Имерети

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Мохк (АД 1-гӀа тегӀа)
Имерети
იმერეთის მხარე
Zestaponi. View from Shorapani fortress (Photo A. Muhranoff).jpg
Пачхьалкх Гуьржийчоь
Юкъайоду 11 муниципалитет, 1 гӀала
Административан центр Кутаиси
Губернатор Шавлего Табатадзе
Коьрта меттанаш гуьржийн
Бахархой (2018)
507 038[1][2] (2-гӀ. меттиг)
Луьсталла 77,38 стаг/км²
Къаьмнийн хӀоттам гуьржий (98,5%), оьрсий (0,7%), эрмалой (0,3%), хӀирий (0,1%)
Динан хӀоттам керста (99%)[3]
Латта 6 552.3[4] км²
Имерети картехь
Код ISO 3166-2 GE-IM
Commons-logo.svg Имерети Викилармехь

Имере́ти (гуьрж. იმერეთი) — Гуьржийчоьнан регион (мохк, мхаре) а, историн мохк а, регион Риони хина бассейнехь ю. Мехкан бахархой бу (имеретинаш) цара буьйцу мотт гуьржийн меттан имеретийн диалектехь, хьалха культурица а, дахарца а кхечарехь къасталурш хила.

Регионан центр — Кутаиси. Мехкан цхьадолу дакъа Къилба ХӀирийчоьно контроль еш ду.

Цхалтубо гӀалина гена йоцуш а, гергарчу хьесапехь Кутаиси гӀалина 10 километрехь ю Гуьржийчохь уггаре а боккха хьехКумистави хьех, 2010 шарахь цуьна цӀе Прометея аьлла хийцина[5].

Истори[нисъе бӀаьра | нисъе]

Имерети, Цхалтубо кӀошт

XV бӀешеран чаккхехь, Тамерлан тӀелатинчул тӀехьа чӀагӀделира феодалийн бертазалла, Имерети Гуьржийн пачхьалкхех дӀакъаьстира шен лаамехь йолуш феодалийн пачхьалкх кхоьллина — Имеретин пачхьалкх (Картлица а, Кахети а нийсса) — коьрта гӀала Кутаиси йолуш.

XVI бӀешеран чакхехь Имеретин пачхьалкх яра Имерети дозанашкахь.

иран-туркойн бертаца 1555 шарахь Имеретин пачхьалкх Ӏосманан Туркойчоьна дола яьлира, пачхьалкхан ял дала тӀедожира ахчанца а, лайшца а. Цуьна истори яра юьззина гуттара а долчу феодалийн карзахбаларца а, леш бохк-эцарца а. феодалийн бертазалла чӀагӀделира XVII шерахь.

Соломон I паччахьана (1752 — 1784) бен аьтту цабаьлира кхузахь паччахьан Ӏедал чӀагӀдан. Цо бехкам бира леш бохк-эцарна, иза гӀоьртира ерриге Малхбузехьара Гуьржийчоь цхьаьнатоха. Соломонан I туркойшца дукха шерашка бахбала болу тӀом 1757 шарахь чекхбелира толамца а, 1758 шарахь Картлин паччахьаца Ираклица II бина тӀеман бертаца а.

XVIII бӀешерахь цари Имеретин паччахьаша Россига масийттазза гӀо дехира, амма дехарш юхатуьхира Туркойчоьца йолу юкъаметтиг ца йохорхьама. Эххара, 1769 шарахь Екатеринас II Гуьржийчу хьажийра инарла волучу Тотлебенан корпус (тӀаьхьа, российн эскарш арадаха дукха хан йоцуш, Сухотин инарлица хийцира). Тотлебена йиш хилира Имеретера туркойн гӀепаш схьаяха а, Кутаиси гӀала схьалаца а. Цул совнах цуо Поти гӀаьпана гуо бира. Российн эскарш дукху ца лаьттинехь, цара бакхий кхиамаш бахьнехь Туркойчоьца машар хьокъехь дагадовлар нисделира: 1774 шарахь хиллачу Кючук-Кайнарджин оьрсийн-туркойн бертаца Имеретин пачхьалкхо Туркойчоьна луш йолу ял сацийра. Тотлебенас яьхна йолу гӀепаш туркошна юха ца ерзира.

1811 шарахь Имеретин пачхьалкхахь Российн империно Имеретин мохк аьлла бира.

Административан екъаялар[нисъе бӀаьра | нисъе]

Имерети мехкан юкъахь ю 11 муниципалитет (2006 шо кхаччалц — кӀошт, 1 мехкан муьтӀахь йолу гӀала:

Муниципалитет байракх хӀост майда,
км²
бахархой
ларар
2002[6],
стаг
бахархой
ларар
2014[7],
стаг
бахархой
ларар
2018[1],
стаг
луьсталла,
2018
центр
Кутаиси, гӀала Байракх ХӀост 70 185 965 147 635 140 961 2013,72 Кутаиси гӀ.
Багдатин муниципалитет Байракх ХӀост 815 29 235 21 582 19 830 24,33 Багдати гӀ.
Ванан муниципалитет ХӀост ХӀост 577 34 464 24 512 22 790 39,49 Вани гӀ.
Зестафонан муниципалитет ХӀост ХӀост 433 76 208 57 628 56 532 130,55 Зестафони гӀ.
Самтредин муниципалитет ХӀост ХӀост 364 60 456 48 562 45 907 126,11 Самтредиа гӀ.
Сачхерин муниципалитет[8] Флаг ХӀост 769 46 846 37 775 36 312 47,08 Сачхере гӀ.
Тержолан муниципалитет Байракх ХӀост 357 45 496 35 563 33 329 93,35 Тержола гӀ.
Ткибулан муниципалитет Байракх Герб 478 31 132 20 839 19 348 40,47 Ткибули гӀ.
Харагаулан муниципалитет Байракх ХӀост 914 27 885 19 473 19 098 20,89 Харагаули гӀкэ
Хонин муниципалитет Байракх Герб 429 31 749 23 570 22 234 51,82 Хони гӀ.
Цхалтубан муниципалитет Байракх ХӀост 700 73 889 56 883 51 425 73,46 Цхалтубо гӀ.
Чиатурин муниципалитет ХӀост ХӀост 542 56 341 39 884 39 272 72,45 Чиатура гӀ.
Имерети, берриге 6552 699 666 533 906 507 038 77,38 Кутаиси гӀ.

Нах беха меттигаш[нисъе бӀаьра | нисъе]

Мехкан къаьмнийн хӀоттам
(2014 шарахь)
[9][10]

стаг %
берриге 533906 100,00%
Гуьржий 530288 99,32%
Оьрсий 1384 0,26%
Эрмалой 709 0,13%
Украинаш 398 0,07%
ХӀирий 143 0,03%
Цигонаш (боша) 135 0,03%
Ассирийш 125 0,02%
Грекаш 109 0,02%
Азербайджанаш 106 0,02%
Жуьгтий 65 0,01%
Абхазаш 48 0,01%
Езидаш 6 0,00%
кхиберш 390 0,07%
ГӀаланаш
ГӀалин кепара эвланаш

Бахархой[нисъе бӀаьра | нисъе]

Бахархой бу (имеретинаш) цара мотт буьйцу гуьржийн меттан имеретийн диалектехь.

2018 шеран 1 январехь ларарца махкахь 507 038 бахархой бу[1], 2014 шеран 1 январехь — 703 300 стаг[11], на 2009 год — 693 500 человек[12].

2014 шарахь ларарца 533 906 стаг[7], 2002 шарахь ларарца — 699 666 стаг[7].

Гурин кӀоштанийн къаьмнийн хӀоттам (2002 ш.)[6]
муниципалитет[13] берриге гуьрж-
ий
% оьрс-
ий
% эрм-
алой
% хӀир-
ий
% ук-
раин-
аш
% абха-
заш
% азер-
байд-
жанаш
% гре-
ки
% ези-
даш
% кхи. %
Имерети, берриге 699666 689490 98,55% 4924 0,70% 1890 0,27% 639 0,09% 636 0,09% 388 0,06% 274 0,04% 242 0,03% 56 0,01% 1127 0,16%
Кутаиси, гӀала 185965 181465 97,58% 2223 1,20% 613 0,33% 245 0,13% 293 0,16% 92 0,05% 132 0,07% 127 0,07% 52 0,03% 723 0,39%
Багдатин 29235 29073 99,45% 91 0,31% 22 0,08% 10 0,03% 7 0,02% 7 0,02% 5 0,02% 1 0,00% 0 0,00% 19 0,06%
Ванин 34464 34279 99,46% 96 0,28% 8 0,02% 13 0,04% 9 0,03% 24 0,07% 18 0,05% 9 0,03% 0 0,00% 8 0,02%
Зестафонин 76208 75412 98,96% 370 0,49% 141 0,19% 56 0,07% 72 0,09% 53 0,07% 7 0,01% 6 0,01% 0 0,00% 91 0,12%
Самтредин 60456 58883 97,40% 635 1,05% 615 1,02% 39 0,06% 80 0,13% 33 0,05% 24 0,04% 22 0,04% 0 0,00% 125 0,21%
Сачхерин 46846 46591 99,46% 84 0,18% 20 0,04% 117 0,25% 8 0,02% 11 0,02% 0 0,00% 5 0,01% 1 0,00% 9 0,02%
Тержолан 45496 45220 99,39% 150 0,33% 38 0,08% 13 0,03% 15 0,03% 29 0,06% 4 0,01% 1 0,00% 0 0,00% 26 0,06%
Ткибулан 31132 30656 98,47% 282 0,91% 41 0,13% 35 0,11% 40 0,13% 29 0,09% 6 0,02% 10 0,03% 0 0,00% 33 0,11%
Харагаулин 27885 27728 99,44% 85 0,30% 20 0,07% 22 0,08% 5 0,02% 7 0,03% 8 0,03% 2 0,01% 0 0,00% 8 0,03%
Хонин 31749 31496 99,20% 142 0,45% 25 0,08% 9 0,03% 14 0,04% 38 0,12% 5 0,02% 3 0,01% 1 0,00% 16 0,05%
Цхалтубин 73889 72885 98,64% 576 0,78% 130 0,18% 58 0,08% 73 0,10% 48 0,06% 55 0,07% 16 0,02% 2 0,00% 46 0,06%
Чиатурин 56341 55802 99,04% 190 0,34% 217 0,39% 22 0,04% 20 0,04% 17 0,03% 10 0,02% 40 0,07% 0 0,00% 23 0,04%

Карта[нисъе бӀаьра | нисъе]

Картан легенда:

Green pog.svg Административан центр, 200 600 стаг.
Lightgreen pog.svg 20 000 тӀера 30 000 кхаччалц стаг.
Yellow pog.svg 10 000 тӀера 20 000 кхаччалц стаг.
Orange pog.svg 5 000 тӀера 10 000 кхаччалц стаг.
Red pog.svg 2 000 тӀера 5 000 кхаччалц стаг.
DeepPink pog.svg 1 000 тӀера 2 000 кхаччалц стаг.

Билгалдахарш[нисъе бӀаьра | нисъе]

  1. 1 2 3 Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг. (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Национальная статистическая служба Грузии. Архив йина хьалхара хьостан чура 2018 шеран 23 июлехь. Теллина 29 октября 2018.
  2. Без районов, подконтрольных частично признанным государством Южная Осетия
  3. Конфессиональный состав Грузии по переписи 2002 года (ингалс.)
  4. საქართველოს მოსახლეობის 2002 წლის პირველი ეროვნული საყოველთაო აღწერის შედეგები: ტომი I(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Архив йина хьалхара хьостан чура 2015 шеран 23 октябрехь.. მთავარი რედაქტორი: თეიმურაზ ბერიძე. თბილისი: საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური, 2003, გვერდი 52. ISBN 99928-0-768-7
  5. Саакашвили стал крёстным отцом пещеры Прометея // Росбалт, 24 мая 2010.
  6. 1 2 Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (ингалс.)
  7. 1 2 3 Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information) (ингалс.)(ТӀе цакхочу хьажорг — истори). Национальная статистическая служба Грузии. Архив йина хьалхара хьостан чура 2016 шеран 8 августехь. Теллина 2016 шеран 28 апрелехь.
  8. Грузия причисляет к Сачхерскому району Имеретии юго-запад Дзауского района Южной Осетии, неподконтрольный Грузии
  9. Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity) (ингалс.). Национальная статистическая служба Грузии. Теллина 2016 шеран 28 апрелехь.
  10. Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года
  11. Оценка населения Грузии на 2004—2014 гг. по муниципалитетам по данным Департамента статистики Грузии (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чура 2014 шеран 22 июлехь.
  12. Оценка населения Грузии на 2000—2009 гг. по районам по данным Департамента статистики Грузии (ингалс.). Архив йина хьалхара хьостан чура 2009 шеран 13 ноябрехь.
  13. 2006 шарахь дуьйна Гуьржийчоьнан массо кӀошташ муниципалитеташ аьлла хийцина