Нохчийчоьнан географи

ХӀара яззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Нохчийчоьнан карта.

Нохчийн Республика лаьтта Къилбаседа Кавказ, Теркан а, Соьлжан а хишшан тогӀенашкахь. Республикин майда ю 16 эзар км² гергга[1]. Къилбаседера къилбехьа уггаре еха меттиг — 183 км, малхбузехьара малхбалехьа — 112 км[2].

Рельеф[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчоьнан мехкан къилба дакъа (майданан кхоалгӀа дакъа) ду лекха лаьмнийн зонехь (Доккха Кавказан дукъан къилбаседа басехь), къилбаседа дакъа — нийса ду, дӀалаьцна Нохчийн арено а, Теркан-ГӀуман чутаӀено а[2].

Климат[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчоьнан амалехь ду тайп-тайпана климатан хьолаш. Республикин махкахь ю массо а юкъан климатан тайпа: екъа барамера континенталан климат тӀиера шийла а, тӀуьна а лекха лаьмнийн климате кхаччалц. Январан юккъера температурин барам бу −3 °С Теркан-ГӀуман чутаӀенехь, −12 °С кхаччалц лаьмнашкахь, июлан юккъера температурин барам 25 а, 21 а °С. Шеран йочанийн барам бу 300 тӀиера (Теркан-ГӀуман чутаӀенехь) 1000 мм кхаччалц (къилба кӀошташкахь).

Гидрографи[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчоьнан гидрографин маша бу Каспий-хӀордан бассейнан юкъахь. Республикин коьрта эрк, цунна малхбузера малхбалехьа чекхдолу, — Терк. Нохчийчоьнан мехкан хиш цхьатерра декъаделла дац: ломан декъан а, цунна гергара Нохчийн аренан а луьста, дика геннаш долуш, эркийн маша бу; Теркан-Соьлжан акъарин тӀехь а, Теркан къилбаседехьара кӀошташкахь а, эркаш дац ала мегар ду[2].

Ораматаш а, дийнаташ а[нисъе бӀаьра | нисъе]

Латтанаш а, ораматаш а[нисъе бӀаьра | нисъе]

Аренийн декъашкара латтанаш — дукхаха дерг бен ду, кӀеззиг лакхахь дерш — Ӏаьржа латтанаш ду, эркийн тогӀенаш чохь — уьшалин-бен, ткъа лаьмнашкахь — ламанан-хьаннийн а, ламанан-бенийн а. Теркан-ГӀуман чутаӀенехь алсама ду сагалбецан-кӀайчу лаьттан ораматаш, тӀуьнчу меттигашкахь — типчакан-огаран аренаш. Нохчийн аренийн латтан тӀехь кхуьу буц-аренан а, хьунбуцаренан а ораматаш. Лаьмнашкахь 2200 м хьалакхаччалц — шуьйра гӀа долу хьун, кхин а лакхахь — лаьмнийн цанаш.

Дийнаташ[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчохь дукха цоьстурш, текхаргаш, олхазарш: тодакх, гӀезаш, акха бедаш, кавказан акха котам. Лаьмнашкахь хаало тӀулган а, хьуьнан а салораш, бора ча, нал, лу, борз, хьуьнан цициг, кхин а. Лаьмнийн цанашкахь — тилла гӀиргӀа, ломан москал, кавказан сарсал.

Пайден маьӀданаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Нохчийчоьнан мехкан бахам бу ягорган-энергетикан ресурсаш, масала: мехкадаьтта, газ, конденсат. Кхин а республикехь кӀезиг яц кибирчиган аьргалла, сацкъар-латта, гӀишлошъяран гӀум, мергель, кир-маьӀда, доломит, гипс. Шен хӀоттамца Нохчийчуьра мехкадаьтта дукхаха дерг парафинца ду, алсама бензин а доллуш. Доккхаха долу дакъа долу Теркан дукъан системехь, кхин а мехкадаьттанан буруш ду Соьлжан дукъ тӀехь а, Ӏаьржа лаьмнийн моноклиналехь а[2].

Сахьтан аса[нисъе бӀаьра | нисъе]

Map of Russia - Moscow time zone.svg

Нохчийн Республика лаьтта MSK — москохан хенан сахьтан асанехь, цунна чохь хан къаьста +4 сахьт UTC (UTC+4)[3].

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Хьосташ[нисъе бӀаьра | нисъе]