Малхбален-Европин аре

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Малхбален-Европин аре
оьрс. Восточно-Европейская равнина
Малхбален-Европин аре
Малхбален-Европин аре
Амалш
Абсолютан локхалла171 м
Барамаш2500 км гергга × 2500 км гергга[1] км
Майда2,5 млн км²
ӀаьмнашЛадогин Ӏам, Онегин Ӏам, Чудски-Пскован Ӏам, Сайма Ӏам
Лаьтта меттиг
54° къ. ш. 37° м. д.HGЯO
Пачхьалкхаш
Европа
Green pog.svg
Малхбален-Европин аре
Commons-logo.svg Медиафайлаш Викилармехь

Малхбален-Европин аре (Оьрсийн аре: нидерл. Russisch Laagland; Сарматийн аре: итал. Bassopiano sarmatico) — Малхбален Европера шуьйра аре, Европин аренан доккхаха долу дакъа.

Яьржина Балтикин хӀордан йисттера Уралан лаьмнашка кхаччалц, Баренцан а, КӀайн а хӀордашна тӀера — Ӏаьржа а, Азовн а, Каспийн а хӀордашна тӀекхаччалц. Къилбаседа-малхбузехь доза тоьхна Скандинавин лаьмнаша, къилба-малхбузехь — Судеташа, кхин Юккъера Европин лаьмнаша, къилба-малхбалехь — Кавказо, ткъа малхбузехь билламан доза ду Висла эрк[2].

Дуьненахь уггаре яккхийчех аре ю. Аренан къилбаседехьара къилбехьа кхаччалц юкъара йохалла 2,5 эзар км[1], иштта гергга ю — малхбузехьара малхбалехьа.

Аренахь юьззина лаьтта Белорусси, Латви, Литва, Эстони, Молдави, цхьа дакъа — Росси, Кхазакхстан, Украина, Финлянди, Польша.

Рельеф а, геологин хьал а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Малхбузен-Европин аре лаьтта 200—300 м хӀордан тӀегӀанал лекха гунех а, тӀехула даккхий эркаш долу чутаӀенех а. Аренийн юккъера локхалла — 171 м, ткъа уггаре лекха — 479 м — Бугульмин-Белебеевн гунаш Хьалхара Уралехь[3].

Орографин хьесапийн башхаллашца Малхбален-Европин арешкахь дика къастало кхо аса: юккъера, къилбаседехьара, къилбехьара. Аренан юккъерачу декъехула чекхйолу акъарин а, чутаӀен а хийцало аса: Юккъера оьрсийн, Ийдалйистера, Бугульмин-Белебеевн акъареш а, Юкъара Сырт а, уьш екъна Окин-Донан чутаӀено а, Лаха Ийдалдехьено а[3].

Оцу асанан къилбаседехьа алсама ю чутаьӀна аренаш, царна тӀехула гирляндан санна цхьацца дӀасакхийсина ду гунаш. Малхбузехьара малхбалехьа а, къилбаседа-малхбалехьа а, хийцалуш яхъелла Смоленскан-Москохан, Валдайн акъаренаш а, Къилбаседа Увалаш а. Царна тӀехула чекхдолу хидоькъу доза Къилбаседа Шен океанан, Атлантикин океанан, Аралан-Каспийн чоьхьара бассейнашна юкъахула. Къилбаседа Увалашна тӀера мохк таьӀаш бу КӀайн а, Баренцан хӀордахьа.

Малхбален-Европин аренан къилба дакъа дӀалоцу чутаӀенаша (Каспийистан, ӀаьржахӀордйистан, кхин а), уьш екъна гунаша (Ергени, Ставрополан акъари).

Ерриг аьлча санна аренан яккхий акъареш а, чутаӀенаш а тектоникин схьаялар долуш ю[3].

Малхбален-Европин аренан бухахь йохку Оьрсийн экъа кембрийл хьалхара кристаллан бухца, къилбехахь къилбаседа йист Скифийн экъа палеозойн чкъоьрнийн бухца. Экъанашна юкъахь доза дика къаьстина дац. Оьрсийн экъанан шера боцучу кембрийл хьалхарчу бух тӀехь лаьтта кембрийл хьалхара (вендашца, цхьацца меттигашкахь рифейшца) а, фанерозойн а бухахевшина породийн чкъоьрнаш. Церан стоммалла цъьабосса яц (1500—2000 тӀера 100—150 м[4]), цуо буххан рельеф чолхе бо, ткъа цуо билгала а йоккху экъанан коьрта геоструктура. Цунна юкъайогӀу синеклизаш — кӀоргехь боллу буххан областаш (Москохан, Печорин, Каспийистан, Глазовн), антеклизаш — кӀоргехь боцу буххан областаш (Воронежан, Ийдалан-Уралан), авлакогенаш — кӀорга тектоникин саьнгарш (Крестцовскан, Солигаличан, Москохан, кхин а), байкалан арабевлла баххаш — Тиман[3].

Малхбален-Европин аренан рельеф кхолларехь чӀогӀа Ӏаткъам бина ша баро. Уггаре дика го и Ӏаткъам аренан къилбаседехьарчу декъехь. Ша чекхбалар бахьнехь оцу махкахь кхолладелла шортта Ӏаьмнаш (Чудски, Пскован, КӀайн, кхин а). Ша хьалхарчу муьрехь бина къилбан а, къилба-малхбален а, малхбален а дакхошкахь, тӀаьхьа уьш шардина эрозин процессаша[1].

Пайден маьӀданаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Оьрсийн аренан цхьадолу пайден маьӀданаш доху дуккха а бӀешерашкахь[5].

Оьрсийн аренан российн декъан пайденан маьӀданаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Балтийн турсан кристаллан породашкахь ду эчиган а, цӀаста-никелан а маьӀданаш. Юккъераоьрсийн акъарин бух тӀехь дӀадиллина чӀогӀа дукха эчиган маьӀда (хьажа КМА)[5].

Охьаховшарца кхолладелла маьӀданаш тайптайпана ду: экъин йисташкарчу дакъошкахь — къилбаседехь, къилбехахь, малхбалехь — карийна мехкдаьттин а газан а йаккхий резерваш, Печорин лахенашкахь гулбелла тӀулган кӀора[5], бу иза Ростовн областехь а, цигахь цуьна бахаман маьӀна бен дац[6]; охьахевшинчу чкъоьрашкахь дӀадиллина фосфориташ[5]. ГӀишлошйаран гӀирсех дӀайиллина кир, кир-маьӀда, цеманцан аьрго, гипс, ангалин гӀамарш и др.[6].

Калининградан кӀоштахь доккху чӀиж, дӀайиллина мехкдаьтта, тӀулган туьха долу, Ӏаламан газ йолу, Боьра кӀора болу, кхин а меттигаш[6].

Аренан къилбехь лаьтта дуьра туьха доллу дуьра Ӏаьмнаш (см. Эльтон, Баскунчак)[5][6].

Малхбален-Европин аренан дийнаташ а, ораматаш а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Малхбален-Европин аренан российн декъан дийнаташ а, ораматаш а[нисйе бӀаьра | нисйе]

Сира моша аренашкахь

ГӀамаран чутаӀенийн хьаннийн тайпана дийнаташ[5] ю берзлой, цхьогалш, черчий, пхьагалш, тарсалш, кхин а. ЧӀерех хаабала тарло чабакх-чӀара, судак, къорзабугӀа, яй, дерачӀара, жерех, кхин а.

Приокски-Терхенан заповедникехь Ӏалашъеш ю выхухоль, буланаш, бобраш[5].

Коьрта дечиган тайпа тайгехь ю база а, зез а, ткъа ийна хьаннашкахь царна тӀекхета дакх, мах, маъ, хьех. Шуьйра гӀа долу тайпанаш (наж, лега) кӀезиг хуьлу, царех лаьтташ хьаннаш ца хуьлу[5].

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. 1 2 3 Русская (Восточно-Европейская) равнина // Природа России
  2. Восточноевропейская равнина
  3. 1 2 3 4 ВОСТОЧНО-ЕВРОПЕЙСКАЯ (РУССКАЯ) РАВНИНА
  4. Тектоника и рельеф Русской равнины
  5. 1 2 3 4 5 6 7 8 Домогацких Евгений Михайлович, Алексеевский Николай Иванович. География: учебник для 8 класса общеобразовательных учреждений. — 6-е. — Москва: Русское слово — учебник, 2013. — 336 с. — ISBN 978-5-91218-984-5.
  6. 1 2 3 4 Домогацких Евгений Михайлович, Алексеевский Николай Иванович, Клюев Николай Николаевич. География: население и хозяйство России: учебник для 9 класса общеобразовательных учреждений. — 5-е. — Москва: Русское слово — учебник, 2013. — 280 с. — ISBN 978-5-91218-792-6.

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]