекхета лакха мел волу. Амма йочанаш екъаран боккха Ӏаткъам бо меттиган орографино. Иштта, Лагонакин акъарин къилбаседа басе ша-кепара «орографин экран» ю, цунна хьалха йочанийн барам цӀеххьана тӀекхета. Уггаре дукха йочанийн шеран юккъера барам (2744 мм) хааелла Белореченски дукъ хадорехь.

Мехкан механ раж иштта куьйга кӀела ю меттиган орографин. Иштта, нагахь Даховски гӀалахь къилбаседа а, къилбаседа-малхбален а агӀора мехаш делахь, тӀаккха Бели эркан тогӀен чохь йолчу Гузерипль эвлахь – къилбаседа, къилбаседа-малхбален, къилбан, къилба-малхбузан агӀора ду. Махкахь мехаш башха сиха ца хуьлу. Уггаре чӀогӀа шторман мехаш хаало дукхах дерг Ӏаьнан заманахь, доьзна ду деккъа кхузахула атмосферан фронташ чекхйовларца. Ломан а, ломан кӀажошкара а зонан механ рожан амалин башхалла ю ломан-тогӀин мехаш хилар.

Адыгейн мохк къилбаседера къилбехьа беха боццушехь (200 км гергга), республикан климат чӀогӀа тайп-тайпана ю. Къилбаседа аренан декъехь климат барамера континенталан ю, ломан кӀажошкахь - йовха, тӀуьна, ткъа къилба декъехь – лекха лаьмнийн шийла климат. Ерриг лаьрча Адыгейчоьнан климатан ресурсаш дика ю юьртабахаман, промышленность, транспорт, рекреаци кхиарна. Климатан башхаллаш дика къаьста шеран заманашца. Республикера Ӏа кӀезиг ло долуш, барамехь шийла, кӀеда ду. Наггахь бен доцу шерашкахь иза долало сихха. Дукха хьолахь хуьлу беха Ӏаьн хьалхара мур. Оцу заманахь хуьлу хийцало шелонаш а, йовхонаш а дерриг ло а дешаш.

Адыгейчуьра Ӏа доладаларан юкъара барам ноябран чеккхе ю, оцу хенахь хӀаваан температура охьайолу -5°С. Уггаре шийла Ӏаьн бутт январь бу. Юккъера дукхашеран температура -2,0°С тӀиера (аренашкахь) -4,4°С кхаччалц (лаьмнийн кӀажошкахь). Ӏаьнан заманахь сих-сиха дикка шелонаш хуьлу, оцу хенахь температуран минимум охьайолу -20, - 25°С. Цу тӀе абсолютан минимум хила тарло -30, - 35°С. Ӏаьн юккъехь цӀеххьана йохъяла тарло +5, +10°С температурашца, лайнаш а дашош, ша а бохош, хиш а дестош. Дукха хьолахь и йовхонаш йоьзна бовхачу бекъачу мехца - фенца.

Лайн чкъор аренашкахь стомма дац - 6 - 10 см, ломан кӀажошкахь а, ломахь а 50 см тӀиера 2 - 5 м кхаччалц ду. Луон кӀоргаллин максимум (6,1 м) хилла ломан Фиштан тобанехь. Аренан декъехь латта гӀуорадар 15 - 30 см сов ца хуьлу. БӀаьсте йоьзна Азин баран максимум лагӀъяларца, цуьнан малхбузан агӀо малхбалехьа юхаяларца. Иза бахьнехь, лаьттанюкъарахӀордан циклонийн аьтту болу малхбалехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а кхача. Цуьнца йоьзна йовха хӀаваан массаш къилбехьара а, къилбаседехьара а таро йо сихха хӀаваан температура айа, яшийта, латта доххо. Адыгейчоьнан бӀаьстенан циркуляцин башха амал ю атмосферийн процессийн чӀогӀа хийцамаш хилар а, сихха хӀаваан массаш хийцаялар а.

БӀаьсте аренашкахь хьалха юлу (юккъера дукхашерийн хаамашца, февраль чекхболуш – мартан юьххьехь), ткъа лаьмнашкахь 2000 м лакхахь – март чекхболуш а, тӀаьхьа а. Март болалуш луо дерриг деша аренашкара, ткъа дерриг латта деша февралехь. Йохъялар бӀаьста сиха хуьлу. БӀаьсте йолаелла 15 де даьлчи – мартан бохаллехь, хӀаваан температура +5°С сов йолу, ткъа 10 - 20 апрелехь - +10°С сов хуьлу. Оцу хенахь гӀуоролаш дӀайовлу. Аьхка хӀаваан массийн циркуляци дикка лагӀло. Хенан-хӀоттам коьртаниг кхоллало меллаша йогӀу азоран а, арктикан антициклонийн хӀаваан массийн трансформаци бахьнехь, цунна дика гӀо до алсама мелхан радиаци яро. Адыгейчуьра аьхке лаьтта юккъера барам 140 дийнахь. Республикан аренан декъехь иза тӀекхочу майн хьалхарчу декъехь, ломан кӀажошкахь - 10 - 15 де тӀаьхьа, ткъа лаьмнашкахь 1700 - 1800 м хӀордан тӀегӀанал лакха кхаччалц – июнан хьалхарчу декъехь. Шеран уггаре бовхачу беттан температуран юккъера барам – июлехь аренашкахь хуьлу +23,2°С, ткъа ломан кӀажошкахь +20, + 22°С. Аьхке аренашкахь йовха а, екъа а хуьлу, ломан кӀажошкахь дикка шийла хуьлу. Дикка лекхачу лаьмнашкахь хӀоьттина хӀаваан температура + 10°С хьалаялар ца хаало.

Аьхкенан йочанаш чӀогӀа догӀан амалехь хуьлу. Адыгейчоьнан берриг аренан махкахь йовхачу муьрехь 300 - 400 мм догӀа догӀу. Ломан кӀажошкахь оцу муьрехь тӀекхета 500 - 550 мм, ткъа лаьмнашкахь 800 - 1000 мм. Аренашкахь гуьйре тӀекхочу сентябрь чекхболуш – октябрь болалуш, ломан кӀажошкахь 10 - 15 де хьалха. Гуьйренан юьххьехь бовха, бекъа, бекхна хенан хӀоттам хуьлу. Октябран шолгӀачу декъехь хӀаваан температура 10°С охьайолу, соцу жигара юьртабахаман культурийн вегетаци, хаало дуьххьара гӀуоролаш. ДогӀанаш деха, массанхьа хуьлу. Ноябрехь хӀоьттина хӀаваан температура охьайолу -5°С, юьртабахаман культурийн вегетаци ерриг соцу.[6]

Административано-мехкан екъаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Административано-мехкан екъаяларан карта
ХӀост Муниципалан
кхоллар
Административан
центр
Майда,
км²
Бахархой,
адам.
1 Coat of Arms of Maikop (Adygea).png Майкопан гӀалин гуо гӀ. Майкоп 57 167 559
2 Coat of Arms of Adygeysk.png Адыгейскан гӀалин гуо гӀ. Адыгейск 14 901
3 Giaginski Raion Coat of Arms.png Гиагинскан кӀошт э. Гиагински 790 31 390
4 Coat of arms of Koshejabl Raion.png Кошехаблан кӀошт э. Кошехабль 606 30 317
5 Krasnogvardeiskoye Raion gerb.jpeg Красногвардейскан кӀошт э. Красногвардейское 726 31 005
6 Coat of arms of Maikopski District, Adygea.png Майкопан кӀошт э. Тульски 3667 59 246
7 Coat of arms of Takhtamukay Raion.png Тахтамукайн кӀошт э. Тахтамукай 440 72 239
8 Teuchezski Raion gerb.png Теучежан кӀошт э. Понежукай 710 20 887
9 Coat of Arms of Shovgenovsky rayon (Respublyc of Adygeya).svg Шовгеновскан кӀошт э. Хакуринохабль 521 16 859

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]