Налог

Нало́г — пачхьалкхан а, муниципалан кхолламан а финансийн гӀуллакх дӀадахийта Ӏалашо йолу, кхолламийн а, физикин а йаххьаша шайн долахь болчу бахамах йуха ца луш хӀорангара йоккху йал^[1]^[2].

Налогаш къасто йеза гулдарех (пошлинех), уьш йахар биллам бу иза луш болчара цхьа гӀуллакх лелорна.

Налогаш йахар леладо налогийн законашца (хьаьжа налогийн бакъо). ХӀиттийна йерриг налогаш, кхин а принципашаш, кепаш, хьесапаш, уьш хӀитто, хийца, дӀайаха, схьайаха, терго йан кхуллу пачхьалкхан налогийн система^[3].

Налог йу, пачхьалкхан функцеш кхочуш йан оьшу, пачхьалкхан налогийн структураша физикин а, юридически а йаххьашкара нуьцкъала доккху ахча.

Истори

Дуьххьарлера налогийн система йевзаш йу Ширачу Мисарехь (вайн эрал 3000-2800 шо хьалха)^[4]. Уггаре йаьржина налоган формаш йара хьарш (пачхьалкхан белхаш) а, итт дакъа а. Библин «Йуьхьанцара жайна» (47:24) чохь а хьахийна йу Мисарехь хилла налогаш: бахархоша шаьш гулдинчух пхьоьлгӀа дакъа ПирӀунна дӀадала дезаш хилла^[5].

Персин имперехь вайн эрал 500 шо хьалха Дарий I-чо низаме йалийна налогийн система йукъайаьккхира^[6]. Налог хӀора сатрапин (провинцин) бахаме а, латтан лахьоралле хьожжуш хӀоттайора^[7].

Ширачу Руман республикин муьрехь налогаш гулйора шерашкахь дӀахьош йолчу аукционашкахь тоьллачу нах (публиканаш). ТӀаьхьо императоро Августа и система хийцира: хӀора провинцин 1 % бахаман налог а, бахархойн налог а хӀоттийра^[8].

Бусалба пачхьалкхашкахь налогийн коьрта формаш йара Закат (бусалбашна) а^[9], Джизья (кхечу динехь болчу бахархошна) а^[10].

Доктриналан налог билгалйаккхар

Мисран префекта Рокка Эмилийс налогаш айа аьлла кховдам бича руман император Тиберийс жоп делира: «дикачу Ӏуьнан Ӏалашо шен уьстагӀий ларгар йу, царна тӀера кхакха баккхар йац»^[11].

Билгалдахарш

↑ «Яндекс». Словари", определения налогов Архивйина 2013-10-30 — Wayback MachineКеп:Мёртвая ссылка
↑ Налоги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.
↑ Налоговая система — это совокупность налогов, устанавливаемых государственной властью, а также методы и принципы построения налогов (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2012 шеран 13 декабрь. Архивйина 2012 шеран 17 сентябрехь
↑ Taxes in the Ancient World - Almanac, Vol. 48, No. 28 (бил-боцу.). University of Pennsylvania Almanac (2002 шеран 4 февраль). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2018 шеран 25 апрелехь
↑ Michael Olmert. . — ISBN 978-0-684-80164-3.
↑ Darius I (Darius the Great), King of Persia (from 521 BC) (бил-боцу.). 1902 Encyclopedia. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2018 шеран 24 апрелехь
↑ History of Iran (Persia) (бил-боцу.). Historyworld. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2024 шеран 11 ноябрехь
↑ Roman Taxes - Taxation in the Roman Empire (бил-боцу.). UNRV. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2007 шеран 6 февралехь
↑ Zakah (бил-боцу.). www.islam101.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2007 шеран 7 мартехь
↑ jizyah, Islamic tax (инг.). Britannica. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.
↑ Сергеев В. С. Принципат Тиберия // Вестник древней истории. — 1940. — № 2 (11). — С. 78—95.

Литература

Налоговое право: Учебник для вузов. — М.: Альпина Паблишер, 2015. — 796 с. — ISBN 978-5-9614-4891-7.
Горский И. Сколько функций у налога? // Налоговый вестник. — 2002. — № 3.
Щепотьев А. В., Яшин С. А. Налоги и налогообложение: учеб. пособие/ А. В. Щепотьев, С. А. Яшин. — Тула: НОО ВПО НП «Тульский институт экономики и информатики», 2011 . — 161 с.
Яроцкий В. Г. Налоги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

Хьажоргаш

[1] «Яндекс». Словари", определения налогов Архивйина 2013-10-30 — Wayback MachineКеп:Мёртвая ссылка

[автоссылка1-2] Налоги // Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона: В 86 томах (82 т. и 4 доп.). — СПб., 1890—1907.

[3] Налоговая система — это совокупность налогов, устанавливаемых государственной властью, а также методы и принципы построения налогов (бил-боцу.). ТӀекхочу дата: 2012 шеран 13 декабрь. Архивйина 2012 шеран 17 сентябрехь

[:1-4] Taxes in the Ancient World - Almanac, Vol. 48, No. 28 (бил-боцу.). University of Pennsylvania Almanac (2002 шеран 4 февраль). ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2018 шеран 25 апрелехь

[5] Michael Olmert. . — ISBN 978-0-684-80164-3.

[6] Darius I (Darius the Great), King of Persia (from 521 BC) (бил-боцу.). 1902 Encyclopedia. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Кху чуьра архивйина оригиналан 2018 шеран 24 апрелехь

[7] History of Iran (Persia) (бил-боцу.). Historyworld. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2024 шеран 11 ноябрехь

[8] Roman Taxes - Taxation in the Roman Empire (бил-боцу.). UNRV. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2007 шеран 6 февралехь

[9] Zakah (бил-боцу.). www.islam101.com. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь. Архивйина 2007 шеран 7 мартехь

[10] zyah, Islamic tax (инг.). Britannica. ТӀекхочу дата: 2025 шеран 30 декабрь.

[11] Сергеев В. С. Принципат Тиберия // Вестник древней истории. — 1940. — № 2 (11). — С. 78—95.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

Налогаш дуьненахь
Дуьххьара дӀа налогаш	Бахаманна налог Санна налог Пайден маьӀданаш дахарна налог Транспортан налог Лаьттан налог Хин налог Биологин ресурсийн налог Ловзаран бизнесна налог Бераш ца хиларна налог Капитал кхиарна налог Когаметталлин налог Тобинан налог Пигун налог
Лач налогаш	ТӀетоьхна механна налог Йохкарна тӀера налог Акциз Экологин налогаш
Историн налоги	Йукъара социалан налог Квартирийн налог Зверинан йасакх Туьнкалган налог Йукъараллин нишкашна налог Ӏаьржа гулдар ХӀора синна налог
Йал	Ши йал Дарс Йасакх Забожничье Йожа хӀума Сурсаташ дӀасадекъар
Вовшахтохар	Пачхьалкхан йал Таможнин йал Замыт Эчиган Индуктан Эвектан Турсан ахчанаш ХӀостан гулдар Гарнцан гулдар
Контрибуци	Данихойн ахчанаш Репарацеш Реституци
Кхин дерг	Налогтохар Налог Пеня Прогрессиван налогтохар Пропорцин налогтохар Регрессиван налогтохар
Налогаш йац	Страховой преми Беркъ Чинш Йал йаккхар Инфляцин налог