Абу Бакр Сиддикъ

ХӀара яззам Википеди чура бу — маьрша энциклопеди
Перейти к навигации Перейти к поиску
Абу Бакр Сиддикъ
أَبُو بَكْر الصديق
Abu Bakr und Muhammad finden Zuflucht in der Höhle Thaur (aus Siyer-i-Nebi 1595 n.Chr.) (Abu Bakr).jpg
Абу Бакр, Ас-Сиддикъ, аль-Ӏатикъ, Ас-Сахьиб, аль-Атакъа, аль-АввахӀ, Сани Иснайн филь ГӀар, Халифату РасулуллахӀ, Саййидина Абу Бакр رضي الله عنه.png
Вина терахь

573 шо({{padleft:573|4|0}})

Вина меттиг

Макка

Кхелхина терахь

634 шеран 23 август({{padleft:634|4|0}}-{{padleft:8|2|0}}-{{padleft:23|2|0}})

Кхелхина меттиг

Мадинат, Хьиджаз

ДӀавоьллина меттиг

Мадинат

Къам

Ӏаьрбо

Да

Абу Къухьафат Ӏусман

Нана

Сальма бинт Сахр

Зуда

Къутайлат, Умм-Руман

Бераш

Ӏабдурахьман, ӀабдуллахӀ, Мухьаммад, Асмаъ, Ӏаишат, Умм-Кульсум

Динлелор

Ислам

Ас-Сидди́къ Абу́ Бакр Ӏабдулла́хӀ ибн Ӏусма́н аль-Къурайши, гӀараваьлла Абу́ Бакр ас-Сидди́къ (Ӏаьр. أبو بكر الصديق‎‎; 573(0573), Маккахь, Ӏаьрбийчоь23 август 634, Мадинатехь, Бакъ халифат) — хьалхара бакъ халиф, асхьаб а, Мухьаммад пайхамаран Mohamed peace be upon him.svg стун дайх цхьаъ. Мухьаммад пайхамаран Mohamed peace be upon him.svg доттагӀ, цуо хьаж деш иза ларвина, цуьнца цхьаьна тӀом бина. Иза кхелхинчул тӀаьхьа хаьржина халиф. Халифатан а, исламан дуьнен а дозанаш шордаран политика лелийна. ТӀом бина деланийле юхаберза гӀертачу Ӏаьрбашца, ткъа иштта Византица, СасанийгӀеран пачхьалкхаца. Кхелхина шина шарахь урхалла а дина.

Маккара дахар[нисъе | нисъе чухулара]

Абу Бакр ас-Сиддикъ вина 572 шарахь Маккахь Ӏусманан (алсама вевза Абу Кухафа аьлчи) а, Сальман (алсама евза Умм аль-Хайр аьлчи) а доьзалехь. Исламе вале иза хилла Маккара хьал долчех цхьа совдегархо. Гулбина шен дукха бахам йохк-иэцарца; суьдхо хилла, Маккахь чӀогӀа лераме стаг хилла, бух тӀиера дуьйна шен тайпанан истории хаарца а, говза гӀан тидарца а.

Исламе вар

Абу Бакр ас-Сиддикъ Мухьаммадан Mohamed peace be upon him.svg доттагӀ хилла, лору кхоалгӀа иман диллина боьршачех, Ӏали ибн Абу ТӀалиб а, Зайд бин Хьарисат а дӀабевлчи. Нагахь Мухаммадан зуда Хадижат бинт Хувайлид лаьрчи, тӀаккха Абу Бакр лору ислам тӀеиэцна веалгӀа стаг.Ламасталлин Ӏаьрбийн историографис боькъу нах, «Мухьаммад аль-Аркаман хӀусаме вале» ислам тӀеэцнарш (верриг 24 стаг) а, «аль-Аркаман хӀусаме веанчул тӀаьхьа» иэцнарш а — Абу Бакр хьалхарчу тобанера ву, Мухьаммадан тӀаьхьабозучеран уггаре гергара гуонах. Имане веанчул тӀаьхьа Абу Бакра хийцина шен делаллийн цӀе ӀабдуллахӀ цӀарца («Делан лай»). Шен кӀеда а, эсала а амал бахьнехь цуо дине балийра иштта ладаме асхьабаш, Ӏусман ибн Ӏаффан, Тальха ибн Ӏубайдулла, Зубайр бин аль-Ӏаввам, СаӀад бин Абу Ваккъас, Ӏабдуррахьман бин Ӏавф, Ӏусман ибн Мазун, кхин а. Ша юкъараллин уггаре бехачу нахах хиларе терра, цуо массо кепара финансийн аьтту бора бусулба-лайш оьцуш мукъа бохуш. Ӏаьрбийн историкаша чӀогӀа лорура иштта гайтамаш.

Хиджра

Мадината кхелхачу хенахь Абу Бакра лечкъийра Мухьаммад пайхамар Mohamed peace be upon him.svg тӀаьхьабевллачарех, новкъахо хилира цуьнан. Иштта, уьш къайлабийлира тӀехьабевллачарех Маккан йисттерачу хьех чохь[1]. ТӀаьхьуо историкаша — дукхаха дерг шиӀийша — и роль елира Ӏалин, амма иштта хиламаш тидар бакъ дац.

Мадинатера дахар[нисъе | нисъе чухулара]

624 шарахь Абу Бакра елира шен йоӀ Ӏайша Мухьаммад пайхамаре Mohamed peace be upon him.svg маре, иштта кхин а герга вахара иза цунна. Ловзар дийцина дара маккан муьрехь; Мадинатехь никах дира. Ӏайшин дагалецамашца, цхьан а даздарш ца хилира[2].

Абу Бакра дакъа лецира Мухьаммад пайхамаран Mohamed peace be upon him.svg массо а тӀамехь, Табукера тӀамехь байракх лелориг вара иза. Абу Бакр ас-Сиддикъ ша куьйгалла ца дина цхьанне а ладаме политикан я тӀеман акцехь — 631 ш. дина хьаьж а, Пайхамаран Mohamed peace be upon him.svg тӀаьххьарчу деношкахь, иза минбар тӀехь латта ца лучу хенахь, Маккахь дина ламазаш а ца лаьрчи. Мухьаммад Mohamed peace be upon him.svg кхелхинчул тӀаьхьа, ткъа Ӏаьрбийн цхьаьна декъана ца лаара цунах теша, Абу Бакра сацийра маьждиг чуьра дов, шайн къоме вистхилла ишттачу дешнашца: «ХӀай нах! Мухьаммадан Ӏибадат деш берш, [хаалаш], иза кхелхина. АллахӀан Ӏибадат дийриш — [хаалаш], Иза даиман ву шуна, лийр вац шуна. Ткъа Мухьаммад — элчий бен вац, цул хьалха а хилла элчанаш. Юхадевр ду теша шу? Юхавирзинчо, зулам дийр дац АллахӀан, ткъа оьздачарна — АллахӀа ял лур ю».

Халифат[нисъе | нисъе чухулара]

Бакъ халифаш болуш исламо даьхна мехкаш. I — Мухьаммад кхелхинчу хенахь хилла исламан мохк; II — Абу Бакр волуш даьхнарш; III — Ӏумара даьхнарш; IV — Ӏусмана даьхнарш

Халиф харжар[нисъе | нисъе чухулара]

Мухьаммад пайхамар Mohamed peace be upon him.svg кхелхинчул тӀаьхьа, 632 шарахь, хаттар хӀоьттира керлачу бусалбанийн юкъараллин коьртах. Бану СаӀидан тайпан куьпахь четар кӀелахь гулбеллачу ансараша хаьржира СаӀд ибн Ӏубада, амма цига Ӏумар бин аль-ХаттӀаб, Абу Ӏубайда, Абу Бакр баьхкича, халиф хаьржира тӀаьххьарниг[3]. Ансараш къовсам латтийра и болх чекхбаллалц — мухажирех а, ансарех а ши халиф харжа аьлла меттиг а бара. Юкъараллин кхин декъашхой къовса а ца гӀоьртира керла корта харжа шайн йолу бакъо — царна дага а ца деира ишттаниг. Иштта, билгалчу дуьхьалонехь, лакхара Ӏедалан къовсамехь, принципан хаттаран жоп карийра — цхьаьна карахь хир дуй тӀеман а, синмехаллин а Ӏедал.

ШиӀийшна хетарехь, Абу Бакра нуьцкъала дӀалаьцна Ӏали ибн Абу ТӀалибан хила деза Ӏедал. Цхьацца хьосташца, Ӏали а, кхин хашимийш а ялх баттахь байӀат ца дира Абу Бакрана, иза тӀаьхьа шиӀийш кхоьллина долчух тера ду[1]. Пайхамар дӀаволуш уллехь дукха ца хиллачарех цхьаъ хилла волу, цуьнан уггара уллера волу Абу Бакра, шена лиънийхьара Мухьаммадан Mohamed peace be upon him.svg весет хуьйцур дара — амма цуо иза ца дира. Ишттачу бахьнийца цуо кхайкхор дара ша пайхӀамаран некъ дӀакхоьхьург ву аьлла — шиӀийш Ӏелин а, хьасанан ма-дарра — амма цуо иза а ца дира. Абу Бакра даиман а чӀагӀдора, ша Мухьаммадан Mohamed peace be upon him.svg луург динариг ву олий. И статус билгалйоккхуш цуо тӀеийцира цуьнца догӀу дарж — «АллахӀан элчан гӀовс» (халифа рассули-л-Лях), доцца аьлчи халиф.

Дин дитанчаьрца тӀемаш бина меттигийн карта

Дин дитинчаьрца хилла тӀемаш[нисъе | нисъе чухулара]

Мухьаммад пайхамар Mohamed peace be upon him.svg кхелхинчул тӀаьхьа хьалха исламе далийна долу дукхаха долу тайпанаш, дитира дин, уьш юхаберзо бийзира хаьржинчу халифан[1]. Ӏаьрбийн ахгӀайрен тӀехь гӀовттамаш доллушехь, Абу Бакра омар делира Ӏусама ибн Зейдега Византин дуьхьала дагӀа кечам бен аьлла, 632 шеран 26 июнехь Ӏусаман эскар араделира халифатан къилбаседан дозанехьа новкъа. Ӏусамин тоба тӀаме ягӀча Ӏумаре буьззина тӀом ца балора; иза хан ийзо волавелира, тайпанин векалш тӀе а оьцуш, шен векалш царна дӀа а оьхуьйтуш. Цуьнга хьаьжина ца Ӏаш, Ӏусаман эскар новкъадаьллачул тӀаьхьа кхо де даьлчи Мединатан тӀелетира динах хаьдда тобанаш. Уьш юхатуьйхира, тӀаккха дог айаделира бусалбачеран. Ши бутт сов баьлчи толамца, шортта хӀонцӀ яхьаш юхадирзира Ӏусаман эскар, ткъа Абу Бакра, шен меттана Мединатехь Ӏусама витина, тӀом бан вахара динах хаьддачаьрца. Уьш иэшийна Рамзан гергахь иза юхавирзира Мединате[4].

Ша Мединате юхавирзинчул тӀаьхьа Абу Бакра дийкъира садаьӀна Ӏусаман эскар 11 тӀеман тобанна, церан бӀаьччаш хилира: Халид ибн аль-Валид, Ӏикрима ибн Абу ДжахӀль, Шурахбил ибн Хьасан, Мухаджир ибн Абу Ӏумейя, Ӏамр ибн аль-Ӏас, Халид ибн аль-Валид ибн аль-Ӏас, Хузайфе ибн Мухьсину, Арфаджа ибн Харсама, ТӀарифа ибн Харджиз, Сувейд ибн Мукаррин, Аль-Ӏала ибн аль-Хадрами[4].

Ша Абу Бакр вагӀара аль-Абрака агӀора, иэшийра тайпанаш Ӏабс а, зубьян а, кхин дӀавагӀара Бузаха олучу меттиге, цигахь вара харц пахамар ТӀулайха. Оццу хенахь Халид ибн аль-Валид тӀом ца беш къардира Тай тайп, кхин дӀавагӀара Бузаха агӀора. Бузахехь цуо, иэшамаш хуьлуш, хӀаллак дира фазара тайп. Цул тӀаьхьа Халид ибн аль-Валида, исламе далийра асадийн, амирийн, гатафанхойн тайпанаш, халифан омарца Битах агӀора Бану Ярбун дуьхьала вагӀара[4].

Билгалдахарш[нисъе | нисъе чухулара]

  1. 1 2 3 Ислам: ЭС, 1991.
  2. Большаков, О. Г. История Халифата, т.1: Ислам в Аравии. — Москва: "Восточная литература" РАН, 2000.
  3. А. А. Али-заде Хроники мусульманских государств I-VII вв. хиджры. — 2003. — 539 с.
  4. 1 2 3 Али-заде А., 2004.