Географи

ХӀара йаззам Википеди чуьра бу — маьрша энциклопеди
Навигацин тӀегӀо Лахарна тӀегӀо
Iилма
Географи
Дуьнех лаьцна йаздар, дуьне довзар
OrteliusWorldMap.jpeg
Викилармин логотип Медиафайлаш Викилармехь

Геогра́фи (схьадаьлла желт.-шира. γεωγραφία «Дуьненах лаьцна йаздар», лат. geographia чухула йа пол. geografia[1]) — Iаламийн а, йукъараллийн Iилмийн комплекс, Iамайо географин чкъоьран структура, функцеш, эволюци, Iаламан а Iаламан-йукъараллин геосистемаш а, церан компоненташ а йекъар, цхьаьна болх бар а[2]. Географис Iамадо Дуьненан тIехуле, цуьнан Iаламан хьелаш, цунна тIехь Iаламан объекташ йекъар (хьажа физикин географи), бахархой, экономикин ресурсаш (хьажа экономикин географи), иза цхьа хIума махкахь йаржоран кхоче йу[3].

Предмет[нисйе бӀаьра | нисйе]

Географис Iамо объект — йахкаран законаш а, законе хьаьжжина хилар а, географин хьелийн компоненташа цхьаьна гIуллакх дар, уьш тайп-тайпана тIегIанашкахьцхьаьнайар. Талламан объектан чолхалло а, предметан областан шоралло а йукъара географин цхьа могIа башха Iилманийн географин Iилманийн система йечу дисциплинашна дифференциаци йира. Цунна чохь къаьста Iаламан (физикин-географин) а, йукъараллин а (социалан-экономикин) географин Iилманаш. Наггахь ша къастайо географин картографи, ша йолу географин дисциплина санна.

Географи — уггаре ширачех цхьаъ Iилма ду. Дукхаха болу цуьнан бух биллина эллинийн муьрехь. Зиеделлачун жамI дина гIараваьллачу географо Птолемей Клавдийс I бIешарахь дуьйна. Малхбузен географин ламаст къега ЙухаметтахIотторан муьрехь, иза билгалдоккху тIаьхьарчу эллиналлин муьран кхиамашка йухаойлайарца хьажаро а, картографин ладаме кхиамаша а, иза дихкина лору Герхард Меркаторан цIарца. ХIокху заманан академин географин бух биллина XIX бIешеран 1-ра декъехь Гумбольдт Александра а, Риттер Карла а.

Хьесапаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Дуьненан спутникан сурт
Дуьненан локхаллийн карта

Iаламан Iилманийн муьлхха а Iаламан дукхалла низме дало универсалан хьесапаш, — логика а, математика[4] а.

Карта географин талламийн бух санна

«Муьлхха а географин таллам картин тIера бола а ло, картин тIехь чекх а болу» (Н. Н. Баранский). Географин чун керла хьесапаш далийна долушшехь, картографин хьесап талламаш бечу хенахь коьртачех цхьаъ ду. Иза доьзна ду, карта — шортенан хаам дIабаларан уггаре дика хьесап хиларца. Географера модель йаран хьесап, геохаамийн а, дистанцин хьесапаш тIетовжу картографин хьесапна.

Дуьненан географин сурт а, географин культура а

Географин культура дукха хьолехь кхетайо географин Iилманан культура санна. Географи йовзаран культура Iилманчийн-географий а, бахархойн а. «Географин культура» а, «Дуьненан географин сурт» а белхашкахь В. П. Максаковскийн го и вовшашца уьйр йолу кхетамаш таханлера географин меттигера. Географин культурин цуо йукъатуху лахара компоненташ: 1) дуьненан географин сурт, 2) географин ойлайар, 3) географин хьесапаш, 4) географин мотт. Массийн а, Iилманан а географин культурашна йукъахь доккха ор ду, хIунда аьлча йукъаралла, коьртаниг, Iоттало дийцаран географица, цунна ца го таханлера географин мотт а, хьесап а.

Теоретикин географи — лакхара формалан бина географин хиламийн шортенан талламийн область, иза лерина фундаментан законаш гучудаха физикин географин а, йукъараллин-географин хьесапийн а. Теоретикин географин бух биллина географера барамийн революци йолучу хенахь, кхин дIа дикаллин хьесапаш а кхиира.

Билгалдахарш[нисйе бӀаьра | нисйе]

  1. Фасмер М. Этимологический словарь русского языка. — М.: Астрель. — Т. 1. — С. 402.
  2. Дьяконов К. Н. География Архиван копи 1 октябрехь 2019 дуьйна Wayback Machine тӀехь в БРЭ.
  3. Ожегов С. И. География // Словарь русского языка. М.: Оникс 21 век, Мир и образование, 2003. С. 127.
  4. Берг Л. С. География и её положение в ряду других наук // Вопросы страноведения. М., Л.: Московское акционерное издательское общество, 1925. Универсальные методы на стр. 3.

Литература[нисйе бӀаьра | нисйе]

В хронологической последовательности:


Хьажоргаш[нисйе бӀаьра | нисйе]

Научно-популярные сайты
Географи
карта: Географи
Майда
  • {{{майда}}} км²
  • латта: {{{латта}}} %
  • хи: {{{хи}}} %