Адыгейчоь

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Российн Федерацин регион

Адыгейчоь
Адыгэ Республик

Flag of Adygea.svg Coat of arms of Adygea.svg
Байракх ХӀост

Адыгейчоь Российн картан тӀехь

Коьрта гӀала

Майкоп

Майда

80-гӀа

- Массо
- хина тӀехуле %.

7792 км²
6,9[1]

Бахархой

74-гӀа

- Массо
- Луьсталла

444 403 (2013)

57,03/км²

ДЧС

76-гӀа

- Массо, карарчу мехаца
- ХӀораннан а сина

46,1 млрд. сом. (2010)

84,2 эзар. сом.

Федеральни гуо

Къилба

Экономикан кӀошт

Къилбседа-Кавказан

Пачхьалкхан мотт

адыгейн, оьрсийн

Республикан корта

Мурат Кумпилов

Премьер-министр

Наролин, Александр Владимирович

Пачхьалкхан Советан — Хасэ председатель

Нарожный, Владимир Иванович
ХӀост Адыгейчоьнан шатлакхан илли

РФ регионан код

01
ISO 3166-2 код RU-AD

Сахьтан аса

Москван хан[d]

СовгӀаташ:

Ленинан Орден Халкъийн доттагӀаллин орден

Официальни сайт:

http://www.adygheya.ru/
Российн Банкан 10 сом мах болу иэсан нахарт (2009)
Адыгейчоьн физикан карта

Респу́блика Адыге́й (адыг. Адыгэ Республик; йоца цӀе: Адыге́йчоь) — Российн Федерацин субъект, цунна юкъара республика[2], Къилба федералан гуон юкъайоьду, Къалбаседа-Кавказан экономикан кӀоштан дакъа. Коьрта шахьар — Майкоп гӀала.

Республикан мехкан массо а агӀора гуо бина Краснодаран махко.

Кхоьллина 1922 шарахь 27 июлехь Адыгейн (Чергазийн) автономин область аьлла Кубанан-ӀаьржахӀордан областан Майкопан а, Екатеринодаран а дакъойн махкахь, 1928 шеран августехь цӀе хийцина Адыгейн автономин область аьлла, 1991 шеран 3 июлехь республика йина[3][4].

Пачхьалкхан меттанаш: оьрсийн а, адыгейн а. Иштта баьржина эрмалойн, украинийн, кхурдойн меттанаш.

Географин хьал[нисъе | нисъе чухулара]

Республикан къилбаседа дакъа — акъари, къилба — ломан кӀажош а, Йоккха Кавказан лаьмнаш а. Мехкан 40 % гергга (280 эз. га гергга) дӀалоцу хьаннаш, дукхаха ерш шуьйра гӀа долуш ю (поп, наж, пха, лега). Коьрта хиш: Кубань, Лаба, Бели.

Ӏаламан тӀаьхьалонаш[нисъе | нисъе чухулара]

Адыгейчохь хьаннийн тӀаьхьалонаш шорта ю, цара дӀалоцу мехкан кхоалгӀа сов дакъа, къилба агӀора. МаьӀданех кӀеззиг Ӏаламан газ ю, шорта бу гӀишлошъяран гӀирсаш (жагӀа, гӀум, сацкъар-латта, кир-маьӀда), республикан лаьмнашкахь доллу кӀеззиг деши[5], маьӀдан гӀирсаш.

Сахьтан аса[нисъе | нисъе чухулара]

Адыгей Москохан хенан сахьтан зонехь ю. Сахьтан аса: UTC+3.

Климат[нисъе | нисъе чухулара]

Адыгей Республикан климат барамехь-йовха а, дикка кӀеда а ю. Регионан климат кхолларан боккха Ӏаткъам бо атмосферан циркуляцин амало. Меттигера ладаме климатан а, рекреацин а амал ю, малх къегаран йохалла. Дерриг а республикехула шарахь дагардо 200 - 250 декхна де; цхьаьнатоьхна мелхан радиаци хуьлу 115 - 120 ккал/кв.см.

Доккхачу тӀегӀанера Адыгейчоьнан климатан амал билгалйоккху республикан географин хьолан башхаллаш, уггаре хьалха, гӀуорош боцу Ӏаьржа хӀорд гергахь хилар, меттиган шоралла, локхалла, Къилбаседа-Малхбузан Кавказан ломан раьгӀнаш латтар. Ӏаьржа хӀорд дика йовхонан «аккумулятор» ю, аьхка гулйой, Ӏаьнан заманахь гуонахьарачу меттигашна кӀез-кӀезиг луш дӀало цуо. Цуьнца цхьаьна иза Ӏаьржа хӀордан циклонаш кхоллало хьост ду, цуо бердашкарчу кӀошташка тӀуналла яхьа.

Шен рогӀехь, Кавказан лаьмнаш сацадо тӀуьна малхбузера мехаш, аьтту бо республикан мехкан тоъал тӀуналла латто бӀаьстенан-аьхкенан заманахь. Цундела Адыгейчохь йочанаш шозза дукха хуьлу, масала, Краснодаран мехкан къилбаседан аренан зонехьчул. Йочанаш йолуш шарахь 115 – 150 де хуьлу. Довха 200 – 210 шо шарахь хуьлу.

Республикан махкахь йочанаш яр цхьабосса дац, кхин чӀогӀа башхалла ю ломан кӀажошкарчу зонехь. Церан барам тӀекхета лакха мел волу. Амма йочанаш екъаран боккха Ӏаткъам бо меттиган орографино. Иштта, Лагонакин акъарин къилбаседа басе ша-кепара «орографин экран» ю, цунна хьалха йочанийн барам цӀеххьана тӀекхета. Уггаре дукха йочанийн шеран юккъера барам (2744 мм) хааелла Белореченски дукъ хадорехь.

Мехкан механ раж иштта куьйга кӀела ю меттиган орографин. Иштта, нагахь Даховски гӀалахь къилбаседа а, къилбаседа-малхбален а агӀора мехаш делахь, тӀаккха Бели эркан тогӀен чохь йолчу Гузерипль эвлахь – къилбаседа, къилбаседа-малхбален, къилбан, къилба-малхбузан агӀора ду. Махкахь мехаш башха сиха ца хуьлу. Уггаре чӀогӀа шторман мехаш хаало дукхах дерг Ӏаьнан заманахь, доьзна ду деккъа кхузахула атмосферан фронташ чекхйовларца. Ломан а, ломан кӀажошкара а зонан механ рожан амалин башхалла ю ломан-тогӀин мехаш хилар.

Адыгейн мохк къилбаседера къилбехьа беха боццушехь (200 км гергга), республикан климат чӀогӀа тайп-тайпана ю. Къилбаседа аренан декъехь климат барамера континенталан ю, ломан кӀажошкахь - йовха, тӀуьна, ткъа къилба декъехь – лекха лаьмнийн шийла климат. Ерриг лаьрча Адыгейчоьнан климатан ресурсаш дика ю юьртабахаман, промышленность, транспорт, рекреаци кхиарна. Климатан башхаллаш дика къаьста шеран заманашца. Республикера Ӏа кӀезиг ло долуш, барамехь шийла, кӀеда ду. Наггахь бен доцу шерашкахь иза долало сихха. Дукха хьолахь хуьлу беха Ӏаьн хьалхара мур. Оцу заманахь хуьлу хийцало шелонаш а, йовхонаш а дерриг ло а дешаш.

Адыгейчуьра Ӏа доладаларан юкъара барам ноябран чеккхе ю, оцу хенахь хӀаваан температура охьайолу -5°С. Уггаре шийла Ӏаьн бутт январь бу. Юккъера дукхашеран температура -2,0°С тӀиера (аренашкахь) -4,4°С кхаччалц (лаьмнийн кӀажошкахь). Ӏаьнан заманахь сих-сиха дикка шелонаш хуьлу, оцу хенахь температуран минимум охьайолу -20, - 25°С. Цу тӀе абсолютан минимум хила тарло -30, - 35°С. Ӏаьн юккъехь цӀеххьана йохъяла тарло +5, +10°С температурашца, лайнаш а дашош, ша а бохош, хиш а дестош. Дукха хьолахь и йовхонаш йоьзна бовхачу бекъачу мехца - фенца.

Лайн чкъор аренашкахь стомма дац - 6 - 10 см, ломан кӀажошкахь а, ломахь а 50 см тӀиера 2 - 5 м кхаччалц ду. Луон кӀоргаллин максимум (6,1 м) хилла ломан Фиштан тобанехь. Аренан декъехь латта гӀуорадар 15 - 30 см сов ца хуьлу. БӀаьсте йоьзна Азин баран максимум лагӀъяларца, цуьнан малхбузан агӀо малхбалехьа юхаяларца. Иза бахьнехь, лаьттанюкъарахӀордан циклонийн аьтту болу малхбалехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а кхача. Цуьнца йоьзна йовха хӀаваан массаш къилбехьара а, къилбаседехьара а таро йо сихха хӀаваан температура айа, яшийта, латта доххо. Адыгейчоьнан бӀаьстенан циркуляцин башха амал ю атмосферийн процессийн чӀогӀа хийцамаш хилар а, сихха хӀаваан массаш хийцаялар а.

БӀаьсте аренашкахь хьалха юлу (юккъера дукхашерийн хаамашца, февраль чекхболуш – мартан юьххьехь), ткъа лаьмнашкахь 2000 м лакхахь – март чекхболуш а, тӀаьхьа а. Март болалуш луо дерриг деша аренашкара, ткъа дерриг латта деша февралехь. Йохъялар бӀаьста сиха хуьлу. БӀаьсте йолаелла 15 де даьлчи – мартан бохаллехь, хӀаваан температура +5°С сов йолу, ткъа 10 - 20 апрелехь - +10°С сов хуьлу. Оцу хенахь гӀуоролаш дӀайовлу. Аьхка хӀаваан массийн циркуляци дикка лагӀло. Хенан-хӀоттам коьртаниг кхоллало меллаша йогӀу азоран а, арктикан антициклонийн хӀаваан массийн трансформаци бахьнехь, цунна дика гӀо до алсама мелхан радиаци яро. Адыгейчуьра аьхке лаьтта юккъера барам 140 дийнахь. Республикан аренан декъехь иза тӀекхочу майн хьалхарчу декъехь, ломан кӀажошкахь - 10 - 15 де тӀаьхьа, ткъа лаьмнашкахь 1700 - 1800 м хӀордан тӀегӀанал лакха кхаччалц – июнан хьалхарчу декъехь. Шеран уггаре бовхачу беттан температуран юккъера барам – июлехь аренашкахь хуьлу +23,2°С, ткъа ломан кӀажошкахь +20, + 22°С. Аьхке аренашкахь йовха а, екъа а хуьлу, ломан кӀажошкахь дикка шийла хуьлу. Дикка лекхачу лаьмнашкахь хӀоьттина хӀаваан температура + 10°С хьалаялар ца хаало.

Аьхкенан йочанаш чӀогӀа догӀан амалехь хуьлу. Адыгейчоьнан берриг аренан махкахь йовхачу муьрехь 300 - 400 мм догӀа догӀу. Ломан кӀажошкахь оцу муьрехь тӀекхета 500 - 550 мм, ткъа лаьмнашкахь 800 - 1000 мм. Аренашкахь гуьйре тӀекхочу сентябрь чекхболуш – октябрь болалуш, ломан кӀажошкахь 10 - 15 де хьалха. Гуьйренан юьххьехь бовха, бекъа, бекхна хенан хӀоттам хуьлу. Октябран шолгӀачу декъехь хӀаваан температура 10°С охьайолу, соцу жигара юьртабахаман культурийн вегетаци, хаало дуьххьара гӀуоролаш. ДогӀанаш деха, массанхьа хуьлу. Ноябрехь хӀоьттина хӀаваан температура охьайолу -5°С, юьртабахаман культурийн вегетаци ерриг соцу.[6]

Истори[нисъе | нисъе чухулара]

1991 шеран декабрехь — 1992 шеран январехь хилира Республика Адыгейн Лакхарчу Советийн депутатийн харжамаш. Кхоьллира Адыгейн исторера дуьххьарлера парламент. 1993 шарахь цунах бира Законашкхолларан Гулам (Хасэ), ткъа 1995 шарахь Пачхьалкхан Совет — Хасэ.

1992 шеран январехь хаьржира республикан дуьххьарлера президент Джаримов Аслан. 1992 шеран мартехь — Республика Адыгейн Лакхарчу Советан дуьххьарлера председатель Тлеуж Адам. 2002 шерера 2007 шо кхаччалц Адыгейн коьртехь вара Хазрет Совмен, 2007 шерера 2017 шо кхаччалц — Тхакушинов Аслан. 2017 шарахь дуьйна Республика Адыгейн Корта — Кумпилов Мурат ву.

1993 шеран 25 декабрехь болх бан йолаелла Российн Федерацин Конституцис къобалйина Адыгейн республикан статус.

Республика Адыгейн Конституци чӀагӀйина Закононашкхолларан Гуламо (Хасэ) 1995 шеран 10 мартехь.

Бахархой[нисъе | нисъе чухулара]

Росстатан хаамашца республикан бахархойн барам 453 052[7] ст. (2018). Бахархойн луьсталла: 58,36 ст./км (2018). ГӀалийн бахархойн: 47,35[8] % (2017).

2017 шо чекхдолуш баларан коэффициент хилира 12.6 промилле. Берриг бахархойн чот йича кхочу, шарахь Республика Адыгейн регионехь кхелха 5713 стаг.[9]

Къоман хӀоттам[нисъе | нисъе чухулара]

Багарбина шо 1979[10] 2002[11] 2010[12]
Берриг бахархой 404 390 447 109 439 996
Къам гайтинарш 404 390 (100 %) 445 306 (100 %) 425 386 (100 %)
Оьрсий 285 626 (70,6 %) 288 280 (64,7 %) 270 714 (63,6 %)
Адыгейш 86 561 (21,4 %) 108 757 (24,4 %) 109 699 (25,8 %)
Эрмалой 6 359 (1,6 %) 15 268 (3,4 %) 15 561 (3,7 %)
Украинаш 12 078 (3,0 %) 9 091 (2,0 %) 5 856 (1,4 %)
Кхурдой 2 (0,0 %) 3 631 (0,8 %) 4 528 (1,1 %)
ГӀезалой 2 415 (0,6 %) 2 904 (0,7 %) 2 571 (0,6 %)
Цигонаш 1 109 (0,3 %) 1 844 (0,4 %) 2 364 (0,6 %)
Азербайджанаш 274 (0,1 %) 1 399 (0,3 %) 1 758 (0,4 %)
Грекаш 1 021 (0,3 %) 1 726 (0,4 %) 1 385 (0,3 %)
Белорусаш 2 244 (0,6 %) 1 934 (0,4 %) 1 253 (0,3 %)
Кхин къаьмнаш 6 701 (1,7 %) 10 472 (2,4 %) 9 697 (2,3 %)
Къам ца гайтинарш 0 1 803 14 610
гайтина 1000 сов барам болу къаьмнаш 1000 человек
Адыгейн (Чергазийн) АО 1926 ш. этнографин картин тӀаьхь
Адыгейн этнографин карта (2010)

Адыгейш беха, коьртаниг, 45 эвлахь, ткъа кхин а Майкоп гӀалахь, Энем, Яблоновски, Тлюстенхабле поселкашкахь. Уггаре гулахь хевшина уьш Тахтамукайн, Теучежан, Шовгенан, Кошехаблан, Красногвардейски кӀошташкахь.

1998 шарахь Косово а, Метохи а автономин махкара правительствон «Пачхьалкхан гӀоьнан Автономин мехкан Косовра (Союзан Республика Югослави) адыгаш (чергазий) Республика Адыгей кхалхош дӀататта йиш йоцу белхаш»[13] цӀе йолчу сацамца араяьккхира чергазийн тоба (42 доьзал[14] (200 ст. гергга), охьаховшийра Майкопе а, керла эвла Мафэхабле (Майкопан кӀошт) а.

Юьртан меттигашкара бисина бахархой беха гӀазакхийн гӀаланашкахь, кӀотаршкахь, эвланашкахь, посёлкашкахь.

Оьрсий беха республикан берриг махкахь, гулахь беха Гиагин а, Майкопан а кӀошташкахь, дукха бу уьш Красногвардейски, Тахтамукайски кӀошташкахь.

Украинаш хевшина баьржина ерриг Адыгейчухула.

Адыгейхь гулахь беха гӀезалой: Киров (Шовгенан кӀошт), Политотдел, Отрадни (Кошехаблан кӀошт) кӀотаршкахь, Афипсип эвлахь (Тахтамукайн кӀошт), Майкоп гӀалахь.

Эрмалой гулахь хевшина Майкопан кӀоштахь: Пролетарски, Цветочни, Къилбаседа-Малхбелен бошмаш, Шаумян кӀотаршкахь, Тульски посёлехь, Кужорски гӀалахь, Майкопехь.

Кхурдой: Бели, Преображенски, Садови, Еленовски, Красногвардейски ярташкахь, Бжедугхабль эвлахь (Красногвардейски кӀошт).

Грекаш: Гавердовски кӀотарахь (гӀалин гуо Майкоп).

Бахархойн къоман хӀоттам кӀошташкахула (2002 шо)[15]:

Мохк Оьрсий Адыгаш Эрмалой Украинаш Кхурдой
Майкоп гӀ. 72,6 % 16,7 % 3,0 % 2,5 % 0,0 %
Адыгейск гӀ 18,1 % 78,4 % 0,4 % 0,6 % -
Юьртан меттиг
Майкоп гӀ.
79,9 % 6,0 % 2,3 % 2,6 % 0,8 %
Гиагинскан кӀошт 86,7 % 2,8 % 3,1 % 2,1 % 0,1 %
Кошехаблан кӀошт 43,0 % 49,4 % 2,0 % 0,8 % -
Красногвардейскан кӀошт 63,0 % 17,3 % 1,8 % 1,7 % 10,3 %
Майкопан кӀошт 81,2 % 1,5 % 10,0 % 2,8 % 0,1 %
Тахтамукайн кӀошт 54,7 % 34,7 % 2,6 % 1,8 % 0,1 %
Теучежан кӀошт 27,2 % 68,4 % 1,0 % 0,8 % 0,1 %
Шовгеновн кӀошт 33,6 % 62,5 % 0,4 % 0,7 % 0,0 %

Бахархойн къоман хӀоттам 2010 шеран багарбарца[16]:

Мохк Оьрсий Ст. Адыгаш Ст. Эрмалой Ст. Украинаш Ст. Кхурдой Ст. Цигонаш Ст.
Гиагинскан кӀошт 86,77 % 27 458 2,81 % 889 3,85 % 1 218 1,35 % 428 0,26 % 83 1,53 % 484
Майкопан кӀошт 81,44 % 46 739 1,80 % 1 031 10,66 % 6 119 1,81 % 1 036 0,21 % 122 0,92 % 528
гӀ. гуо Майкоп 71,84 % 112 802 17,83 % 27 216 2,96 % 4 651 1,87 % 2 933 0,13 % 203 0,26 % 413
Майкоп гӀ. 71,29 % 96 119 18,19 % 24 526 3,03 % 4 085 1,88 % 2 537 0,03 % 36 0,15 % 201
Красногвардейскан кӀошт 64,14 % 19 683 16,14 % 4 953 1,76 % 539 0,95 % 290 13,11 % 4 024 0,26 % 80
Тахтамукайн кӀошт 57,10 % 38 257 33,21 % 22 247 3,02 % 2 022 1,17 % 782 0,12 % 78 0,37 % 245
Кошехаблан кӀошт 40,12 % 12 147 51,90 % 15 711 2,02 % 612 0,55 % 167 - - 1,87 % 565
Шовгеновн кӀошт 32,77 % 5 532 62,88 % 10 613 0,55 % 92 0,37 % 63 - 1 0,08 % 13
Теучежан кӀошт 28,06 % 5 626 65,82 % 13 195 1,15 % 230 0,56 % 112 0,08 17 0,18 % 37
Адыгейск гӀ. 17,60 % 2 120 79,04 % 9 521 0,59 % 71 0,33 % 40 - - - -
гӀ. гуо Адыгейск 17,09 % 2 470 79,93 % 11 549 0,54 % 78 0,29 % 42 - - - -

Административан-мехкан екъаялар[нисъе | нисъе чухулара]

Административан-мехкан екъаяларан карта
ХӀост Муниципалан
кхоллар
Административан
центр
Майда,
км²
Бахархой,
адам.
1 Coat of Arms of Maikop (Adygea).png Майкопан гӀалин гуо Майкоп гӀ. 57 167 559
2 Coat of Arms of Adygeysk.png Адыгейскан гӀалин гуо Адыгейск гӀ. 14 901
3 Giaginski Raion Coat of Arms.png Гиагинскан кӀошт Гиагински э. 790 31 390
4 Coat of arms of Koshejabl Raion.png Кошехаблан кӀошт Кошехабль э. 606 30 317
5 Krasnogvardeiskoye Raion gerb.jpeg Красногвардейскан кӀошт Красногвардейски э. 726 31 005
6 Coat of arms of Maikopski District, Adygea.png Майкопан кӀошт Тульски э. 3667 59 246
7 Coat of arms of Takhtamukay Raion.png Тахтамукайн кӀошт Тахтамукай э. 440 72 239
8 Teuchezski Raion gerb.png Теучежан кӀошт Понежукай э. 710 20 887
9 Coat of Arms of Shovgenovsky rayon (Respublyc of Adygeya).svg Шовгеновн кӀошт Хакуринохабль э. 521 16 859

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. Министерство экономического развития Российской Федерации. Федеральное агентство кадастра объектов недвижимости. Государственный (национальный) доклад о состоянии и использовании земель в Российской Федерации в 2008 году // М., 2009. — С. 188
  2. Конституция Российской Федерации. Ст. 5, пп. 1, 2
  3. Закон РСФСР «О преобразовании Адыгейской автономной области в Советскую Социалистическую Республику Адыгея в составе РСФСР»
  4. Республика Адыгея — История(ТӀе цакхочу хьажорг)
  5. Золото Северного Кавказа // Вестник золотопромышленника, 19.07.2010(ТӀе цакхочу хьажорг)
  6. Республика Адыгея - Основные сведения. www.adygheya.ru. Теллина 2018 шеран 17 июнехь.
  7. Предварительная оценка численности постоянного населения на 1 января 2018 года и в среднем за 2017 год. Теллина 2018 шеран 28 январехь.
  8. Численность постоянного населения на 1 января (человек) 1990-2010 года
  9. Республика Адыгея: население, власть, здравоохранение, районы (ru-RU). femida.guru. Теллина 2018 шеран 25 июлехь.
  10. Всесоюзная перепись населения 1979 года
  11. Всероссийская перепись населения 2002 года
  12. Всероссийская перепись населения 2010 года. Национальный состав и владение языками, гражданство. Население по национальности и владению русским языком по субъектам Российской Федерации
  13. Постановление Правительства РФ от 3 июля 1998 г. N 690 «О неотложных мерах государственной поддержки переселения адыгов (черкесов) из Автономного края Косово (Союзная Республика Югославия) в Республику Адыгея» Архивацийина 1 мартехь 2012 шеран.
  14. Черкесская общественность пожаловалась руководству НТВ на искажение истории черкесов Косова
  15. Сайт о населении Кавказа
  16. Всероссийская перепись населения 2010 года. Численность населения Республики Адыгея. Том 4. Национальный состав